๗. ทกรักขสชาดก เล่ม ๒๗

เมื่อบุรุษนั้น กำลังกราบทูลพระราชาอยู่ แผ่นดินก็แยกช่องให้.

เขาก็จุติไปบังเกิดในอเวจีมหานรก ในขณะนั้นเอง. พระราชาก็เสด็จออกจากพระราชอุทยาน เสด็จสู่พระนคร.

พระบรมศาสดา ครั้นทรงนำอดีตนิทานนี้มาแสดงจบแล้ว ตรัสว่าภิกษุทั้งหลาย ใช่แต่ในบัดนี้เท่านั้น ก็หามิได้ แม้ในชาติก่อน พระเทวทัตก็กลิ้งศิลา ประทุษร้ายเราเหมือนกันแล้วทรงประชุมชาดกว่า บุรุษผู้ประทุษร้ายมิตรในครั้งนั้น ได้มาเป็นพระเทวทัต พญาวานร ได้มาเป็นเราผู้ตถาคต ฉะนี้แล.

จบอรรถกถามหาปิกชาดก

๗. ทกรักขสชาดก

ว่าด้วยผีเสื้อน้ำ

[๒๓๗๒] ถ้าผีเสื้อน้ำแสวงหาเครื่องเซ่น ด้วย

มนุษย์ พึงจับเรือของพระนางสลากเทวี พระราชชนนี

พระนางนันทาเทวี อัครมเหสี พระติขิณกุมารราช

อนุชา ธนุเสขกุมารผู้สหาย เกวัฏพราหมณ์ปุโรหิต

มโหสถบัณฑิต และพระองค์รวมเป็น ๗ ผู้แล่นเรือ

ไปในทะเล พระองค์จะพระราชทานใครอย่างไร ให้

ตามลำดับ แก่ผีเสื้อน้ำ พระเจ้าข้า.

[๒๓๗๓] ข้าพเจ้าจะให้พระราชมารดาก่อนให้

พระมเหสี ให้กนิษฐภาดา ต่อแต่นั้นไปก็จะให้สหาย

ให้พราหมณ์ ปุโรหิต เป็นลำดับที่ ๕ ให้ตนเป็นที่ ๖มโหสถไม่ให้เลย.

[๒๓๗๔] ก็พระราชชนนีของพระองค์ เป็นผู้

บำรุงเลี้ยง ทรงอนุเคราะห์ตลอดราตรีนาน เมื่อฉัพภิพราหมณ์ ประทุษร้ายในพระองค์ พระราชมารดาเป็นผู้ฉลาด ทรงเห็นประโยชน์ ทำรูปเปรียบอื่น ปลดเปลื้องพระองค์จากการถูกปลงพระชนม์ พระองค์จะพระราชทานพระชนนีผู้มีน้ำพระทัยคงที่ ประทานพระชนมชีพ ให้ทรงพระเจริญ ณ ระหว่างพระทรวงทรงพระครรภ์นั้น แก่ผีเสื้อน้ำด้วยโทษอะไร.

[๒๓๗๕] พระราชมารดา ทรงเป็นเหมือนหญิงสาว ทรงเครื่องประดับ ซึ่งในสมควรจะประดับ ตรัสสรวลเสเฮฮา กะพวกรักษาประตู และพวกฝึกหัดม้าจนเกินเวลาอันควร อนึ่ง พระราชมารดา ย่อมสั่งทูตทั้งหลายถึงอริราชศัตรูเอง ข้าพเจ้าจะให้พระราชมารดาแก่ผีเสื้อน้ำ ด้วยโทษอันนั้น.

[๒๓๗๖] พระนางนันทาเทวี ผู้ประเสริฐกว่า

หมู่สนมนารี มีพระเสาวนีย์น่ารักยิ่งนัก ทรงประพฤติตาม ทรงมีศีลาจารวัตร ดุจเงา มีปกติไปตาม ไม่ทรงพิโรธง่าย ๆ ทรงมีบุญบารมี เฉลียวฉลาด ทรงเห็นประโยชน์ พระองค์จะพระราชทานพระราชเทวีแก่ผีเสื้อน้ำด้วยโทษอะไร.

[๒๓๗๗] พระนางนันทานั้นรู้ว่า ข้าพเจ้าถึง

พร้อมด้วยความยินดี ในการเล่นอันกระทำความพินาศก็ขอทรัพย์ ที่ข้าพเจ้าให้แก่บุตรธิดาของตนและชายาอื่น ๆ ข้าพเจ้ามีความกำหนัดมากก็ให้ทรัพย์ทั้งประ-ณีตและทรามเป็นอันมาก ครั้นสละสิ่งที่สละได้ยากแล้ว ภายหลังก็เศร้าโศกเสียใจ ข้าพเจ้าจะให้นางอุพพรีแก่ผีเสื้อน้ำ ด้วยโทษนั้น.

[๒๓๗๘] พระกนิษฐภาดา ทรงบำรุงชาวชนบททั้งหลาย ให้เจริญรุ่งเรือง เชิญพระองค์ผู้ประทับอยู่ณ ประเทศอื่นมาสู่พระนครนี้ ทรงอันเคราะห์พระองค์ครอบงำพระราชาทั้งหลาย เอาทรัพย์เป็นอันมาก มาแต่ราชสมบัติอื่น เป็นผู้ประเสริฐกว่านายขมังธนู ทั้งหลาย ทรงกล้าหาญกว่าผู้มีความคิดหลักแหลมทั้งหลาย พระองค์จะพระราชทานพระกนิษฐภาดา แก่ผีเสื้อน้ำ ด้วยโทษอะไร.

[๒๓๗๙] กนิษฐภาดาของข้าพเจ้าดูหมิ่นข้าพเจ้าว่า ชาวชนบททั้งหลายเจริญก็เพราะเขา ข้าพเจ้ากลับมาได้ก็เพราะเขา อนุเคราะห์ข้าพเจ้า ครอบงำพระราชาทั้งหลาย นำทรัพย์เป็นอันมากมาแต่ราชสมบัติอื่นเป็นเลิศกว่านายขมังธนูทั้งหลาย กล้าหาญกว่าผู้มีความคิดหลักแหลมทั้งหลาย สำคัญข้าพเจ้านี้เป็นพระราชาเด็ก ๆ ได้ความสุขก็เพราะเขา อนึ่ง เมื่อก่อนเขามา

บำรุงข้าพเจ้าแต่เช้า แต่บัดนี้เขาไม่มาอย่างก่อน ข้าพ-เจ้าจะให้กนิษฐภาดาแก่ผีเสื้อน้ำ ด้วยโทษนั้น.

[๒๓๘๐] พระองค์ประสูติวันเดียวกันกับธนุเสข-กุมาร ทั้งสองพระองค์ เป็นชาวปัญจาลนคร เกิดในกรุงปัญจาละ เป็นสหายมีวัยเสมอกัน ธนุเสขกุมารเป็นผู้ติดตามพระองค์ โดยเสด็จจาริกไปยังชนบทร่วมสุขร่วมทุกข์กับพระองค์ ขวนขวายจัดแจง ในกิจทุกอย่างของพระองค์ทั้งกลางวันกลางคืน พระองค์จะพระราชทานพระสหายแก่ผีเสื้อน้ำ ด้วยโทษอะไร.

[๒๓๘๑] ข้าแต่ผู้เป็นเจ้า ธนุเสขกุมารนี้ เป็น

ผู้หัวเราะต่อกระซิกกับข้าพเจ้า ด้วยความประพฤติมาแต่ก่อน แม้วันนี้ เขาก็ยังซิกซี้เฮฮาเกินเวลา ด้วยกิริยานั้นอีก ข้าแต่ผู้เป็นเจ้า ข้าพเจ้าจะปรึกษาหารือกันในที่ลับกับพระนางเทวีบ้าง ข้าพเจ้าไม่ทันเรียกหาก็เข้ามา มิให้ข้าพเจ้ารู้ตัวก่อน ถึงจะได้รับอนุญาตให้เข้าเฝ้าได้ไม่จำกัดเวลาและโอกาสก็ตาม ข้าพเจ้าจะให้สหายผู้ไม่มีความละอายแก่ใจ หาความเอื้อเฟื้อไม่ได้ แก่ผีเสื้อน้ำด้วยโทษนั้น.

[๒๓๘๒] เกวัฏปุโรหิต เป็นผู้ฉลาดในนิมิต

ทุกอย่าง รู้เสียงร้องทุกชนิด รู้จบไตรเพท เป็นผู้ฉลาดในจันทรุปราคาเป็นต้นที่จะเกิดขึ้น รู้ทำนายความฝันรู้การถอยทัพ หรือการรุกเข้าไปต่อสู้ เป็นผู้สามารถ

รู้โทษหรือคุณในภูมิภาคและอากาศ เป็นผู้รอบรู้ในโคจรแห่งนักษัตร พระองค์จะพระราชทานเกวัฏพราหมณ์ แก่ผีเสื้อน้ำด้วยโทษอะไร.

[๒๓๘๓] ข้าแต่ผู้เป็นเจ้า อาจารย์เกวัฏลืมตาทั้งสอง เพ่งดูข้าพเจ้าแม้ในบริษัท เพราะเหตุนั้นข้าพเจ้าจึงให้อาจารย์เกวัฏผู้ร้ายกาจ ดุจมีคิ้วอันเลิกขึ้น แก่ผีเสื้อน้ำด้วยโทษนั้น.

[๒๓๘๔] พระองค์เป็นผู้อันอำมาตย์แวดล้อมทรงครอบครองพสุนธรมหิดล มีสมุทรเป็นขอบเขตดุจกุณฑลแห่งสาคร พระองค์มีมหารัฐซึ่งมีสมุทร ๔เป็นขอบเขต ทรงชนะสงความเสร็จแล้ว พระกำลังมากเป็นเอกราชในปฐพี มีพระอิสริยยศ ถึงความไพบูลย์ พระสนมนารีจากชนบทต่างๆ ๑๖,๐๐๐นางสวมใส่กุณฑลแก้วมณี งามดังเทพกัญญา ดูก่อน-ขัตติยราช นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวชีวิตอันสมบูรณ์ด้วยองค์ทั้งปวง อันสำเร็จด้วยสิ่งที่น่าใคร่ทุกอย่างอันยืนนานอย่างนี้ ของชนทั้งหลายผู้ถึงความสุข ว่าเป็นที่รัก เมื่อเป็นเช่นนี้ พระองค์ตามรักษามโหสถบัณฑิตยอมทรงสละพระชนมชีพ ซึ่งแสนยากจะพึงสละได้ ด้วยเหตุหรือว่ากรณีอะไร.

[๒๓๘๕] ข้าแต่ผู้เป็นเจ้า จำเดิมแต่มโหสถมา

อยู่กับข้าพเจ้าแล้ว ข้าพเจ้าไม่เห็นมโหสถผู้มีปัญญาทำชั่ว แม้แต่สักเล็กน้อยเลย ถ้าแม้ความตายจะพึงมี

แก่ข้าพเจ้าเสียก่อนในเวลาหนึ่ง มโหสถก็จะพึงยังเหล่าโอรส และนัดดาทั้งหลายของข้าพเจ้าให้เป็นสุขได้ เพราะมโหสถย่อมมองเห็นประโยชน์ทั้งปวง ทั้งอนาคต ปัจจุบัน และอดีตโดยไม่ผิด ด้วยเหตุนั้นข้าพเจ้าจึงจะไม่ให้มโหสถผู้มีการงานอันหาความผิดได้ แก่ผีเสื้อน้ำ.

[๒๓๘๖] ท่านทั้งหลายชาวปัญจาลนคร จงฟังราชภาษิตของพระเจ้าจุฬนีพรหมทัตนี้ พระองค์ทรงตามรักษามโหสถบัณฑิต ถึงกับสู้สละพระชนมชีพซึ่งแสนยากที่จะสละได้ คือพระเจ้าปัญจาลราชทรงสละชีวิตแห่งชนทั้ง ๖ คือ พระราชชนนี พระอัคร-มเหสี พระกนิษฐภาดา พระสหาย และพราหมณ์กับทั้งพระองค์เอง แก่ผีเสื้อน้ำ ปัญญา มีประโยชน์อย่างใหญ่หลวง ละเอียดลออ มีปกติคิด ยังประโยชน์ให้สำเร็จ เป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลในปัจจุบันและเพื่อความสุขในสัมปรายภพ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบทกรักขสชาดกที่ ๗

อรรถกถาทกรักขสชาดก

ทกรักขสชาดก มีคำเริ่มต้นว่า สเจ โว วุยฺหมานํ ดังนี้ทั้งหมดนั้นจักมีแจ้งในมหาอุมมังคชาดก.

จบอรรถกถาทกรักขสชาดก

๘. ปัณฑรกชาดก

ไม่ควรบอกความลับแก่คนอื่น

[๒๓๘๗] ภัยเกิดจากตนเอง ย่อมตามถึงบุคคลผู้ไร้ปัญญา พูดพล่อย ๆ ไม่ปิดบังความรู้ ขาดความระมัดระวัง ขาดความพินิจพิจารณา เหมือนครุฑตามถึงเราผู้ปัณฑรกนาคราชฉะนั้น.

นรชนใด ยินดีบอกมนต์ลึกลับ ที่ตนควรจะรักษาแก่คนชั่ว เพราะความหลง ภัยย่อมตามถึงนรชนนั้นผู้มีมนต์อันแพร่งพรายแล้วโดยพลัน เหมือนครุฑตามถึงเรา ผู้ปัณฑรกนาคราชฉะนั้น.

มิตรเทียมไม่ควรจะให้รู้เหตุสำคัญ อันลึกลับ ถึง

มิตรแท้แต่เป็นคนโง่ หรือมีปัญญาแต่ประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ก็ไม่ควรจะให้รู้ความลับเหมือนกัน.