๗. กุฏิวิหารีเถรคาถา เล่ม ๒๖

เมื่อจะทรงยังสมบัติอันคนเฝ้านา จะพึงได้เสวย ให้แจ้งชัด จึงได้ตรัสกะคนเฝ้านาด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

ด้วยผลแห่งการที่ภิกษุ ผู้มีจิตสงบแล้ว ไม่มี

อาสวะ อยู่ในกระท่อมของท่านนั้น ท่านจักได้เป็น

จอมเทพ ท่านจะได้เป็นจอมเทวัญ เสวยราชสมบัติใน

หมู่เทพ ๓๖ ครั้ง จักได้เป็นจอมจักรพรรดิ ในแว่น

แคว้น ๓๔ ครั้ง จักได้เป็นพระปัจเจกพุทธเจ้า ผู้

ปราศจากราคะ นามว่า รัตนกุฏี ดังนี้.

จำเดิมแต่นั้นมา พระเถระ ก็ได้เกิดสมัญญานามว่า กุฏิวิหารีเถระ

ทีเดียว เพราะเป็นนามพิเศษที่ท่านได้ในกระท่อม. ก็คาถานี้แหละ ได้เป็นคาถาพยากรณ์พระอรหัตผลของพระเถระ ฉะนี้แล.

จบอรรถกถากุฏิวิหารีเถรคาถา

๗. ทุติยกุฏิวิหารีเถรคาถา

ว่าด้วยคาถาของพระกุฏิวิหารีเถระ

[๑๙๔] ได้ยินว่า พระกุฏิวิหารีเถระได้ภาษิตคาถานี้ไว้ อย่างนี้ว่า

กุฎีนี้เป็นกุฎีเก่า ท่านปรารถนากุฎีใหม่ ก็จงละ

ความหวังในกุฎีใหม่เสีย ดูก่อนภิกษุ กุฎีใหม่นำทุกข์

มาให้.

อรรถกถาทุติยกุฏิวิหารีเถรคาถา

คาถาของท่านพระกุฏิวิหารีเถระเริ่มต้นว่า อยมาหุ ปุราณิยา. เรื่องราวของท่านเป็นอย่างไร ?

ได้ยินว่า ท่านเป็นผู้มีจิตเลื่อมใส ได้ถวายพัดที่สานอย่างวิจิตรด้วย

ผลิตภัณฑ์ไม้อ้อ แด่พระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงพระนามว่า ปทุมุตตระ ในฤดูร้อน พระศาสดาทรงยังเขาให้รื่นเริง ด้วยพระคาถาอนุโมทนา ในข้อความใดที่ยังมีข้อหลงเหลืออันควรกล่าวถึง ข้อความนั้นก็เหมือนกับที่กล่าวไว้แล้ว ในเรื่องของพระอัญชนวนิยเถระ ส่วนข้อที่แปลกกันมีดังนี้

ได้ยินว่า พระเถระนี้บวชแล้ว โดยนัยดังกล่าวแล้วอยู่ในกุฏิเก่าหลัง-

หนึ่ง ไม่คิดจะบำเพ็ญสมณธรรม คิดแต่จะก่อสร้างอย่างเดียวว่า กุฏิของเราเก่าแล้ว เราควรทำกุฏิหลังใหม่. เทวดาผู้ใคร่ประโยชน์ต่อท่าน กล่าวคาถานี้ที่มีความชวนให้สลดใจ ภาษาง่าย ๆ แต่มีใจความลึกซึ้งว่า

กุฎีนี้เป็นกุฎีเก่า ท่านปรารถนากุฎีใหม่หลังอื่น

ก็จงละความหวังในกุฎีใหม่เสีย ดูก่อนภิกษุ กุฎีใหม่

นำทุกข์มาให้ ดังนี้.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อยํ เป็นคำชี้ให้เห็นสิ่งที่อยู่ใกล้. บทว่า

อหุ มีความหมายว่า ได้มีแล้ว เพื่อความสะดวกในการประพันธ์คาถา ท่านจึงกล่าวเป็นทีฆะ.

บทว่า ปุราณิยา ความว่า มีมาในกาลก่อน คือ มีมานานแล้ว.

บทว่า อญฺํ ปตฺถยเส นวํ กุฏึ ความว่า ท่านปรารถนา คือ

ประสงค์ ได้แก่อยากได้กุฏิชื่อว่าหลังใหม่ เพราะเป็นกุฎิที่จะพึงบังเกิดในบัดนี้

อื่นจากหลังนี้ เพราะความที่กุฏิหลังนี้ทรุดโทรมโดยความเป็นของเก่า ก็ท่าน-จงละความหวังในกุฏิหลังใหม่เสียทั้งหมด คือ จงคลายความหวังคือ ความอยากได้แก่ ความเห่อ แม้ในกุฏิหลังใหม่เหมือนในหลังเก่า ย่อมเป็นผู้มีจิตปราศ-จากความอยากได้ในกุฏิหลังใหม่นั้น โดยประการทั้งปวง. เพราะเหตุไร ?

เพราะกุฏิหลังใหม่นำทุกข์มาให้ คือ ดูก่อนภิกษุ เพราะกุฏิที่ชื่อว่าใหม่ คือที่จะพึงให้เกิดในบัดนี้ ชื่อว่าเป็นทุกข์ เพราะนำทุกข์มาให้ ฉะนั้น เธออย่าทำทุกข์ใหม่อย่างอื่นให้เกิด จงอยู่ในกุฏิหลังเก่านั่นแหละ กระทำกิจที่ตนควรกระทำ ก็ในคาถานี้มีอธิบายดังนี้ ดูก่อนภิกษุ ท่านคิดว่า กุฏิที่มุงด้วยหญ้าหลังนี้ ชำรุดทรุดโทรม จึงหวังจะสร้างกุฏิที่มุงด้วยหญ้าใหม่หลังอื่น ไม่-บำเพ็ญสมณธรรม ก็เมื่อปรารถนาอย่างนี้ ชื่อว่ายังปรารถนากุฏิคืออัตภาพต่อไป เพราะไม่พ้นจากการเกิดในภพใหม่ โดยไม่ได้ขวนขวายในภาวนาจึงชื่อว่ายังปรารถนาเพื่อจะสร้างอยู่นั่นเอง.

ก็กุฏิคืออัตภาพนั้น เปรียบเหมือนกุฏิที่มุงด้วยหญ้าหลังใหม่ ชื่อว่าเป็นทุกข์ เพราะเกี่ยวข้องกับทุกข์ต่าง ๆ มีชรามรณะ โศกะ และปริเทวะเป็นต้น ยิ่งเสียกว่าทุกข์ในการสร้างกุฏิ เพราะต้องลำบากในการกระทำ เพราะฉะนั้น ท่านจงคลายความหวัง ความเพ่งในกุฏิคืออัตภาพเหมือนคลายความหวังในการสร้างกุฏิหญ้าฉะนั้น คือ จงเป็นผู้มีจิตปราศจากความกำหนัดในอัตภาพนั้น โดยประการทั้งปวง วัฏทุกข์จักไม่มีแก่ท่านด้วยอาการอย่างนี้ ก็พระเถระฟังคำของเทวดาแล้ว เกิดความสลดใจ เริ่มตั้งวิปัสสนา เพียรพยายามอยู่ ดำรงอยู่แล้วในพระอรหัตผลต่อกาลไม่นานเลย. สมดังคำที่ท่านกล่าวไว้ในอปทานว่า

เมื่อพระพุทธเจ้า ทรงพระนามว่า ปทุมุตตระ

เชษฐบุรุษของโลก ผู้คงที่สงบระงับ มั่นคง ประทับ

นั่งบนอาสนะที่ลาดด้วยหญ้า เราเอาดอกอ้อมาผูกเป็น

พัด แล้วน้อมถวายแด่พระพุทธเจ้า ผู้เป็นจอมประชา

ผู้คงที่ พระสัพพัญญูผู้เป็นนายกของโลก ทรงรับพัด

แล้ว ทรงทราบความดำริของเรา ได้ตรัสพระคาถานี้

ว่า กายของเราดับแล้ว ความเร่าร้อนไม่มี ฉันใด

จิตของท่านจงหลุดพ้นจากกองไฟ ๓ กอง ฉันนั้น

เทวดาบางเหล่าที่อาศัยต้นไม้อยู่ มาประชุมกันทั้งหมด

ด้วยหวังว่า จักได้ฟังพระพุทธพจน์ อันยังทายกให้

ยินดี พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่ง ณ ที่นั้น แวดล้อม

ด้วยหมู่เทวดา เมื่อจะทรงยังทายกให้รื่นเริง จึงได้

ตรัสพระคาถาเหล่านี้ว่า ด้วยการถวายพัดนี้ และด้วย

การตั้งจิตไว้ ผู้นี้จักได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ มีพระ-

นามว่า สุพพตะ ด้วยกรรมที่เหลือนั้น อันกุศลมูล

ตักเตือนแล้ว จักได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ มีพระนาม

ว่า " มาลุตะ " ด้วยการถวายพัดนี้ และด้วยการนับถือ

อันไพบูลย์ ผู้นี้จักไม่เข้าถึงทุคติตลอดแสนกัป ในกัป

ที่สามหมื่น จักเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ๓๘ พระองค์

มีพระนามว่า สุพพตะ ในกัปที่สองหมื่นเก้าพัน

จักได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ พระนามว่า มาลุตะ

อีก ๘ ครั้ง. เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ฯ ล ฯ คำสอน

ของพระพุทธเจ้าเรากระทำสำเร็จแล้ว ดังนี้.

ก็พระเถระ ตั้งอยู่ในพระอรหัตผลแล้ว ได้กล่าวคาถานั้นแหละ

ซ้ำอีกว่า คาถานี้เป็นขอสับในการบรรลุพระอรหัตผลของเรา. ก็คาถานั้นแหละได้เป็นคาถาพยากรณ์พระอรหัตผลของพระเถระ. ก็พระเถระนั้น ได้มีนามว่ากุฏิวิหารีเถระ เพราะท่านได้คุณพิเศษ เพราะโอวาทเรื่องกุฏิ ฉะนี้แล.

จบอรรถกถาทุติยกุฏิวิหารีเถรคาถา

๘. รมณียกุฏิกเถรคาถา

ว่าด้วยคาถาของพระรมณียกุฏิกเถระ

[๑๙๕] ได้ยินว่า พระรมณียกุฏิกเถระได้ภาษิตคาถานี้ไว้ อย่างนี้ว่า

กุฎีของเรา น่ารื่นเริงบันเทิงใจ เป็นกุฏิที่ทายก

ให้ด้วยศรัทธา ดูก่อนนารีทั้งหลาย เราไม่ต้องการ

ด้วยกุมารีทั้งหลาย ชนเหล่าใดมีความต้องการ เธอ

ทั้งหลายก็จงไปในสำนักของชนเหล่านั้นเถิด.