๑๐. สรภชาดก เล่ม ๒๗

อาสึเสเถว ปุริโส น นิพฺพินฺเทยฺย ปณฺฑิโต

ปสฺสามิ โวหํ อตฺตานํ ยถา อิจฺฉึ ตถา อหุ.

เป็นคนต้องหวังร่ำไป คนฉลาดไม่ควรท้อแท้

เราเห็นตัวเองเป็นตัวอย่าง

ปรารถนาอย่างใดก็ได้อย่างนั้น

อาสึเสเถว ปุริโส น นิพฺพินฺเทยฺย ปณฺฑิโต

ปสฺสามิ โวหํ อตฺตานํ อุทกา ถลมุพฺภตํ.

เป็นคนต้องหวังร่ำไป คนฉลาดไม่ควรท้อแท้

เราเห็นตัวเองเป็นตัวอย่าง

ถูกเขาช่วยให้ขึ้นจากน้ำมาบนบกได้

วายเมเถว ปุริโส น นิพฺพินฺเทยฺย ปณฺฑิโต

ปสฺสามิ โวหํ อตฺตานํ ยถา อิจฺฉึ ตถา อหุ.

เป็นคนต้องพยายามร่ำไป คนฉลาดไม่ควรท้อแท้

เราเห็นตัวเองเป็นตัวอย่าง

ปรารถนาอย่างไรก็ได้อย่างนั้น

วายเมเถว ปุริโส น นิพฺพินฺเทยฺย ปณฺฑิโต

ปสฺสามิ โวหํ อตฺตานํ อุทกา ถลมุพฺภตํ.

เป็นคนต้องพยายามร่ำไป คนฉลาดไม่ควรท้อแท้

เราเห็นตัวเองเป็นตัวอย่าง

ถูกเขาช่วยให้ขึ้นจากน้ำมาบนบกได้

ทุกฺขูปนีโตปิ นโร สปญฺโญ

อาสํ น ฉินฺเทยฺย สุขาคมาย

พหู หิ ผสฺสา อหิตา หิตา จ

อวิตกฺกิตา มจฺจมุปพฺพชนฺติ. (๑)

คนมีปัญญาแม้จะตกอยู่ในความทุกข์

ก็ไม่ควรสิ้นความหวัง เพื่อจะบรรลุถึงความสุข

เพราะว่าสัมผัส มีอยู่มากมาย ทั้งที่ไม่มีประโยชน์และมีประโยชน์ถึงจะไม่นึกคิดก็ต้องถึงความตาย

อจินฺติตมฺปิ ภวติ จินฺติตมฺปิ วินสฺสติ

น หิ จินฺตามยา โภคา อิตฺถิยา ปุริสสฺส วา.

สิ่งที่ไม่ได้คิดแล้วเป็นไปได้ก็มี

สิ่งที่คิดแล้วพินาศไปก็มี ไม่ว่าจะเป็นหญิงหรือชาย

โภคะทั้งหลายสำเร็จได้เพราะความคิดไม่มีเลย

(พราหมณ์ปุโรหิตถวายพระพรชัยแล้ว ได้กราบทูลว่า)

สรภํ คิริทุคฺคสฺมึ ยํ ตฺวํ อนุสรี ปุเร

อลีนจิตฺตสฺส ตุวํ วิกฺกนฺตมนุชีวสิ.

ละมั่งตัวใด พระองค์ติดตามไปจนถึงซอกเขา ในตอนแรก

เพราะอาศัยความบากบั่นของละมั่งตัวนั้นซึ่งมีจิตไม่ย่อท้อ

พระองค์จึงยังทรงพระชนม์อยู่ได้

โย ตํ วิทุคฺคา นรกา สมุทฺธริ

สีลาย โยคฺคํ สรโภ กริตฺวา

ทุกฺขูปนีตํ มจฺจุมุขา ปโมจยิ

อลีนจิตฺตํ ตเมว (๑) วเทสิ.

ละมั่งตัวใด พยายามใช้ก้อนหินถม

ช่วยพระองค์ขึ้นมาจากเหวที่ขึ้นได้แสนยาก

และปลดเปลื้องพระองค์ผู้ทรงระทมทุกข์จากปากพญามัจจุราช

พระองค์คงจะทรงรับสั่งถึงละมั่งตัวมีจิตไม่ย่อท้อตัวนั้นแหละ

(พระราชาตรัสว่า)

กึ ตฺวํ นุ ตตฺเถว ตทา อโหสิ

อุทาหุ เต โกจิ ตํ เอตทกฺขา

วิวฏจฺฉโท นุสิ สพฺพทสฺสี

ญาณํ นุ เต พฺราหฺมณ ภึสรูปํ.

เวลานั้น ท่านได้อยู่ ณ ที่นั้นเหมือนกันหรือ

หรือว่าใครบอกเรื่องนั้นแก่ท่าน

ท่านเห็นทุกอย่างหรือ จึงเปิดเผยเรื่องนั้นได้

ญาณของท่านมีกำลังมากจริงนะพราหมณ์

(พราหมณ์ปุโรหิตเมื่อจะชี้แจง จึงกราบทูลว่า)

น เจวหํ ตตฺถ ตทา อโหสึ

น จาปิ เม โกจิ นํ เอตทกฺขา

คาถาปทานญฺจ สุภาสิตานํ

อตฺถํ ตทาเนนฺติ ชนินฺท ธีรา.

เวลานั้น ข้าพระองค์ได้อยู่ที่นั้นด้วยก็หาไม่

และแม้ใครจะบอกเรื่องนั้น ๆ แก่ข้าพระองค์ก็หาไม่

ขอเดชะพระองค์ผู้จอมชน ปราชญ์ทั้งหลาย

ประมวลเนื้อความแห่งบทคาถาสุภาษิตนั้นมา

(ต่อมาท้าวสักกะทรงสิงในสรีระของพราหมณ์ปุโรหิตแล้วได้ตรัสกับพระราชาว่า)

อาทาย ปตฺตํ (๑) ปรวีริยฆาตึ

จาเป สรํ กึ วิจิกิจฺฉเส ตุวํ

นุณฺโณ (๒) สโร สรภํ หนฺตุ ขิปฺปํ

อนฺนํ หิ เอตํ วรปญฺญ รญฺโญ.

พระองค์ทรงสอดลูกศรมีปีก

ซึ่งจะฆ่าได้ด้วยความเพียรของผู้อื่นไว้ที่แล่งแล้ว

ทำไมยังทรงลังเลอยู่เล่า

ขอเดชะพระองค์ผู้ทรงพระปัญญาอันประเสริฐ

ขอลูกศรที่แล่นออกจากแล่งไปจงฆ่าละมั่งโดยเร็วเถิด

เพราะว่าเนื้อละมั่งนั่นเป็นภักษาของพระราชา

(ลำดับนั้น พระราชาตรัสว่า)

อทฺธา ปชานามิ อหํปิ เอตํ

อนฺนํ มิโค พฺราหฺมณ ขตฺติยสฺส

ปุพฺเพ กตญฺจ อปจายมาโน

ตสฺมา มิคํ สรภํ โน หนามิ.

ข้อนั้น ถึงเราจะรู้อย่างชัดแจ้งว่า

เนื้อเป็นพระกระยาหารของกษัตริย์ก็จริง

พราหมณ์ แต่เราเมื่อจะอ่อนน้อมบูชาคุณ

ที่ละมั่งตัวนี้ได้ทำไว้แก่เราในกาลก่อน

เพราะเหตุนั้น จึงไม่ฆ่าเนื้อละมั่ง

(ท้าวสักกะตรัสว่า)

เนโส มิโค มหาราช อสุเรโส ทิสมฺปติ

เอตํ หนฺตฺวา มนุสฺสินฺท ภวสฺสุ อมราธิโป.

พระมหาราชผู้เป็นใหญ่ในทิศ นั่นไม่ใช่เนื้อ

นั่นคือท้าวสักกะผู้ยิ่งใหญ่กว่าอสูร

พระองค์ผู้จอมมนุษย์

ขอพระองค์ทรงประหารท้าวสักกะนั่น

แล้วเป็นจอมเทพเสียเอง

สเจ จ ราช (๑) วิจิกิจฺฉเส ตุวํ

หนฺตุํ มิคํ สรภํ สหายกํ (๒)

สปุตฺตทาโร นรวีรเสฏฺฐ

คนฺตฺวา ตุวํ เวตรณึ ยมสฺส.

ขอเดชะพระมหาราช ผู้ประเสริฐกว่าคนผู้กล้าหาญ

ถ้าพระองค์ยังทรงลังเลที่จะฆ่าเนื้อละมั่งผู้สหายอยู่

พระองค์พร้อมทั้งพระโอรส พระธิดา และพระมเหสี

จะต้องตกเวตตรณีนรกของพญายม

(พระราชาตรัสว่า)

กามํ อหํ ชานปทา จ สพฺเพ

ปุตฺตา จ ทารา จ สหายสงฺฆา

คจฺเฉมุ ตํ เวตรณึ ยมสฺส

น เตฺวว หญฺโญ มม ปาณทสฺส. (๑)

เราและชาวชนบทก็ดี

ลูกเมียและหมู่สหายก็ดี

จะต้องตกเวตตรณีนรกของพญายมก็ตามที

เราไม่ควรจะฆ่าผู้ที่ให้ชีวิตแก่เราเลย

อยํ มิโค กิจฺฉคตสฺส มยฺหํ

เอกสฺส กตฺตา วิวนสฺมิ โฆเร

ตํ ตาทิสํ ปุพฺพกิจฺจํ สรนฺโต

ชานํ มหาพฺรเหฺม กถํ หเนยฺยํ.

เนื้อตัวนี้ทำคุณแก่เราผู้กำลังตกยากอยู่คนเดียว

ในป่าเปลี่ยวอันแสนทารุณ

เราเมื่อระลึกถึงบุพการีที่เนื้อตัวนี้ได้กระทำไว้เช่นนั้น

ทั้งที่รู้อยู่จะพึงฆ่าลงได้อย่างไร ท่านมหาพราหมณ์

(ลำดับนั้น ท้าวสักกะทรงประกาศคุณของพระราชาว่า)

มิตฺตาภิราธี จิรเมว ชีว

รชฺชํ อิมํ ธมฺมคุเณ ปสาส

นารีคเณหิ ปริจารยนฺโต (๑)

โมทสฺสุ รฏฺเฐ ติทิเวว วาสโว.

พระองค์ทรงโปรดปรานผู้เป็นมิตร

ขอทรงมีพระชนม์ชีพยืนนานเถิด

ขอทรงดำรงอยู่ในคุณธรรมปกครองรัฐสีมานี้เถิด

พระองค์ผู้มีหมู่นารีบำเรออยู่

จงบันเทิงพระหฤทัยในแว่นแคว้น

ดังเช่นท้าววาสวะบันเทิงอยู่ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์

อกฺโกธโน นิจฺจปสนฺนจิตฺโต

สพฺพาติถี ปาหุนเก กริตฺวา (๑)

ทตฺวา จ ภุตฺวา จ ยถานุภาวํ

อนินฺทิโต สคฺคมุเปหิ ฐานนฺติ. (๑๙๓๐)

สรภมิคชาตกํ (๒) ทสมํ. เตรสกนิปาตํ นิฏฺฐิตํ. ตสฺสุทฺทานํ

วรอมฺพ กุฐาริ สหํสวโร

อถรญฺญสฺมึ ทูตกปญฺจมโก

อถ โพธิ อกิตฺติ สุตกฺกรินา

อถ รุรุมิเค นปโร สรโภติ.

ขอพระองค์อย่าทรงพิโรธ

มีพระหฤทัยผ่องใสอยู่เป็นนิตย์

ทรงต้อนรับแขกผู้มาเยือนทั้งปวง

จงบำเพ็ญทานบ้าง เสวยเองบ้างตามอานุภาพ

จงอย่าทรงถูกชาวโลกนินทา เสด็จสู่แดนสวรรค์เถิด

สรภมิคชาดกที่ ๑๐ จบ

รวมชาดกที่มีในนิบาตนี้ คือ

๑. อัมพชาดก ๒. ผันทนชาดก

๓. ชวนหังสชาดก ๔. จูฬนารทกัสสปชาดก

๕. ทูตชาดก ๖. กาลิงคโพธิชาดก

๗. อกิตติชาดก ๘. ตักการิยชาดก

๙. รุรุมิคราชชาดก ๑๐. สรภมิคชาดก

เตรสกนิบาต จบ