๒. มิคโปตกชาดก เล่ม ๒๗

๒. มิคโปตกชาดก

คำพูดที่ทำให้หายเศร้าโศก

[๘๐๘] การที่ท่านเศร้าโศกถึงลูกเนื้อผู้ละไปแล้ว

เป็นการไม่สมควรแก่ท่านผู้หลีกออกจาก

เรือนบวชเป็นบรรพชิต สงบระงับ.

[๘๐๙] ดูก่อนท้าวสักกะ ความรักของมนุษย์

หรือเนื้อย่อมเกิดขึ้นในใจ เพราะอยู่ร่วมกัน

มา มนุษย์หรือเนื้อนั้น อาตมภาพไม่สามารถ

ที่จะไม้เศร้าโศกถึงได้.

[๘๑๐] ชนเหล่าใดมาร้องไห้รำพัน บ่นเพ้อถึง

ผู้ตายไปแล้ และผู้จะตายอยู่ ณ บัดนี้ การ

ร้องไห้ของชนเหล่านั้น สัตบุรุษทั้งหลาย

กล่าวว่า เปล่าจากประโยชน์ ดูก่อนฤๅษี

เพราะฉะนั้น ท่านอย่าร้องไห้เลย.

[๘๑๑] ดูก่อนพราหมณ์ ผู้ที่ตายไปแล้ว ละไป

แล้ว หากจะพึงกลับเป็นขึ้นได้เพราะการ

ร้องไห้ เราก็จะประชุมกันทั้งหมดร้องไห้ถึง

พวกญาติของกันและกัน.

[๘๑๒] มหาบพิตรมารดาอาตมภาพผู้เดือดร้อน

ยิ่งนักให้หายร้อน ดับความกระวนกระวาย

ได้ทั้งสิ้น เหมือนบุคคลเอาน้ำรดไฟติดที่

เปรียงให้ดับไปฉะนั้น มหาบพิตรมาถอนลูก

ศรคือความโศกที่เสียบแน่นอยู่ในหทัยของ

อาตมภาพออกได้แล้วหนอ เมื่ออาตมภาพถูก

ความโศกครอบงำมหาบพิตรก็ได้บรรเทาความ

โศกถึงบุตรเสียได้ ดูก่อนท้าววาสวะ อาตม-

ภาพเป็นผู้ถอนลูกศรออกได้แล้ว ปราศจาก

ความเศร้าโศก ไม่มีความมัวหมอง อาตมภาพ

จะไม่เศร้าโศกร้องไห้ เพราะได้ฟังถ้อยคำ

ของมหาบพิตร.

จบ มิคโปตกชาดกที่ ๒

อรรถกถามิคโปตกชาดกที่ ๒

พระศาสดาเมื่อประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน ทรงปรารภภิกษุแก่รูปหนึ่ง จึงตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มต้นว่า อคาราปจจุเปตสฺส ดังนี้.

ได้ยินว่า ภิกษุแก่นั้นให้เด็กคนหนึ่งบวช. สามเณรบำรุงภิกษุแก่นั้นโดยเคารพ ครั้นกาลต่อมา ได้กระทำกาละโดยความไม่ผาสุก.

เพราะการทำกาละของสามเณรนั้น ภิกษุแก่ถูกความโกรธครอบงำเที่ยวร่ำไห้ด้วยเสียงอันดัง. ภิกษุทั้งหลายไม่อาจให้ยินยอมได้ จึงสั่งสนทนากันในโรงธรรมสภาว่า อาวุโสทั้งหลาย ภิกษุแก่ชื่อโน้นเที่ยวร่ำไห้ เพราะการทำกาละของสามเณร ภิกษุแก่นั่นคงจักเหินห่างการเจริญมรณัสสติ. พระศาสดาเสด็จมาแล้ว ตรัสถามว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ พวกเธอนั่งสนทนากันด้วยเรื่องอะไร ? เมื่อภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า เรื่องชื่อนี้ พระเจ้าข้า. จึงตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลายมิใช่บัดนี้เท่านั้น แม้ในกาลก่อน ภิกษุแก่นี้ เมื่อสามเณรนั้นตายแล้วก็เที่ยวร่ำไห้อยู่ แล้วทรงนำเอาเรื่องในอดีตมาสาธก ดังต่อไปนี้ :-

ในอดีตกาล เมื่อพระเจ้าพรหมทัตครองราชสมบัติอยู่ในนคร-พาราณสี พระโพธิสัตว์ครองความเป็นท้าวสักกะ. ครั้งนั้น มีบุรุษชาวแคว้นกาสีคนหนึ่ง เข้าไปยังหิมวันตประเทศ บวชเป็นฤๅษี ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยผลไม้น้อยใหญ่. วันหนึ่ง ฤๅษีนั้นเห็นลูกเนื้อแม่ตายตัวหนึ่งในป่า จึงนำมายังอาศรมบท ให้เหยื่อเลี้ยงดูไว้. ลูกเนื้อเติบโตขึ้นมีรูปร่างงามถึงความงามอันเลิศ. ดาบสกระทำลูกเนื้อนั้นให้เป็นลูกของตนอยู่. วันหนึ่ง ลูกเนื้อกินหญ้ามากไป ได้กระทำกาละเพราะไม่ย่อยดาบสเที่ยวร่ำไห้ว่า ลูกเราตายเสียแล้ว. ในกาลนั้นท้าวสักกเทวราชทรงพิจารณาดูชาวโลก ทรงเห็นดาบสนั้น ดำริว่าจักทำดาบสนั้นให้สลดใจ จึงเสด็จมาแล้วประทับยืนในอากาศ ตรัสคาถาที่ ๑ ว่า :-

การที่ท่านเศร้าโศกถึงลูกเนื้อผู้ละไปแล้ว

เป็นการไม่สมควรแก่ท่านผู้หลีกออกจาก

เรือนบวชเป็นบรรพชิตสงบระงับ.

ดาบสได้ฟังดังนั้น จึงกล่าวคาถาที่ ๒ ว่า :-

ดูก่อนท้าวสักกะ ความรักของมนุษย์

หรือเนื้อ ย่อมเกิดขึ้นในใจ เพราะอยู่ร่วมกัน

มา มนุษย์หรือเนื้อนั้น อาตมภาพไม่สามารถ

ที่จะไม่เศร้าโศกถึงได้.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า น ตํ สกฺกา ความว่า อาตม-ภาพไม่อาจเพื่อจะไม่โศกถึงมนุษย์หรือสัตว์ดิรัจฉานนั้น คือ อาตม-ภาพเศร้าโศกถึงทีเดียว.

ลำดับนั้น ท้าวสักกะได้ตรัสคาถา ๒ คาถาว่า :-

ชนเหล่าใดร้องไห้รำพัน บ่นเพ้อถึงผู้ตาย

ไปแล้ว และผู้จะตายอยู่ในบัดนี้ การร้องไห้

ของชนเหล่านั้น สัตบุรุษทั้งหลายกล่าวว่า

เปล่าจากประโยชน์ ดูก่อนฤาษี เพราะฉะนั้น

ท่านอย่าร้องไห้เลย.

ดูก่อนพราหมณ์ ผู้ที่ตายไปแล้ว ละไป

แล้ว หากจะกลับเป็นขึ้นได้เพราะการร้องไห้

เราก็จะประชุมกันทั้งหมด ร้องไห้ถึงญาติ

ของกันและกัน.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า มริสฺสํ ได้แก่ บุคคลผู้จักตายในบัดนี้. บทว่า ลปนฺติ จ ได้แก่ บ่นเพ้อ. ท่านกล่าวคำอธิบายนี้ไว้ว่า ชนเหล่าใดร้องไห้ถึงคนผู้ตายแล้ว และผู้จักตายอยู่ในโลกชนเหล่านั้นก็คงจะร้องไห้และบ่นเพ้ออยู่. ชื่อว่าวันที่จะขาดน้ำตาของชนเหล่านั้น ย่อมไม่มี เพราะเหตุไร ? เพราะคนผู้ตายไปแล้วและคนผู้ที่จะตายยังมีอยู่เสมอ. บทว่า อิสิ มา โรทิ ความว่า ดูก่อนฤๅษีเพราะฉะนั้น ท่านอย่าร้องไห้เลย. เพราะเหตุไร ? เพราะสัตบุรุษทั้งหลายกล่าวว่าการร้องไห้เปล่าประโยชน์. อธิบายว่า สัตบุรุษทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น ย่อมกล่าวการร้องไห้ว่าเป็นหมัน.

บทว่า มโต เปโต ความว่า ถ้าบุคคลที่เรียกว่า ผู้ตายแล้ว ผู้ละไปแล้ว จะพึงฟื้นขึ้นเพราะการร้องให้ไซร้ เมื่อเป็นเช่นนั้น พวกเราจะอยู่เฉยทำไม พวกเราทั้งหมดทีเดียว จะพากันประชุมร้องให้ถึงญาติทั้งหลายของกันและกัน ก็เพราะเหตุที่ญาติเหล่านั้นไม่ฟื้นขึ้นเพราะเหตุร้องไห้ เพราะฉะนั้น ท้าวสักกะ จึงทรงประกาศการร้องไห้ว่าเป็นหมัน.

เมื่อท้าวสุกกะตรัสไป ๆ อยู่อย่างนี้ ดาบสกำหนดได้ว่า การร้องไห้ไร้ประโยชน์ เมื่อจะกระทำการชมเชยท้าวสักกะ จึงได้กล่าวคาถา ๓ คาถาว่า :-

มหาบพิตรมารดาอาตมภาพผู้เดือดร้อน

ยิ่งนักให้หายร้อน ดับความกระวนกระวายได้

ทั้งสิ้น เหมือนบุคคลเอาน้ำรดไฟติดที่เปรียง

ให้ดับไปฉะนั้น มหาบพิตรมาถอนลูกศรคือ

ความโศกที่เสียบแน่นอยู่ในหทัยของอาตม-

ภาพออกได้แล้วหนอ เมื่ออาตมภาพถูกความ

โศกครอบงำ มหาบพิตรก็ได้บรรเทาความ

โศกถึงบุตรเสียได้ ดูก่อนท้าววาสวะ อาตม-

ภาพเป็นผู้ถอนลูกศรออกได้แล้ว ปราศจาก

ความเศร้าโศก ไม่มีความมัวหมอง อาตม-

ภาพจะไม่เศร้าโศกร้องไห้ เพราะได้ฟังถ้อย-

คำของมหาบพิตร.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ยมาสิ ตัดบทเป็น ยํ เม อาสิ.

บทว่า หทยนิสฺสิตํ๑ ได้แก่ เสียบแน่นอยู่ในหทัย. บทว่า อปานุทิได้แก่ นำออกแล้ว.

ท้าวสักกะครั้นประทานโอวาทแก่ดาบส แล้วก็เสด็จไปเฉพาะยังสถานที่ของพระองค์.

พระศาสดาครั้นทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแสดงแล้ว จึงทรงประชุมชาดกว่า ดาบสในครั้งนั้น ได้มาเป็นภิกษุแก่ในบัดนี้๑. บาลีว่า หทยสฺสิตํ.

เนื้อในครั้งนั้น ได้มาเป็นสามเณรในบัดนี้ ส่วนท้าวสักกะในครั้งนั้นได้มาเป็นเราตถาคต ฉะนี้แล.

จบ อรรถกถามิคโปตกชาดกที่ ๒

๓. มูสิกชาดก

ควรเรียนทุกอย่างแต่ไม่ควรใช้ทุกอย่าง

[๘๑๓] คนบ่อพร่ำอยู่ว่า นางทาสีชื่อมูสิกาไป

ไหน ๆ เราคนเดียวเท่านั้นรู้ว่า นางทาสีชื่อว่ามูสิกา ตายอยู่ในบ่อน้ำ.

[๘๑๔] เหตุใดท่านจึงคิดอย่างนี้ และมองหา

โอกาสจะประหารทางนี้ ๆ กลับไปแล้ว

เหมือนลา เพราะฉะนั้นเราจึงรู้ว่า ท่านฆ่า

นางทาสีชื่อว่ามูสิกาตายทิ้งไว้ในบ่อน้ำ วันนี้ปรารถนาจะกินข้าวเหนียวอีกหรือ.

[๘๑๕] แน่เจ้าผู้โง่เขลา เจ้ายังเป็นเด็กอ่อน

ตั้งอยู่ในปฐมวัย มีผมดำสนิท มายืนถือ

ท่อนไม้ยาวนี้อยู่ เราจะไม่ยอมยกชีวิตให้แก่เจ้า.

[๘๑๖] เราเป็นผู้อันบุตรปรารถนาจะฆ่าเสีย จะ

พ้นจากความตาย เพราะภพในอากาศหรือ

เพราะบุตรที่รักเปรียบด้วยอวัยวะก็หาไม่ เราพ้นจากความตายเพราะคาถาที่อาจารย์ผู้ให้.