๑. ทีฆีติโกสลชาดก เล่ม ๒๗

๓. อัฑฒวรรค

๑. ทีฆีติโกสลชาดก

ว่าด้วยเวรย่อมไม่ระงับด้วยเวร

[๘๐๓] ข้าแต่พระราช เมื่อพระองค์ตกอยู่ใน

อำนาจของข้าพระองค์อย่างนี้แล้ว เหตุอันใด

อันหนึ่งที่จะทำให้พระองค์พ้นจากทุกข์ได้ มีอยู่หรือ.

[๘๐๔] พ่อเอ๋ย เมื่อฉันตกอยู่ในอำนาจของท่าน

ถึงอย่างนี้แล้ว เหตุอันใดอันหนึ่งที่จะทำให้

ฉันพ้นจากทุกข์ได้ ไม่มีเลย.

[๘๐๕] ข้าแต่พระราชา เว้นสุจริตและวาจา

สุภาษิตเสีย เหตุอย่างอื่นจะป้องกันได้ใน

เวลาใกล้มรณกาล ไม่มีเลย ทรัพย์นอกนี้ก็

เหมือนกันแหละ.

[๘๐๖] ชนเหล่าใดเข้าไปผูกเวรว่า คนนี้ได้ด่า

เรา คนนี้ได้ฆ่าเรา คนนี้ได้ชนะเรา คนนี้

ได้ลักของ ๆ เรา เวรของชนเหล่านั้นย่อมไม่

สงบ ส่วนชนเหล่าใดไม่เข้าไปผูกเวรว่า คน

นี้ได้ด่าเรา คนนี้ได้ฆ่าเรา คนนี้ได้ชนะเรา

คนนี้ได้ลักของ ๆ เรา เวรของชนเหล่านั้น

ย่อมสงบ.

[๘๐๗] ในกาลไหน ๆ เวรในโลกนี้ย่อมไม่ระงับ

ด้วยเวรเลย แต่ย่อมระงับได้ด้วยความไม่มี

เวร ธรรมนี้เป็นของเก่า.

จบ ทีฆีติโกสลชาดกที่ ๑

อรรถกถาอัฑฒวรรคที่ ๓

อรรถกถาทีฆีติโกสลชาดกที่ ๑

พระศาสดาเมื่อประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน ทรงปรารภภิกษุชาวเมืองโกสัมพีผู้กระทำการทะเลาะทุ่มเถียงกัน จึงตรัสพระ-ธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มต้นว่า เอวํภูตสฺส เต ราช ดังนี้.

ได้ยินว่า ในกาลที่ภิกษุเหล่านั้นมายังพระเชตวันวิหาร ขอให้พระศาสดาทรงอดโทษ พระศาสดาตรัสเรียกภิกษุเหล่านั้นมาแล้วตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายเป็นโอรสของเรา ชื่อว่าบุตรผู้เกิดจากปาก อันบุตรทั้งหลายไม่ควรทำลายโอวาทที่บิดาได้ไว้ ก็เธอทั้งหลายไม่กระทำตามโอวาท โบราณกบัณฑิตทั้งหลาย แม้โจรผู้ฆ่ามารดาบิดาของตนแล้วยึดครองราชสมบัติ ตกอยู่ในเงื้อมมือในป่า ก็

ยังไม่ฆ่าด้วยคิดว่า จักไม่ทำลายโอวาทที่มารดาบิดาให้ไว้ ดังนี้ แล้วทรงนำเอาเรื่องในอดีตมาสาธก ดังต่อไปนี้ :-

ก็ในชาดกนี้ เรื่องทั้งสอง คือเรื่องปัจจุบันและเรื่องในอดีต จักมีแจ้งโดยพิสดารในสังฆเภทกะ. ก็ทีฆาวุกุมารนั้นจับพระจุฬาพระเจ้า-พาราณสีผู้บรรทมหลับอยู่บนตักของตนในป่า เงื้อดาบขึ้นด้วยหมายใจว่า บัดนี้ เราจักตัดโจรผู้ฆ่ามารดาบิดาของเรา ให้เป็น ๑๔ ท่อนขณะนั้น ระลึกถึงโอวาทที่มารดาบิดาให้ไว้ จึงคิดว่า เราแม้จะสละชีวิตก็จักไม่ทำลายโอวาทของท่าน จักคุกคามพระเจ้าพาราณสีนั้นอย่างเดียว จึงกล่าวคาถาที่ ๑ ว่า :-

ข้าแต่พระราชา เมื่อพระองค์ตกอยู่ใน

อำนาจของข้าพระองค์อย่างนี้แล้ว เหตุอันใด

อันหนึ่งที่จะทำให้พระองค์พ้นจากทุกข์ได้ มี

อยู่หรือ.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า วเส มมํ ได้แก่ ผู้มาสู่อำนาจของข้าพระองค์. บทว่า ปริยาโย ได้แก่ เหตุ.

ลำดับนั้น พระราชาตรัสคาถาที่ ๒ ว่า :-

พ่อเอ๋ย เมื่อฉันตกอยู่ในอำนาจของ

ท่านอย่างนี้แล้ว เหตุอันใดอันหนึ่งที่จะทำให้

ฉันพ้นทุกข์ได้ ไม่มีเลย.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า โน เป็นเพียงนิบาต. อธิบายว่าเหตุอะไร ๆ ที่จะทำให้ฉันพ้นจากทุกข์นั้น ย่อมไม่มี.

ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์ได้กล่าวคาถาที่เหลือว่า :-

ข้าแต่พระราชา เว้นสุจริตและวาจาที่

เป็นสุภาษิตเสีย เหตุอย่างอื่นจะป้องกันได้

ในเวลาจะตาย ไม่มีเลย ทรัพย์นอกนี้ก็

เหมือนกันนั่นแหละ.

ชนเหล่าใดเข้าไปผูกเวรว่า คนนี้ได้ด่า

เรา คนนี้ได้ฆ่าเรา คนนี้ได้ชนะเรา คนนี้ได้

ลักของ ๆ เรา เวรของชนเหล่านั้นย่อมไม่

สงบ ส่วนชนเหล่าใดไม่เข้าไปผูกเวรว่า คน

นี้ได้ด่าเรา คนนั้นได้ฆ่าเรา คนนั้นได้ชนะเรา

คนนี้ได้ลักของ ๆ เรา เวรของชนเหล่านั้น

ย่อมเข้าไปสงบ.

ในกาลไหน ๆ เวรในโลกนี้ย่อมไม่ระงับ

ด้วยเวรเลย แต่ย่อมระงับได้ด้วยความไม่มี

เวร ธรรมนี้เป็นของเก่า.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า นาญฺํ สุจริตํ แก้เป็น นาญฺํสุจริตา. อีกอย่างหนึ่ง บาลีก็อย่างนี้แหละ อธิบายว่า เว้นสุจริตเสีย

เราไม่เห็นอย่างอื่น. ก็ในคาถานี้ พระโพธิสัตว์กล่าวว่า สุจริตบ้างสุภาษิตบ้าง ก็หมายเอาโอวาทที่มารดาบิดาให้ไว้เท่านั้น. บทว่า เอว-เมว ได้แก่ ไม่มีประโยชน์เลย. ท่านกล่าวอธิบายนี้ไว้ว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า เว้นจากสุจริตและวาจาสุภาษิต กล่าวคือการกล่าวสอนและการพร่ำสอน อย่างอื่นชื่อว่าสามารถเพื่อต่อต้านบอกกันในเวลาจะตายย่อมไม่มี ทรัพย์นอกนี้ก็เหมือนกัน คือไม่มีประโยชน์เลย ก็บัดนี้พระองค์จะให้ทรัพย์แม้ตั้งแสนโกฏิ แก่ข้าพระองค์ ก็จะไม่ได้ชีวิตเพราะฉะนั้น ข้อนี้พึงทราบว่า สุจริตและคำสุภาษิตเท่านั้น ยิ่งกว่าทรัพย์.

แม้คาถาที่เหลือก็มีเนื้อความสังเขปดังต่อไปนี้ :- ข้าแต่มหา-ราชเจ้า คนเหล่าใดเข้าไปผูกเวร คือตั้งเวรไว้ในหทัยเหมือนผูกไว้อย่างนี้ว่า ผู้นี้ด่าเรา ผู้นี้ประหารเรา ผู้นี้ได้ชนะเรา ผู้นี้ได้ลักของเรา เวรของคนเหล่านั้นย่อมไม่สงบ. ส่วนคนเหล่าใดไม่เข้าไปผูกคือไม่ตั้งเวรนั้นไว้ในหทัย เวรของตนเหล่านั้นย่อมสงบ เพราะในกาลไหน ๆ เวรทั้งหลายย่อมไม่ระงับด้วยเวร แต่จะระงับด้วยความไม่มีเวร ธรรมนั้นเป็นของเก่า อธิบายว่า ธรรมเก่าก่อน คือสภาวะที่เป็นไปตลอดกาลนาน.

ก็แหละ พระโพธิสัตว์ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว จึงกราบทูลว่าข้าแต่มหาราชเจ้า ข้าพระองค์ไม่ประทุษร้ายพระองค์ แต่พระองค์จงฆ่าข้าพระองค์เสียเถิด แล้ววางดาบในพระหัตถ์ของพระราชานั้น. ฝ่ายพระราชาก็ทรงกระทำการสบถว่า เราจักไม่ประทุบร้ายท่าน แล้วเสด็จ

ไปพระนครพร้อมกับพระโพธิสัตว์นั้น ทรงแสดงพระโพธิสัตว์นั้นแก่อำมาตย์ทั้งหลายแล้วตรัสว่า ดูก่อนพวกท่านทั้งหลาย ผู้นี้ คือที-ฆาวุกุมารโอรสของพระเจ้าโกศล แม้ผู้นี้ก็ได้ให้ชีวิตเรา เราก็ไม่ได้ทำอะไรกะผู้นี้ ครั้นตรัสแล้ว ได้ประทานธิดาของพระองค์แล้วให้ดำรงอยู่ในราชสมบัติอันเป็นของพระบิดา. ตั้งแต่นั้นมา พระราชาทั้งสองพระองค์ทรงสมัครสมานบันเทิงพระทัยครองราชสมบัติ.

พระศาสดา ครั้นทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแสดงแล้ว ทรงประชุมชาดกว่า บิดามารดาในครั้งนั้น ได้มาเป็นตระกูลมหาราชส่วนทีฆาวุกุมาร ได้มาเป็นเราตถาคต ฉะนี้แล.

จบ อรรถกถาทีหีติโกสลชาดกที่ ๑

๒. มิคโปตกชาดก

คำพูดที่ทำให้หายเศร้าโศก

[๘๐๘] การที่ท่านเศร้าโศกถึงลูกเนื้อผู้ละไปแล้ว

เป็นการไม่สมควรแก่ท่านผู้หลีกออกจาก

เรือนบวชเป็นบรรพชิต สงบระงับ.

[๘๐๙] ดูก่อนท้าวสักกะ ความรักของมนุษย์

หรือเนื้อย่อมเกิดขึ้นในใจ เพราะอยู่ร่วมกัน

มา มนุษย์หรือเนื้อนั้น อาตมภาพไม่สามารถ

ที่จะไม้เศร้าโศกถึงได้.

[๘๑๐] ชนเหล่าใดมาร้องไห้รำพัน บ่นเพ้อถึง

ผู้ตายไปแล้ และผู้จะตายอยู่ ณ บัดนี้ การ

ร้องไห้ของชนเหล่านั้น สัตบุรุษทั้งหลาย

กล่าวว่า เปล่าจากประโยชน์ ดูก่อนฤๅษี

เพราะฉะนั้น ท่านอย่าร้องไห้เลย.

[๘๑๑] ดูก่อนพราหมณ์ ผู้ที่ตายไปแล้ว ละไป

แล้ว หากจะพึงกลับเป็นขึ้นได้เพราะการ

ร้องไห้ เราก็จะประชุมกันทั้งหมดร้องไห้ถึง

พวกญาติของกันและกัน.