๔. สุมังคลชาดก เล่ม ๒๗

๔. สุมังคลชาดก (๔๒๐)

ว่าด้วยคุณธรรมของกษัตริย์

(พระราชาโพธิสัตว์ตรัสบอกราชวัตรแก่อำมาตย์ว่า)

{๑๑๔๖} [๑๑๖๗] ผู้เป็นใหญ่เมื่อรู้ว่าตนกำลังโกรธจัดก็ไม่พึงลงโทษอันไม่ เหมาะแก่ตนโดยฐานะอันไม่ควรก่อน พึงเพิกถอนความทุกข์ ของผู้อื่นอย่างร้ายแรงไว้

{๑๑๔๗} [๑๑๖๘] เมื่อใด รู้ว่าจิตของตนผ่องใส กำหนดพิจารณาความผิดที่ผู้อื่น ทำไว้ให้เห็นแจ่มแจ้งด้วยตนเองแล้วว่า นี่ส่วนประโยชน์ นี่ ส่วนโทษ เมื่อนั้นค่อยลงโทษบุคคลนั้นตามสมควรแก่ความผิด{๑๑๔๘} [๑๑๖๙] ผู้เป็นใหญ่คนใดไม่ถูกอคติครอบงำ แนะนำสิ่งที่ควรแนะนำและ ไม่ควรแนะนำได้ ผู้เป็นใหญ่คนนั้นชื่อว่าไม่เผาผู้อื่นและตนเอง ผู้เป็นใหญ่คนใดในโลกนี้ลงโทษตามสมควรแก่ความผิด ผู้เป็น ใหญ่คนนั้นอันคุณงามความดีคุ้มครองแล้ว ย่อมไม่เสื่อมจากสิริ{๑๑๔๙} [๑๑๗๐] กษัตริย์เหล่าใดถูกอคติครอบงำ ไม่ทรงพิจารณาให้ดีเสียก่อนทำ ทรงลงโทษโดยผลุนผลันกษัตริย์เหล่านั้นย่อมประกอบด้วย โทษน่าติเตียนทิ้งชีวิตไป และพ้นไปจากโลกนี้แล้วย่อมไปสู่ทุคติ{๑๑๕๐} [๑๑๗๑] พระราชาเหล่าใดทรงยินดีแล้วในทศพิธราชธรรมที่พระอริยเจ้า ประกาศไว้ พระราชาเหล่านั้นเป็นผู้ประเสริฐด้วยกาย วาจา และใจ พระราชาเหล่านั้นทรงดำรงมั่นอยู่แล้วในขันติ โสรัจจะ และสมาธิ ย่อมเข้าถึงโลกทั้งสองโดยวิธีอย่างนั้น{๑๑๕๑} [๑๑๗๒] เราเป็นพระราชาผู้เป็นใหญ่ของสัตว์และมนุษย์ทั้งหลายถ้า เราโกรธขึ้นมา ก็จะดำรงตนไว้ในแบบอย่างที่โบราณราชตั้งไว้

คอยห้ามปรามประชาชนอยู่อย่างนั้นลงโทษโดยอุบายอัน แยบคายด้วยความเอ็นดู

(นายสุมังคละผู้ดูแลอุทยานหลวงกล่าวสรรเสริญพระราชาว่า)

{๑๑๕๒} [๑๑๗๓] ขอเดชะพระบรมกษัตริย์ผู้เป็นจอมชนขอพระสิริสมบัติและ พระบุญบารมีอย่าได้ละพระองค์ไปทุกเมื่อ ขอพระองค์อย่าได้ทรงกริ้ว มีพระหฤทัยผ่องใสอยู่เป็นนิจ ขอพระองค์ทรงปราศจากทุกข์ รักษาพระชนม์อยู่ได้ตลอด ๑๐๐ ปีเถิด{๑๑๕๓} [๑๑๗๔] ขอเดชะพระขัตติยราช ขอพระองค์ทรงประกอบด้วยคุณธรรม เหล่านี้ คือ อริยวัตรมั่นคง ทูลเตือนได้ง่าย ไม่ทรงกริ้ว ทรงพระเกษมสำราญ ทรงปกครองแผ่นดินให้ร่มเย็น แม้จุติจากโลกนี้ไปแล้ว ก็ขอให้เสด็จสู่สุคติเถิด{๑๑๕๔} [๑๑๗๕] พระเจ้าธรรมิกราชผู้ทรงฉลาดในอุบายเมื่อครองราชสมบัติ ด้วยอุบายอันเป็นธรรมคือกุศลกรรมบถ ๑๐ ที่บัณฑิตแนะนํา กล่าวไว้ดีแล้วอย่างนี้ พึงยังมหาชนผู้กำเริบร้อนกายและจิตให้ ดับหายไป เหมือนมหาเมฆยังแผ่นดินให้ชุ่มชื้นด้วยนํ้าฉะนั้น

๕. คังคมาลชาดก (๔๒๑)

ว่าด้วยพระเจ้าอุทัยกับพระคังคมาลปัจเจกพุทธเจ้า

(พระเจ้าอุทัยผู้เป็นพระโพธิสัตว์ตรัสถามชายรับจ้างคนหนึ่งว่า)

{๑๑๕๕} [๑๑๗๖] แผ่นดินร้อนเหมือนถ่านไฟ ดาดาษไปด้วยทรายที่ร้อนเหมือนเถ้ารึง เมื่อเป็นเช่นนี้ เจ้ายังร้องเพลงอยู่ได้ แดดไม่เผาเจ้าดอกหรือ