๔. สุมังคลชาดก เล่ม ๒๗

ภุสมฺหิ กุทฺโธติ อเวกฺขิยาน

น ตาว ทณฺฑํ ปณเยยฺย อิสฺสโร

อฏฺฐานโส อปฺปฏิรูปมตฺตโน

ปรสฺส ทุกฺขานิ ภุสํ อุทีรเย.

ผู้เป็นใหญ่รู้ตัวว่าเรากำลังโกรธจัดก็อย่าเพิ่งลงโทษ

เพราะผู้ลงโทษอันไม่เหมาะสมแก่ตนโดยขาดเหตุผลแล้ว

จะพึงก่อทุกข์ให้เกิดขึ้นแก่บุคคลอื่นอย่างมากมาย

ยโต จ ชาเนยฺย ปสาทมตฺตโน

อตฺถํ นิยุญฺเชยฺย ปรสฺส ทุกฺกฏํ

ตทายมตฺโถติ สยํ อเวกฺขิย

อถสฺส ทณฺฑํ สทิสํ นิเวสเย.

เมื่อใดผู้เป็นใหญ่รู้สึกว่าตนมีจิตผ่องใส

พึงพิจารณาคดีที่คนอื่นทำผิด

เมื่อพิจารณาด้วยตนเองว่า คดีเป็นอย่างนี้ ๆ

เมื่อนั้นพึงลงโทษตามความเหมาะสมแก่เขา

น จาปิ ฌาเปติ ปรํ น อตฺตนํ

อมุจฺฉิโต โย นยเต นยานยํ

โย ทณฺฑธาโร ภวตีธ อิสฺสโร

ส วณฺณคุตฺโต สิริยา น ธํสติ.

ส่วนผู้ใดไม่ลำเอียง พิจารณาความเหมาะสมและไม่เหมาะสม

ผู้นั้นชื่อว่าไม่เบียดเบียนผู้อื่นและตนเอง

ผู้เป็นใหญ่คนใดในโลกนี้ลงโทษตามสมควร

ผู้นั้นย่อมมีคุณงามความดีคุ้มครอง ไม่เสื่อมจากสิริ

เย ขตฺติยา เส อนิสมฺมการิโน

ปเณนฺติ ทณฺฑํ สหสา ปมุจฺฉิตา

อวณฺณสํยุตา ชหนฺติ ชีวิตํ

อิโต วิมุตฺตาปิจ ยนฺติ ทุคฺคตึ.

กษัตริย์เหล่าใดทรงลำเอียง ไม่ทรงพิจารณาก่อนกระทำ

ทรงรีบลงพระอาชญา

กษัตริย์เหล่านั้นมีโทษอันน่าติเตียน

สวรรคตพ้นจากโลกนี้ไปแล้วย่อมไปสู่ทุคติ

ธมฺเม จ เย อริยปฺปเวทิเต รตา

อนุตฺตรา เต วจสา มนสา กมฺมุนา จ

เต สนฺติโสรจฺจสมาธิสณฺฐิตา

วชนฺติ โลกํ ทุภยํ ตถาวิธา.

กษัตริย์เหล่าใดทรงยินดีในธรรมที่อริยชนประกาศไว้แล้ว

กษัตริย์เหล่านั้นนับว่าทรงยอดเยี่ยม

ด้วยกายกรรม วจีกรรม และมโนกรรม

กษัตริย์เหล่านั้นทรงดำรงมั่นอยู่ในธรรม

คือ ขันติ โสรัจจะ และสมาธิ

ทรงไปสู่โลกทั้ง ๒ โดยวิธีเช่นนั้น

ราชาหมสฺมิ นรปมทานมิสฺสโร

สเจปิ กุชฺฌามิ ฐเปมิ อตฺตนํ

นิเสธยนฺโต ชนตํ ตถาวิธํ

ปเณมิ ทณฺฑํ อนุกมฺป โยนิโส.

เราเป็นพระราชาผู้เป็นใหญ่กว่าชายและหญิง

ถึงแม้เราจะโกรธก็จะหักห้ามความโกรธได้

ดำรงตนไว้อย่างนั้นต่อชุมชน

จะอนุเคราะห์ลงอาชญาโดยธรรม

(นายสุมังคละกล่าวสดุดีพระราชาว่า)

สิรี จ ลกฺขี จ ตเวว ขตฺติย

ชนาธิป มา วิชหิ กุทาจนํ

อกฺโกธโน นิจฺจปสนฺนจิตฺโต

อนีโฆ ตุวํ วสฺสสตานิ ปาลย.

ขอเดชะพระบรมกษัตริย์ผู้เป็นใหญ่แห่งหมู่ชน

ขอพระสิริสมบัติอย่าได้ละพระองค์ในกาลไหน ๆ เลย

ขอพระองค์อย่าทรงกริ้ว มีพระราชหฤทัยผ่องใสอยู่เป็นนิตย์

ปราศจากความทุกข์ รักษาพระองค์อยู่ตลอด ๑๐๐ ปีเถิด

คุเณหิ เอเตหิ อุเปต ขตฺติย

ฐิตมริยวตฺตี สุวโจ อโกธโน

สุขี อนุปฺปีฬ ปสาสเมทนึ (๑)

อิโต วิมุตฺโตปิ จ ยาหิ สุคฺคตึ.

ขอเดชะพระบรมกษัตริย์

ขอพระองค์จงทรงประกอบด้วยคุณธรรมเหล่านี้ คือ

ทรงมีพระอริยวัตรอันมั่นคง ทรงรับอนุสาสนีโดยง่าย

ไม่ทรงกริ้ว ทรงพระสำราญ

ปกครองแผ่นดินโดยปราศจากการเบียดเบียน

อนึ่ง พระองค์แม้เสด็จพ้นจากโลกนี้ไปแล้ว ขอจงเสด็จสู่สุคติเถิด

เอวํ สุนีเตน สุภาสิเตน

ธมฺเมน ญาเยน อุปายโส นยํ

นิพฺพาปเย สงฺขุภิตํ มหาชนํ

มหาว เมโฆ สลิเลน เมทนินฺติ.

สุมงฺคลชาตกํ จตุตฺถํ.

พระธรรมิกราชาธิราชเมื่อทรงปกครองโดยกุศโลบาย

อันชอบธรรม ด้วยเหตุที่เหมาะสม ด้วยคำอันเป็นสุภาษิต

พึงทำมหาชนผู้มีความกระวนกระวายให้เย็นใจ

ดุจมหาเมฆยังเมทนีดลให้ชุ่มฉ่ำด้วยน้ำ

สุมังคลชาดกที่ ๔ จบ