๙. มหาปทุมชาดก เล่ม ๒๗

{๑๖๙๗} [๑๗๕๒] เรามีความพอใจเป็นอย่างยิ่งด้วยคำสุภาษิต จะให้รถเทียมด้วยม้าอัสดรคนละหนึ่งคัน และบ้านส่วยที่เจริญคนละหนึ่งหมู่บ้าน แก่ท่านทั้งหลายผู้เป็นบัณฑิต

๙. มหาปทุมชาดก (๔๗๒)

ว่าด้วยมหาปทุมกุมารโพธิสัตว์

(พวกผู้ใหญ่เช่นพระราชามหาศาลและเหล่าอำมาตย์ได้พากันกราบทูล พระเจ้าพรหมทัตผู้เชื่อคำของพระอัครมเหสีที่เพ็ดทูลให้ประหารพระมหา ปทุมกุมารโพธิสัตว์ว่า)

{๑๖๙๘} [๑๗๕๓] พระราชาผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดินเมื่อยังไม่ทรงเห็นความผิดของ ผู้อื่นว่าน้อยหรือมากโดยประการทั้งปวงยังไม่พิจารณาด้วย พระองค์เองก่อน ไม่พึงลงโทษ

{๑๖๙๙} [๑๗๕๔] กษัตริย์พระองค์ใดยังไม่ได้พิจารณาเลยก็ทรงลงโทษกษัตริย์ พระองค์นั้นชื่อว่ากลืนพระกระยาหารที่มีหนามเหมือนคน ตาบอดกลืนอาหารที่มีแมลงวัน

{๑๗๐๐} [๑๗๕๕] กษัตริย์พระองค์ใดทรงลงพระอาญาต่อผู้ไม่ควรจะลงพระอาญา แต่ไม่ทรงลงพระอาญาต่อผู้ที่ควรลงพระอาญา กษัตริย์พระองค์ นั้นชื่อว่าไม่ทรงทราบถึงความเรียบหรือไม่เรียบเหมือนคน ตาบอดเดินไปตามทางที่ไม่เรียบฉะนั้น{๑๗๐๑} [๑๗๕๖] กษัตริย์พระองค์ใดทรงเห็นเหตุที่ควรลงพระอาญาและไม่ควร ลงพระอาญาโดยประการทั้งปวงเป็นอย่างดีแล้วทรงปกครองบ้านเมือง กษัตริย์พระองค์นั้นสมควรที่จะครองราชสมบัติ

{๑๗๐๒} [๑๗๕๗] กษัตริย์ผู้อ่อนโดยส่วนเดียว หรือแข็งกร้าวโดยส่วนเดียว ก็ไม่ อาจที่จะดำรงตนอยู่ในพระอิสริยยศที่สูงศักดิ์ได้ เพราะเหตุนั้น กษัตริย์ไม่พึงประพฤติเหตุทั้งสองคืออ่อนเกินไปและ แข็งกร้าวเกินไป{๑๗๐๓} [๑๗๕๘] ผู้อ่อนเกินไปก็จะถูกดูหมิ่น แข็งกร้าวเกินไปก็จะมีเวร จึงควร ทราบเหตุทั้งสองอย่างแล้วประพฤติตนเป็นกลาง ๆ

{๑๗๐๔} [๑๗๕๙] ข้าแต่พระราชา คนมีราคะย่อมพูดมาก แม้คนมีโทสะก็พูดมาก พระองค์ไม่ควรจะให้ปลงพระชนม์พระราชโอรสเพราะผู้หญิง เป็นเหตุเลย

(พระราชาผู้โง่เขลาไม่ทรงรับฟัง จึงตรัสสั่งว่า)

{๑๗๐๕} [๑๗๖๐] ประชาชนทั้งหมดรวมเป็นพวกพ้องของปทุมกุมารส่วนพระ มเหสีนี้พระองค์เดียวเท่านั้นไม่มีพวกพ้อง ด้วยเหตุนั้น เราจัก ปฏิบัติตามคำของพระมเหสี ท่านทั้งหลายจงไปโยนปทุมกุมาร ลงไปในเหวเสีย(ต่อมา พระราชาตรัสถามพระโพธิสัตว์ผู้บวชแล้ว ว่า)

{๑๗๐๖} [๑๗๖๑] เจ้าถูกพ่อให้คนจับโยนลงในเหวที่ลึกหลายชั่วลำตาลเหมือนนรก ยากที่จะขึ้นได้ เหตุไรเจ้าจึงไม่ตายอยู่ในเหวนั้น

(พระโพธิสัตว์ถวายพระพรว่า)

{๑๗๐๗} [๑๗๖๒] พญานาคผู้มีกำลังแข็งแรงเกิดที่ข้างภูเขารับอาตมภาพไว้ในที่ นั้นด้วยขนดหาง เพราะเหตุนั้น อาตมภาพจึงมิได้ตายในที่นั้น

(พระราชาตรัสว่า)

{๑๗๐๘} [๑๗๖๓] พ่อราชบุตร มาเถิด พ่อจักนำเจ้ากลับไปสู่พระราชวัง จะให้เจ้าครอบครองราชสมบัติ ขอความเจริญจงมีแก่เจ้าเถิด เจ้า จักทำอะไรอยู่ในป่าเล่า

(พระโพธิสัตว์ถวายพระพรทูลว่า)

{๑๗๐๙} [๑๗๖๔] ผู้ที่กลืนเบ็ดเข้าไปแล้วคายเบ็ดนั้นซึ่งเปื้อนโลหิตออกมาได้ พึงมีความสุข ฉันใด อาตมภาพมองเห็นด้วยตนเองเป็นฉันนั้น

(พระราชาตรัสถามว่า)

{๑๗๑๐} [๑๗๖๕] เจ้ากล่าวถึงอะไรหนอว่าเป็นเบ็ด เจ้ากล่าวถึงอะไรหนอว่าเป็นเบ็ดเปื้อนโลหิต เจ้ากล่าวถึงอะไรหนอว่าคายออกได้ พ่อถามแล้ว ขอเจ้าจงบอกความข้อนั้นแก่พ่อ

(พระโพธิสัตว์ถวายพระพรว่า)

{๑๗๑๑} [๑๗๖๖] ดูก่อนมหาบพิตร อาตมภาพกล่าวถึงกามคุณว่าเป็นเบ็ด กล่าวถึงช้างและม้าว่าเป็นเบ็ดเปื้อนโลหิตกล่าวถึงการสละได้ว่า คายออกได้ ขอมหาบพิตรทรงทราบอย่างนี้เถิด

(พระบรมศาสดาทรงประมวลชาดกแล้วตรัสว่า)

{๑๗๑๒} [๑๗๖๗] (ในกาลนั้น) พระราชมารดา (เลี้ยง) ของเราคือนางจิญจมาณวิกา พระราชบิดาของเราคือเทวทัต พญานาคคืออานนท์ บัณฑิต เทวดาคือสารีบุตร และพระราชบุตรในกาลนั้นก็คือเราตถาคต ท่านทั้งหลายจงจำชาดกไว้อย่างนี้เถิด

๑๐. มิตตามิตตชาดก (๔๗๓)

ว่าด้วยอาการ ๑๖ ของผู้เป็นมิตรและมิใช่มิตร

(พระราชาตรัสถามอำมาตย์โพธิสัตว์ผู้อนุศาสน์อรรถธรรมว่า)

{๑๗๑๓} [๑๗๖๘] บัณฑิตผู้มีปัญญาได้เห็นและได้ฟังซึ่งบุคคลผู้ทำกรรมอย่างไร จึงจะได้รู้ว่าผู้นี้มิใช่มิตร พึงพยายามอย่างไร จึงจะได้รู้ว่าผู้นี้ มิใช่มิตร

(พระโพธิสัตว์กราบทูลลักษณะบุคคลผู้มิใช่มิตรว่า)

{๑๗๑๔} [๑๗๖๙] บุคคลผู้มิใช่มิตร คือ ผู้ที่เห็นเพื่อนแล้วไม่ยิ้มแย้มแจ่มใส ๑ ไม่ ยินดีต้อนรับเพื่อน ๑ ไม่ยอมสบตาเพื่อน ๑ ทำสิ่งตรงกันข้าม ๑

{๑๗๑๕} [๑๗๗๐] คบหาศัตรูของเพื่อน ๑ ไม่คบหามิตรของเพื่อน ๑ ห้ามผู้ที่ กล่าวสรรเสริญเพื่อน ๑ สรรเสริญผู้ที่ด่าเพื่อน ๑

{๑๗๑๖} [๑๗๗๑] ไม่บอกความลับแก่เพื่อน ๑ ไม่ช่วยปกปิดความลับของ เพื่อน ๑ ไม่สรรเสริญการกระทำของเพื่อน ๑ ไม่สรรเสริญปัญญาของ เพื่อน ๑

{๑๗๑๗} [๑๗๗๒] ยินดีในความฉิบหายของเพื่อน ๑ ไม่ยินดีในความเจริญของ เพื่อน ๑ ได้อาหารที่ดีมีรสอร่อยมาแล้วก็มิได้นึกถึงเพื่อน ๑ ไม่ยินดีอนุเคราะห์เพื่อนว่า ‘เออหนอ เพื่อนของเราพึงได้ลาภ จากที่นี้บ้าง’ ๑{๑๗๑๘} [๑๗๗๓] อาการทั้ง ๑๖ ประการนี้มีอยู่ในบุคคลผู้มิใช่มิตร ซึ่งเป็นเหตุให้ บัณฑิตได้เห็นหรือได้ฟังแล้วก็รู้ได้ว่าผู้นี้มิใช่มิตร