๕. สัมภวชาดก เล่ม ๒๗

รชฺชญฺจ ปฏิปนฺนสฺมา อาธิปจฺจํ สุจีรต

มหตฺตํ ปตฺตุมิจฺฉามิ วิเชตุํ ปฐวึ อิมํ.

ท่านอาจารย์สุจีรตะ ข้าพเจ้าบรรลุถึงราชสมบัติ

และความเป็นอธิบดีแล้ว แต่ยังปรารถนา

เพื่อบรรลุถึงความเป็นใหญ่และเพื่อชนะทั่วทั้งปฐพีนี้

ธมฺเมน โน อธมฺเมน อธมฺโม เม น รุจฺจติ

กิจฺโจว ธมฺโม จริโต รญฺโญ โหติ สุจีรต.

โดยธรรม มิใช่โดยอธรรม ข้าพเจ้าหาพอใจอธรรมไม่

ท่านอาจารย์สุจีรตะ พระราชาต้องประพฤติธรรมให้เป็นกิจอันสำคัญ

อิธ เจวานินฺทิตา เยน เปจฺจ เยน อนินฺทิตา

ยสํ เทวมนุสฺเสสุ เยน ปปฺโปมุ พฺราหฺมณ.

ท่านพราหมณ์ เพราะเหตุใด เราทั้งหลาย

จะไม่ถูกนินทาในโลกนี้ ละไปแล้วก็จะไม่ถูกนินทา

และพึงถึงความมียศในเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

โยหํ อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจ กตฺตุมิจฺฉามิ พฺราหฺมณ

ตํ ตฺวํ อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจ พฺราหฺมณกฺขาหิ ปุจฺฉิโต.

ท่านพราหมณ์ ข้าพเจ้าปรารถนาจะกระทำตามอรรถและธรรม

ข้าพเจ้าถามแล้ว ขอท่านจงบอกอรรถและธรรมนั้นด้วยเถิด

(สุจีรตพราหมณ์ไม่สามารถจะทูลตอบปัญหาได้ จึงกราบทูลว่า)

นาญฺญตฺร วิธุรา ราช เอตทกฺขาตุมรหติ

ยํ ตฺวํ อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจ กตฺตุมิจฺฉสิ ขตฺติย.

ขอเดชะพระขัตติยราช

พระองค์ทรงปรารถนาจะกระทำตามอรรถและธรรมใด

อรรถและธรรมนั้นใครอื่นนอกจากวิธุรพราหมณ์

หาควรที่จะกล่าวชี้แจงไม่

(พระราชาทรงประสงค์จะส่งสุจีรตพราหมณ์ไป จึงตรัสว่า)

เอหิ โข ปหิโต คจฺฉ วิธุรสฺส อุปนฺติกํ

นิกฺขญฺจิมํ สุวณฺณสฺส หรํ คจฺฉ สุจีรต

อภิหารํ อิมํ ทชฺชา อตฺถธมฺมานุสิฏฺฐิยา.

มาเถิด ท่านอาจารย์สุจีรตะ ข้าพเจ้าจะส่งท่านไป

ท่านจงไปยังสำนักวิธุรพราหมณ์ จงนำทองคำแท่งนี้ไปด้วย

พึงมอบทองคำแท่งนี้กระทำให้เป็นเครื่องบูชา

สำหรับคำสอนอรรถและธรรม

(พระศาสดาเมื่อจะทรงเผยความนั้น จึงตรัสว่า)

สฺวาธิปฺปาคา ภารทฺวาโช วิธุรสฺส อุปนฺติกํ

ตมทฺทส มหาพฺรหฺมา อสมานํ สเก ฆเร.

มหาพราหมณ์ภารทวาชะนั้นไปถึงสำนักวิธุรพราหมณ์แล้ว

ได้เห็นวิธุรพราหมณ์นั้นกำลังบริโภคอาหารอยู่ในเรือนของตน

(สุจีรตพราหมณ์ถูกถามถึงเหตุที่มา จึงกล่าวว่า)

รญฺโญหํ ปหิโต ทูโต โกรพฺยสฺส ยสสฺสิโน

อตฺถํ ธมฺมญฺจ ปุจฺเฉสิ อิจฺจพฺรวิ ยุธิฏฺฐิโล

ตํ ตฺวํ อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจ วิธุรกฺขาหิ ปุจฺฉิโต.

เราถูกพระเจ้าโกรัพยะผู้ทรงยศส่งมาเป็นทูต

พระเจ้าโกรัพยยุธิฏฐิละได้ตรัสอย่างนี้ว่า

ท่านพึงถามอรรถและธรรม วิธุระเพื่อน เราถามแล้ว

ขอท่านจงบอกอรรถและธรรมนั้นด้วยเถิด

(วิธุรพราหมณ์กล่าวว่า)

คงฺคํ เม ปิทหิสฺสนฺติ น ตํ สกฺโกมิ พฺราหฺมณ

อปิเธตุํ มหาสินฺธุํ ตํ กถํ โส ภวิสฺสติ.

สหายพราหมณ์ เราเกิดความขวนขวายขึ้นว่า

จักปิดกั้นแม่น้ำคงคา ก็ไม่อาจจะปิดกั้นแม่น้ำใหญ่นั้นได้

เพราะเหตุนั้น จักมีโอกาสได้อย่างไร

น เต สกฺโกมิ อกฺขาตุํ อตฺถํ ธมฺมญฺจ ปุจฺฉิโต

ภทฺรกาโร จ เม ปุตฺโต โอรโส มม อตฺรโช

ตํ ตฺวํ อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจ คนฺตฺวา ปุจฺฉสฺสุ พฺราหฺมณ.

เราถูกท่านถามถึงอรรถและธรรม ก็ไม่สามารถจะบอกท่านได้

แต่ภัทรการบุตรของเรา เป็นลูกในไส้เกิดแต่ตัวเราแท้ ๆ

ท่านจงไปถามอรรถและธรรมกับเขาเถิด พราหมณ์

(พระศาสดาเมื่อทรงประกาศความนั้น จึงตรัสว่า)

สฺวาธิปฺปาคา ภารทฺวาโช ภทฺรการสฺส สนฺติกํ (๑)

ตมทฺทส มหาพฺรหฺมา นิสินฺนํ สมฺหิ เวสฺมนิ.

มหาพราหมณ์ภารทวาชะนั้นได้ไปถึงสำนักภัทรการแล้ว

ได้เห็นเขานั่งอยู่ในเรือนของตน

(สุจีรตพราหมณ์จึงกล่าวว่า)

รญฺโญหํ ปหิโต ทูโต โกรพฺยสฺส ยสสฺสิโน

อตฺถํ ธมฺมญฺจ ปุจฺเฉสิ อิจฺจพฺรวิ ยุธิฏฺฐิโล

ตํ ตฺวํ อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจ ภทฺรการ ปพฺรูหิ เม.

เราถูกพระเจ้าโกรัพยะผู้ทรงยศส่งมาเป็นทูต

พระเจ้าโกรัพยยุธิฏฐิละได้ตรัสอย่างนี้ว่า

ท่านพึงถามอรรถและธรรม ภัทรการหลานรัก

เจ้าจงบอกอรรถและธรรมนั้นแก่ลุงเถิด

(ภัทรการพราหมณ์ไม่สามารถจะแก้ปัญหาได้ จึงส่งเขาไปยังสำนักน้องชาย ชื่อสัญชัยกุมารว่า)

มํสกาชํ อวหาย โคธํ อนุปตามหํ

น เต สกฺโกมิ อกฺขาตุํ อตฺถํ ธมฺมญฺจ ปุจฺฉิโต.

ข้าพเจ้าเหมือนคนละทิ้งหาบเนื้อติดตามเหี้ยอยู่

ถึงถูกท่านถามถึงอรรถและธรรม ก็ไม่อาจจะบอกแก่ท่านได้

สญฺจโย นาม เม ภาตา กนิฏฺโฐ เม สุจีรต

ตํ ตฺวํ อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจ คนฺตฺวา ปุจฺฉสฺสุ พฺราหฺมณ.

ท่านพราหมณ์สุจีรตะ ผมมีน้องชายชื่อว่าสัญชัย

เขาเป็นน้องชายของผม ท่านจงไปถามอรรถและธรรมกับเขาเถิด

(พระศาสดาทรงประกาศความนั้นว่า)

สฺวาธิปฺปาคา ภารทฺวาโช สญฺชยสฺส อุปนฺติกํ

ตมทฺทส มหาพฺรหฺมา นิสินฺนํ สมฺหิ เวสฺมนิ. (๑)

มหาพราหมณ์ภารทวาชะนั้นไปถึงสำนักสัญชัยแล้ว

ได้เห็นเขานั่งอยู่ในเรือนของตนจึงกล่าวว่า

รญฺโญหํ ปหิโต ทูโต โกรพฺยสฺส ยสสฺสิโน

อตฺถํ ธมฺมญฺจ ปุจฺเฉสิ อิจฺจพฺรวิ ยุธิฏฺฐิโล

ตํ ตฺวํ อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจ สญฺชยกฺขาหิ ปุจฺฉิโต.

เราถูกพระเจ้าโกรัพยะผู้ทรงยศส่งมาเป็นทูต

พระเจ้าโกรัพยยุธิฏฐิละได้ตรัสอย่างนี้ว่า

ท่านพึงถามอรรถและธรรม สัญชัยหลานรัก ลุงถามแล้ว

ขอเจ้าจงบอกอรรถและธรรมนั้นด้วยเถิด

(สัญชัยกุมารกล่าวว่า)

สทา มํ คิลเต มจฺจุ สายํ ปาโต สุจีรต

น เต สกฺโกมิ อกฺขาตุํ อตฺถํ ธมฺมญฺจ ปุจฺฉิโต.

ท่านพราหมณ์สุจีรตะ พญามัจจุราชย่อมกลืนกินข้าพเจ้าทุกเมื่อ

ทั้งเวลาเย็นและเวลาเช้า ข้าพเจ้าถูกท่านถามอรรถและธรรม

ก็ไม่อาจจะบอกแก่ท่านได้

สมฺภโว นาม เม ภาตา กนิฏฺโฐ เม สุจีรต

ตํ ตฺวํ อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจ คนฺตฺวา ปุจฺฉสฺสุ พฺราหฺมณ.

ท่านพราหมณ์สุจีรตะ ข้าพเจ้ามีน้องชายชื่อว่าสัมภวะ

เขาเป็นน้องชายของข้าพเจ้า ขอท่านจงไปถามอรรถและธรรมกับเขาเถิด(สุจีรตพราหมณ์กล่าวว่า)

อพฺภูโต วต โภ ธมฺโม นายํ อสฺมาก รุจฺจติ

ตโย ชนา ปิตาปุตฺตา เตสุ ปญฺญาย โน วิทู.

ท่านผู้เจริญทั้งหลาย น่าอัศจรรย์หนอ

ปัญหาธรรมนี้พวกเรายังไม่พอใจ

บิดาและบุตรทั้ง ๓ คนนั้น

ก็ยังไม่มีปัญญาจะหยั่งรู้ถึงปัญหาธรรมนี้เลย

น ตํ สกฺโกถ อกฺขาตุํ อตฺถํ ธมฺมญฺจ ปุจฺฉิตา

กถํ นุ ทหโร ชญฺญา อตฺถํ ธมฺมญฺจ ปุจฺฉิโต.

ท่านทั้ง ๓ คนถูกถามถึงอรรถและธรรมนั้นก็ไม่อาจจะบอกได้

ไฉนเล่า เด็กถูกถามถึงอรรถและธรรมจะพึงรู้ได้

(สัญชัยกุมารได้ฟังดังนั้น จึงสรรเสริญสัมภวกุมารว่า)

มา นํ ทหโรติ มญฺญาสิ อปุจฺฉิตฺวาน สมฺภวํ

ปุจฺฉิตฺวา สมฺภวํ ชญฺญา อตฺถํ ธมฺมญฺจ พฺราหฺมณ.

ท่านยังไม่ได้ถามสัมภวกุมารก่อนแล้ว

อย่าเพิ่งเข้าใจเธอว่าเป็นเด็ก

พราหมณ์ ท่านถามสัมภวกุมารแล้วพึงรู้อรรถและธรรมได้

ยถาปิ จนฺโท วิมโล คจฺฉํ อากาสธาตุยา

สพฺเพ ตาราคเณ โลเก อาภาย อติโรจติ.

ดวงจันทร์ปราศจากมลทิน โคจรไปในอากาสธาตุ

ย่อมสว่างไสวกว่าหมู่ดาวทั้งสิ้นในโลกด้วยรัศมีแม้ฉันใด

เอวมฺปิ ทหรูเปโต ปญฺญาโยเคน สมฺภโว

มา นํ ทหโรติ มญฺญาสิ อปุจฺฉิตฺวาน สมฺภวํ

ปุจฺฉิตฺวา สมฺภวํ ชญฺญา อตฺถํ ธมฺมญฺจ พฺราหฺมณ.

สัมภวกุมารถึงยังเป็นเด็กก็ฉันนั้น เพราะประกอบด้วยปัญญา

ท่านยังไม่ได้ถามสัมภวกุมารก่อนแล้วอย่าเพิ่งเข้าใจเธอว่าเป็นเด็ก

พราหมณ์ ท่านถามสัมภวกุมารแล้วพึงรู้อรรถและธรรมได้

ยถาปิ รมฺมโก มาโส คิมฺหานํ โหติ พฺราหฺมณ

อเตวญฺเญหิ มาเสหิ ทุมปุปฺเผหิ โสภติ.

ท่านพราหมณ์ เดือนจิตตมาสแห่งคิมหันตฤดู

ย่อมงามยิ่งนักกว่าเดือนอื่น ๆ ด้วยต้นไม้และดอกไม้แม้ฉันใด

เอวมฺปิ ทหรูเปโต ปญฺญาโยเคน สมฺภโว

มา นํ ทหโรติ มญฺญาสิ อปุจฺฉิตฺวาน สมฺภวํ

ปุจฺฉิตฺวา สมฺภวํ ชญฺญา อตฺถํ ธมฺมญฺจ พฺราหฺมณ.

สัมภวกุมารถึงยังเป็นเด็กก็ฉันนั้น เพราะประกอบด้วยปัญญา

ท่านยังไม่ได้ถามสัมภวกุมารก่อนแล้วอย่าเพิ่งเข้าใจเธอว่าเป็นเด็ก

พราหมณ์ ท่านถามสัมภวกุมารแล้วพึงรู้อรรถและธรรมได้

ยถาปิ หิมวา พฺรเหฺม ปพฺพโต คนฺธมาทโน

นานารุกฺเขหิ สญฺฉนฺโน มหาภูตคณาลโย

โอสเธหิ จ ทิพฺเพหิ ทิสา ภาติ ปวาติ จ.

ท่านพราหมณ์ หิมวันตบรรพตชื่อคันธมาทน์

ดารดาษไปด้วยต้นไม้นานาพันธุ์ เป็นที่อยู่แห่งหมู่มหาภูต

ย่อมสว่างไสวและตลบอบอวลไปทั่วทิศด้วยทิพยโอสถแม้ฉันใด

เอวมฺปิ ทหรูเปโต ปญฺญาโยเคน สมฺภโว

มา นํ ทหโรติ มญฺญาสิ อปุจฺฉิตฺวาน มฺภวํ

ปุจฺฉิตฺวา สมฺภวํ ชญฺญา อตฺถํ ธมฺมญฺจ พฺราหฺมณ.

สัมภวกุมารถึงยังเป็นเด็กก็ฉันนั้น เพราะประกอบด้วยปัญญา

ท่านยังไม่ได้ถามสัมภวกุมารก่อนแล้วอย่าเพิ่งเข้าใจเธอว่าเป็นเด็ก

พราหมณ์ ท่านถามสัมภวกุมารแล้วพึงรู้อรรถและธรรมได้

ยถาปิ ปาวโก พฺรเหฺม อจฺจิมาลี ยสสฺสิมา

ชลมาโน วเน คจฺเฉ อนโล กณฺหวตฺตนี.

ท่านพราหมณ์ ไฟป่ามีเปลวไฟเป็นช่อ เรืองโรจน์

ลุกโพลงอยู่ที่กอไม้ในป่า ไม่อิ่มต่อเชื้อเพลิง มีทางดำ

ฆตาสโน ธูมเกตุ อุตฺตมาเหวนนฺทโห

นิสฺสีเว (๑) ปพฺพตคฺคสฺมึ ปหูเตโธ (๒) วิโรจติ.

กินเปรียงเป็นอาหาร มีควันเป็นธง

ไหม้ลามจนถึงยอดไพรสณฑ์ มีเชื้อไฟเพียงพอ

โชติช่วงอยู่บนยอดภูเขาในเวลากลางคืนฉันใด

เอวมฺปิ ทหรูเปโต ปญฺญาโยเคน สมฺภโว

มา นํ ทหโรติ มญฺญาสิ อปุจฺฉิตฺวาน สมฺภวํ

ปุจฺฉิตฺวา สมฺภวํ ชญฺญา อตฺถํ ธมฺมญฺจ พฺราหฺมณ.

สัมภวกุมารถึงยังเป็นเด็กก็ฉันนั้น เพราะประกอบด้วยปัญญา

ท่านยังไม่ได้ถามสัมภวกุมารก่อนแล้วอย่าเพิ่งเข้าใจเธอว่าเป็นเด็ก

พราหมณ์ ท่านถามสัมภวกุมารแล้วพึงรู้อรรถและธรรมได้

ชเวน ภทฺรํ ชานนฺติ พลิพทธญฺจ วาหิเย

โทเหน เธนุํ ชานนฺติ ภาสมานญฺจ ปณฺฑิตํ.

ม้าดีจะรู้ได้เพราะความว่องไว

โคพลิพัทท์จะรู้ได้ในเมื่อมีภาระที่จะต้องลากไป

แม่โคนมจะรู้ได้เพราะน้ำนม และบัณฑิตจะรู้ได้เมื่อเจรจาฉันใด

เอวมฺปิ ทหรูเปโต ปญฺญาโยเคน สมฺภโว

มา นํ ทหโรติ มญฺญาสิ อปุจฺฉิตฺวาน สมฺภวํ

ปุจฺฉิตฺวา สมฺภวํ ชญฺญา อตฺถํ ธมฺมญฺจ พฺราหฺมณ.

สัมภวกุมารถึงยังเป็นเด็กก็ฉันนั้น เพราะประกอบด้วยปัญญา

ท่านยังไม่ได้ถามสัมภวกุมารก่อนแล้วอย่าเพิ่งเข้าใจเธอว่าเป็นเด็ก

พราหมณ์ ท่านถามสัมภวกุมารแล้วพึงรู้อรรถและธรรมได้

(พระศาสดาเมื่อทรงเปิดเผยความนั้น จึงตรัสว่า)

สฺวาธิปฺปาคา ภารทฺวาโช สมฺภวสฺส อุปนฺติกํ

ตมทฺทส มหาพฺรหฺมา กีฬมานํ พหีปุเร.

มหาพราหมณ์ภารทวาชะนั้นไปถึงสำนักสัมภวกุมารแล้ว

ได้เห็นเขากำลังเล่นอยู่นอกบ้าน

(สุจีรตพราหมณ์ได้ถามปัญหาว่า)

รญฺโญหํ ปหิโต ทูโต โกรพฺยสฺส ยสสฺสิโน

อตฺถํ ธมฺมญฺจ ปุจฺเฉสิ อิจฺจพฺรวิ ยุธิฏฺฐิโล

ตํ ตฺวํ อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจ สมฺภวกฺขาหิ ปุจฺฉิโต.

เราถูกพระเจ้าโกรัพยะผู้ทรงยศส่งมาเป็นทูต

พระเจ้าโกรัพยยุธิฏฐิละได้ตรัสอย่างนี้ว่า

ท่านพึงถามอรรถและธรรม พ่อหนูสัมภวะ ลุงถามเจ้าแล้ว

ขอเจ้าจงบอกอรรถและธรรมนั้นด้วยเถิด

(สัมภวกุมารกล่าวว่า)

ตคฺฆ เต อหมกฺขิสฺสํ ยถาปิ กุสโล ตถา

ราชา จ โข ตํ ชานาติ ยทิ กาหติ วา น วา.

เอาเถิด ข้าพเจ้าจักบอกลุงตามอย่างคนที่ฉลาด

ก็พระราชาย่อมจะทรงทราบปัญหานั้นได้

แต่จะทรงกระทำหรือไม่เท่านั้น

(และเมื่อจะบอกปัญหาจึงกล่าวว่า)

อชฺช สุเวติ สํเสยฺย รญฺญา ปุฏฺโฐ สุจีรต

มา กตฺวา อวสี ราชา อตฺเถ ชาเต ยุธิฏฺฐิโล.

ท่านพราหมณ์สุจีรตะ ใคร ๆ ถูกพระราชาตรัสถามแล้ว

พึงกราบทูลราชกิจที่จะทำในวันนี้ว่า พึงทำในวันพรุ่งนี้

ขอพระเจ้ายุธิฏฐิละอย่าทรงเชื่อฟังยับยั้งอยู่เลยในเมื่อประโยชน์เกิดขึ้น

อชฺฌตฺตญฺเญว สํเสยฺย รญฺญา ปุฏฺโฐ สุจีรต

กุมฺมคฺคํ น นิเวเสยฺย ยถา มูโฬฺห อเจตโส.

ท่านพราหมณ์สุจีรตะ ใคร ๆ ถูกพระราชาตรัสถามแล้ว

พึงกราบทูลปัญหาที่เป็นไปภายในเท่านั้น

ไม่พึงให้ทรงดำเนินไปสู่หนทางที่ชั่วดุจคนหลงหาความคิดมิได้

อตฺตานํ นาติวตฺเตยฺย อธมฺมํ น สมาจเร

อติตฺเถ นปฺปตาเรยฺย อนตฺเถ น ยุโต สิยา.

พระราชาไม่ควรลืมตน ไม่ควรประพฤติอธรรม

ไม่ควรหยั่งลงไปในลัทธิที่ผิด ไม่พึงประกอบในสิ่งอันไม่เป็นประโยชน์

โย จ เอตานิ ฐานานิ กตฺตุํ ชานาติ ขตฺติโย

สทา โส วฑฺฒเต ราชา สุกฺกปกฺเขว จนฺทิมา.

ขัตติยราชาพระองค์ใดทรงรู้จักทำเหตุเหล่านี้

ขัตติยราชาพระองค์นั้นย่อมทรงเจริญทุกเมื่อเหมือนดวงจันทร์ข้างขึ้น

ญาตีนญฺจ ปิโย โหติ มิตฺเตสุ จ วิโรจติ

กายสฺส เภทา สปฺปญฺโญ สคฺคํ โส อุปปชฺชตีติ.

สมฺภวชาตกํ ปญฺจมํ.

พระองค์ย่อมทรงเป็นที่รักแห่งหมู่พระญาติ

และทรงรุ่งโรจน์ในหมู่มิตร ทรงมีพระปรีชา

เมื่อพระวรกายแตกทำลายไป จะทรงเข้าถึงโลกสวรรค์

สัมภวชาดกที่ ๕ จบ