พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย เถรคาถา เอกกนิบาต · วรรคที่ ๘
๗. หัตถาโรหปุตตเถรคาถา เล่ม ๒๖
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๑๔ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๗/๑๐ ในวรรคที่ ๘มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย เถรคาถา เอกกนิบาต วรรคที่ ๘ หัตถาโรหปุตตเถรคาถา (ฉบับหลวง เล่ม ๒๖ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๖ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๕๐ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๖)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๖ หน้า ๓๕๔–๓๕๕
ก็ทำให้เป็นบัณฑิตได้ เพราะฉะนั้น การคบหาสมาคมกับสัตบุรุษจึงยังประโยชน์ให้สำเร็จได้
๖. ปิยัญชหเถรคาถา
สุภาษิตเกี่ยวกับการเลือกทางที่ดี
นัยว่า ท่านพระปิยัญชหเถระได้ภาษิตคาถานี้ไว้อย่างนี้ว่า
{๒๑๓}[๗๖] เมื่อผู้อื่นยกตน ควรถ่อมตน เมื่อผู้อื่นตกต่ำ ควรยกตนขึ้น เมื่อผู้อื่นไม่อยู่ประพฤติพรหมจรรย์ ควรอยู่ประพฤติเสียเอง เมื่อผู้อื่นยินดี(ในกามคุณ) ก็ไม่ควรยินดี
๗. หัตถาโรหปุตตเถรคาถา
สุภาษิตเกี่ยวกับการฝึกจิต
นัยว่า ท่านพระหัตถาโรหปุตตเถระได้ภาษิตคาถานี้ไว้อย่างนี้ว่า
{๒๑๔}[๗๗] แต่ก่อนจิตนี้เคยเที่ยวจาริกไปในอารมณ์ต่าง ๆ ตามความปรารถนา ตามความต้องการ ตามความสบาย วันนี้ เราจักข่มจิตนั้นโดยอุบายอันชอบ เหมือนควาญช้างข่ม ช้างที่ตกมันไว้ด้วยขอฉะนั้น
- ๑หมายถึงว่า เมื่อคนทั้งหลายไม่สงบระงับด้วยการยกตนข่มผู้อื่นเพราะกิเลสคือมานะ อุทธัจจะ ถัมภะ (หัวดื้อ) สารัมภะ (แข่งดี) เป็นต้น ก็พึงประพฤติอ่อนน้อมถ่อมตนด้วยการหลีกเว้นบาปธรรม เหล่านั้น เมื่อคนทั้งหลายเสื่อมจากคุณธรรมเพราะมีอัธยาศัยเลวและเพราะความเกียจคร้าน ก็พึง ขวนขวายในคุณธรรมด้วยความมีอัธยาศัยตีและการปรารภความเพียร (ขุ.เถร.อ. ๑/๒๖๓)
๘. เมณฑสิรเถรคาถา
สุภาษิตเกี่ยวกับกองทุกข์
นัยว่า ท่านพระเมณฑสิรเถระได้ภาษิตคาถานี้ไว้อย่างนี้ว่า
{๒๑๕}[๗๘] เมื่อเรายังมิได้ประสบญาณจึงได้ท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏ สิ้นชาติมิใช่น้อยกองทุกข์ของเราผู้มีทุกข์เกิดขึ้นนั้นได้เคลื่อนหายไปแล้ว๙. รักขิตเถรคาถา
สุภาษิตเกี่ยวกับผู้เยือกเย็น
นัยว่า ท่านพระรักขิตเถระได้ภาษิตคาถานี้ไว้อย่างนี้ว่า
{๒๑๖}[๗๙] เราละราคะได้ทั้งหมดแล้ว ถอนโทสะได้หมดแล้ว เรา มีโมหะทั้งปวงไปปราศแล้ว เป็นผู้เยือกเย็น ดับกิเลส ได้แล้ว
- ๑ยังมิได้ประสบญาณ หมายถึงยังไม่ได้บรรลุญาณ(ความรู้แจ้ง)ที่ห้ามกันหรือหยุดยั้งสังสารวัฏ(ขุ.เถร.อ.
- ๑/๒๖๗)
- ๒สังสารวัฏ ลำดับสืบต่อที่เป็นไปไม่ขาดสายแห่งขันธ์ ธุาต และอายตนะทั้งหลาย หมายถึง การเวียนว่ายตายเกิดอยู่ในภพกำเนิดต่าง ๆ (ที.ม.อ. ๙๔, สํ.นิ.อ. ๑๑๐, ขุ.อุ.อ. ๒๘๙) สังสารวัฏสิ้น ชาติมิใช่น้อย หมายถึงการเวียนว่ายตายเกิดที่กำหนดนับได้หลายแสนชาติ (ขุ.เถร.อ. ๑/๒๖๗)
- ๓หมายถึงว่า กองทุกข์คือวัฏฏะ ๓ คือ กรรม กิเลส และวิบาก ได้พลัดตกไปแล้วคือจักไม่บังเกิดขึ้น อีกต่อไปนับดั้งแต่บรรลุอรหัตตมรรค (ขุ.เถร.อ. ๑/๒๖๗)
จบ ๗. หัตถาโรหปุตตเถรคาถา