๔. ทัฬหธรรมชาดก เล่ม ๒๗

{๑๐๖๒} [๑๐๗๕] ทุก ๆ พระองค์นี้เปรียบด้วยเทพเจ้ามาพร้อมหน้ากัน ย่อมสง่างามไปด้วยคุณ เหมือนไฟอันงามสว่างไสวฉะนั้น ดูก่อนแม่ ภัคควิ แม้ฉันเองก็จะสละกามทั้งหลายตามส่วนของตน ๆ แล้ว จะออกบวชเที่ยวไปเพียงลำพัง(ภรรยากล่าวว่า)

{๑๐๖๓} [๑๐๗๖] มีแต่เวลานี้เท่านั้นที่จะบวชเวลาอื่นจากนี้ไม่มีภายหลัง บุคคลผู้สั่งสอนดิฉันจะไม่มี ข้าแต่ท่านภัคควะ แม้ดิฉันก็จะ ขอพ้นจากมือของบุรุษเที่ยวไปเพียงลำพัง ดังนางนกที่พ้นจาก มือของพรานไปฉะนั้น(ช่างหม้อโพธิสัตว์กล่าวว่า)

{๑๐๖๔} [๑๐๗๗] ลูก ๒ คนนั้นย่อมรู้จักของดิบ ของสุก ของเค็ม และของไม่เค็ม เราเห็นอย่างนี้แล้วจึงได้ออกบวช เธอจงเที่ยวภิกขาจารไป ถึง เราก็จักภิกขาจารไป

๔. ทัฬหธัมมชาดก (๔๐๙)

ว่าด้วยความกตัญญูทำให้เจริญ

(ช้างพังกล่าวกะอำมาตย์โพธิสัตว์ว่า)

{๑๐๖๕} [๑๐๗๘] ข้าพเจ้าเคยทำลายช้างศัตรูนำกิจนั้นไป ช่วยถอนลูกศรที่เสียบอยู่ที่พระอุระ วิ่งตลุยไล่เหยียบย่ำข้าศึกไปในสนามรบ ก็ยัง ทำให้พระเจ้าทัฬหธรรมราชาพอพระทัยไม่ได้

{๑๐๖๖} [๑๐๗๙] พระราชาคงไม่ทราบความเพียรพยายามเยี่ยงบุรุษความดี ความชอบในสงครามและการเป็นทูตเดินส่งข่าวสาส์นของ ข้าพเจ้าเป็นแน่{๑๐๖๗} [๑๐๘๐] ข้าพเจ้าไม่มีพวกพ้องไร้ที่พึ่งพาอาศัย จักต้องตายแน่ ๆ มิหนำซ้ำ ยังพระราชทานข้าพเจ้าให้เป็นผู้ขนมูลโคแก่ช่างหม้อเสียอีก

(อำมาตย์โพธิสัตว์กราบทูลพระราชาว่า)

{๑๐๖๘} [๑๐๘๑] คนบางคนในโลกนี้ยังมีความหวังอยู่เพียงใดก็ยังคบหากันอยู่ เพียงนั้น เมื่อประโยชน์ที่หวังสิ้นไป คนพาลทั้งหลายย่อมทอดทิ้งเขา เหมือนพระมหากษัตริย์ทอดทิ้งช้างพังโอฏฐิพยาธิฉะนั้น{๑๐๖๙} [๑๐๘๒] ผู้ใดอันคนอื่นทำความดีให้แก่ตนมาก่อน ช่วยเหลือกิจให้สำเร็จ ทุกอย่างแล้ว กลับไม่รู้สึกบุญคุณประโยชน์ทั้งหลายของ บุคคลผู้นั้นย่อมพินาศไปหมด{๑๐๗๐} [๑๐๘๓] ผู้ใดอันคนอื่นทำความดีให้แก่ตนมาก่อน ช่วยเหลือกิจให้สำเร็จ ทุกอย่างแล้ว ย่อมรู้สึกถึงบุญคุณประโยชน์ทั้งหลายของ บุคคลผู้นั้นย่อมเจริญทวีขึ้น{๑๐๗๑} [๑๐๘๔] เพราะเหตุนั้นข้าพเจ้าจึงขอพูดกะท่านทั้งหลายขอความ เจริญจงมีแก่ท่านทั้งหลายผู้มาประชุมกันในที่นี้ ขอท่านทุกคน จงเป็นคนกตัญญู ท่านทั้งหลายจักดำรงอยู่บนสวรรค์ได้ตลอด กาลนาน

๕. โสมทัตตชาดก (๔๑๐)

ว่าด้วยความเศร้าโศกถึงผู้เป็นที่รัก

(ดาบสกลับมาไม่พบลูกช้าง จึงคร่ำครวญว่า)

{๑๐๗๒} [๑๐๘๕] แต่ก่อน พ่อช้างพลายโสมทัตเคยออกมาต้อนรับเราผู้กลับจาก ป่าแต่ที่ไกล บัดนี้ไปไหนเสียเล่า เราจึงไม่เห็น{๑๐๗๓} [๑๐๘๖] โธ่เอ๋ย นี่พ่อโสมทัตนั้นแน่แล้ว มานอนตายอยู่ที่พื้นแผ่นดิน ดังหน่อเถาย่านทรายที่ถูกเด็ดทิ้งฉะนั้น พ่อโสมทัตชาติกุญชร ตายเสียแล้วหนอ(ท้าวสักกะผู้เป็นพระโพธิสัตว์ตรัสกะดาบสว่า)

{๑๐๗๔} [๑๐๘๗] การที่ท่านมาเศร้าโศกถึงผู้ที่ตายไปแล้วนั้นไม่เป็นการดีแก่ท่าน ผู้ออกบวชเป็นสมณะที่พ้นวิเศษแล้วเลย

(ดาบสกล่าวว่า)

{๑๐๗๕} [๑๐๘๘] ท่านท้าวสักกะ มนุษย์หรือสัตว์ดิรัจฉานก็ตามเมื่ออยู่ร่วมกัน ย่อมจะเกิดความรักกันฝังอยู่ในใจได้ อาตมาจึงไม่อาจที่จะไม่เศร้าโศกถึง ผู้ที่เป็นที่รักนั้นได้(ท้าวสักกะตรัสว่า)

{๑๐๗๖} [๑๐๘๙] เหล่าสัตว์ที่ร้องไห้รำพัน เพ้อถึงผู้ที่ตายไปแล้วก็จะต้อง ตายเหมือนกัน ดูก่อนฤๅษี เพราะเหตุนั้น ท่านอย่าร้องไห้ไปเลย สัตบุรุษกล่าวถึงการร้องไห้ถึงผู้ที่ตายไปแล้วว่าเปล่าประโยชน์