๑๐. กุมมาสปิณฑชาดก เล่ม ๒๗

(พระฤๅษีโพธิสัตว์กล่าวว่า)

{๑๑๐๓} [๑๑๑๘] ดูก่อนเทวดา ข้าพเจ้าตื่นอยู่ในเมื่อสัตว์ทั้งหลายหลับอยู่ด้วย ความประมาท ไม่รู้ทั่วถึงธรรมว่านี้คือสัญญมะ และนี้คือทมะ

{๑๑๐๔} [๑๑๑๙] ดูก่อนเทวดา ข้าพเจ้าหลับอยู่ในเมื่อพระอริยเจ้าทั้งหลายผู้ละ ราคะ โทสะ และอวิชชาได้แล้วตื่นอยู่

{๑๑๐๕} [๑๑๒๐] ข้าพเจ้าเป็นผู้หลับในเมื่อสัตว์ทั้งหลายตื่นอยู่อย่างนี้ ข้าพเจ้า เป็นผู้ตื่นในเมื่อสัตว์ทั้งหลายหลับอยู่อย่างนี้ข้าพเจ้ารู้แจ้ง ปัญหาข้อนี้อย่างนี้ ข้าพเจ้าแก้ปัญหาข้อนี้ของท่านอย่างนี้(รุกขเทวดากล่าวสรรเสริญพระโพธิสัตว์ว่า)

{๑๑๐๖} [๑๑๒๑] ถูกแล้ว ๆ ท่านเป็นผู้หลับในเมื่อสัตว์ทั้งหลายตื่นอยู่ ท่านเป็น ผู้ตื่นในเมื่อสัตว์ทั้งหลายหลับอยู่ท่านรู้แจ้งปัญหาข้อนี้ของ ข้าพเจ้าถูกแล้ว ท่านแก้ปัญหาข้อนี้ของข้าพเจ้าดีแล้ว

๑๐. กุมมาสปิณฑชาดก (๔๑๕)

ว่าด้วยอานิสงส์ของการถวายขนมกุมมาส

(พระราชาโพธิสัตว์ทรงอุทานท่ามกลางพสกนิกรว่า)

{๑๑๐๗} [๑๑๒๒] ได้ยินว่า การทำสามีจิกรรมในพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ผู้ทรงเห็นธรรมอันไม่ตํ่าทราม มีคุณานิสงส์ไม่น้อยเลย เชิญ ท่านดูผลานิสงส์แห่งก้อนขนมกุมมาสแห้งไม่มีรสเค็มเถิด

[๑๑๒๓] ส่งผลให้เราได้ช้าง ม้า วัว ทรัพย์ ข้าวเปลือกเป็นอันมากนี้ กระทั่งผืนแผ่นดินทั้งสิ้น และสนมนารีซึ่งเปรียบด้วยนางอัปสร เหล่านี้ด้วย เชิญท่านดูผลแห่งก้อนขนมกุมมาส

(พระราชเทวีกราบทูลว่า)

{๑๑๐๘} [๑๑๒๔] ขอเดชะพระองค์ผู้ประเสริฐ ผู้ทรงมีพระอัธยาศัยเป็นกุศล ผู้บำรุงรัฐให้เจริญ พระองค์ตรัสคาถาเพลงขับเสมอ ๆ ขอพระองค์ ผู้มีพระทัยเปี่ยมด้วยปีติอันแรงกล้าได้โปรดตรัสบอกใจความ แห่งคาถาเพลงขับที่หม่อมฉันทูลถามนั้นด้วยเถิด(พระราชาตรัสว่า)

{๑๑๐๙} [๑๑๒๕] เราเกิดในตระกูลหนึ่งในนครนี้แหละ เป็นลูกจ้างทำงานให้คน อื่น ถึงจะเป็นลูกจ้างเราก็มีศีลสังวร

[๑๑๒๖] วันนั้นเราออกไปทำงาน ได้เห็นสมณะ ๔ รูปผู้สมบูรณ์ด้วย อาจาระและศีล เป็นผู้เยือกเย็น ไม่มีอาสวะ

[๑๑๒๗] เรายังจิตให้เลื่อมใสในสมณะเหล่านั้นแล้วนิมนต์ให้ท่านนั่งบน อาสนะใบไม้ แล้วมีใจผ่องใสถวายขนมกุมมาสแก่ท่านด้วยมือ ของตน

[๑๑๒๘] ผลแห่งกุศลกรรมนั้นของเราเป็นเช่นนี้ เราจึงได้เสวยราชสมบัติ นี้อันมีแผ่นดินแผ่ไพศาลไปด้วยสมบัติทุกชนิด

(พระราชเทวีตรัสยกย่องพระราชาว่า)

{๑๑๑๐} [๑๑๒๙] ขอเดชะพระองค์ผู้ทรงมีพระอัธยาศัยเป็นกุศล ขอให้พระองค์ พระราชทานก่อนจึงค่อยเสวยเองอย่าทรงประมาทในบุญ

ทั้งหลายมีทานเป็นต้น พระองค์จงทรงยังจักร ๔ มีการอยู่ใน ประเทศอันสมควรเป็นต้นให้เป็นไปอย่าได้ทรงตั้งอยู่ในอธรรมเลย จงทรงรักษาทศพิธราชธรรมเถิด

(พระราชาตรัสว่า)

{๑๑๑๑} [๑๑๓๐] ดูก่อนพระราชธิดาของพระเจ้าโกศลผู้เลอโฉมเอย เรานั้นจักประพฤติตามทางที่พระอริยเจ้าประพฤติมาแล้วนั้นแลเสมอ ๆ พระอรหันต์ทั้งหลายเป็นที่พอใจของเราแท้ เราปรารถนาจะได้ เห็นท่าน{๑๑๑๒} [๑๑๓๑] ดูก่อนแม่เทวีผู้เป็นพระราชธิดาที่รักของพระเจ้าโกศล เจ้างดงามอยู่ในท่ามกลางหมู่นารี เปรียบเหมือนนางเทพอัปสร เจ้า ได้ทำกรรมดีงามอะไรไว้เจ้าเป็นผู้มีผิวพรรณผุดผ่องอย่างนี้ เพราะกรรมอะไร(พระราชเทวีทูลว่า)

{๑๑๑๓} [๑๑๓๒] ขอเดชะพระมหาราชเจ้าหม่อมฉันเคยเป็นทาสีทำการรับใช้ ตระกูลเศรษฐีอัมพัฏฐโคตร แต่เป็นผู้สำรวมระวัง เลี้ยงชีวิต โดยธรรม มีศีล มีความเห็นที่ไม่ชั่ว[๑๑๓๓] คราวนั้นหม่อมฉันมีจิตโสมนัสได้ถวายอาหารที่เป็นส่วนของ หม่อมฉันแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าผู้กำลังเที่ยวบิณฑบาตอยู่ด้วยมือตนเอง ผลแห่งกรรมนั้นของหม่อมฉันเป็นเช่นนี้

๑๑. ปรันตปชาดก (๔๑๖)

ว่าด้วยลางบอกความชั่วและภัยที่จะมาถึง

(มหาดเล็กชื่อปรันตปะกราบทูลพระราชเทวีว่า)

{๑๑๑๔} [๑๑๓๔] ความชั่วและภัยจักมาถึงกระหม่อมแน่เพราะตอนนั้นมีคน หรือสัตว์ไม่รู้มาเขย่ากิ่งไม้

(ปุโรหิตคิดถึงภรรยา จึงพรํ่าเพ้อว่า)

{๑๑๑๕} [๑๑๓๕] ความกระสันถึงนางพราหมณีผู้หวาดกลัว ซึ่งอยู่ไม่ไกลนัก จักทำให้เราผอมเหลืองเหมือนกิ่งไม้ทำให้นายปรันตปะผอม เหลืองฉะนั้น{๑๑๑๖} [๑๑๓๖] ภรรยาที่รักของเราอยู่ที่บ้านในพระนครพาราณสี ผู้งดงามไม่มีที่ติ จักเศร้าโศกถึงเรา ความเศร้าโศกจักทำให้นางผอมเหลือง เหมือนกิ่งไม้ทำให้นายปรันตปะผอมเหลืองฉะนั้น{๑๑๑๗} [๑๑๓๗] หางตาที่เจ้าชำเลืองมาก็ดี การที่เจ้ายิ้มแย้มก็ดี เสียงที่เจ้าพูด ก็ดี จักทำเราให้ผอมเหลือง เหมือนกิ่งไม้ทำให้นายปรันตปะผอมเหลืองฉะนั้น(อามาตย์ปรันตปะทูลพระราชกุมารผู้เป็นพระโพธิสัตว์ว่า)

{๑๑๑๘} [๑๑๓๘] เสียงกิ่งไม้นั้นชะรอยจะมาหาท่าน มาบอกท่านแน่แล้ว ผู้ที่เขย่ากิ่งไม้นั้นได้มาบอกเหตุนั้นแน่แล้ว

{๑๑๑๙} [๑๑๓๙] ข้อที่เราผู้โง่เขลาคิดไว้ว่า‘ตอนนั้นมีคนหรือสัตว์ไม่รู้มาเขย่ากิ่งไม้’ ได้มาถึงเราเข้าแล้ว