๔. จูฬโพธิจริยา เล่ม ๓๓

[๒๓] เราได้ทำนํ้าให้เป็นบกบ้าง ได้ทำบกให้เป็นน้ำบ้าง ถ้าแหละเราโกรธเคืองต่อหมองูนั้น ก็พึงทำเขาให้เป็นเถ้าได้ฉับพลัน[๒๔] ถ้าเราจักตกอยู่ในอำนาจจิต เราก็จักเสื่อมจากศีล เมื่อเราเสื่อมจากศีล ประโยชน์อันสูงสุดจะไม่สำเร็จ[๒๕] กายของเรานี้จะแตกไป จะกระจัดกระจายอยู่ ณ ที่นี้เหมือนแกลบกระจัดกระจายอยู่ก็ตามที เราก็จะไม่ทำลายศีล ฉะนี้แล

จบ จัมเปยยนาคจริยาที่ ๓

๔. จูฬโพธิจริยา

ว่าด้วยจริยาของจูฬโพธิปริพาชก

{๑๔} [๒๖] อีกเรื่องหนึ่ง เมื่อเราเป็นปริพาชกชื่อจูฬโพธิผู้มีศีลงาม เราเห็นภพโดยเป็นสิ่งน่ากลัวจึงออกบวชเป็นดาบส[๒๗] นางพราหมณีผู้มีผิวพรรณดังทองซึ่งเป็นภรรยาของเรา แม้นางก็มิได้อาลัยในวัฏฏะ ออกบวชเป็นตาปสินี[๒๘] เราทั้งสองไม่มีความอาลัย ตัดพวกฟ้องขาด ไม่ห่วงใยในตระกูลและหมู่ญาติ เที่ยวไปยังหมู่บ้านและนิคมจนมาถึงพระนครพาราณสี[๒๙] เราทั้งสองอยู่ที่นั้นอย่างมีปัญญาไม่เกี่ยวข้องในตระกูลและคณะเราทั้งสองอยู่ในพระราชอุทยานที่ไม่พลุกพล่าน สงัดเสียง

[๓๐] พระราชาเสด็จทอดพระเนตรพระราชอุทยาน ได้ทอดพระเนตรเห็นนางพราหมณี จึงเสด็จเข้ามาหาเราแล้วตรัสถามว่า “นางพราหมณีคนนี้เป็นอะไรกับท่าน เป็นภรรยาของใคร”[๓๑] เมื่อพระราชาตรัสถามอย่างนี้ เราได้ทูลแก่พระองค์ดังนี้ว่า “นางพราหมณีนี้มิใช่ภรรยาของอาตมภาพ เป็นผู้ประพฤติธรรมร่วมกัน เป็นผู้มีคำสอนร่วมกัน”[๓๒] พระราชาทรงกำหนัดหนักหน่วงในนางพราหมณีนั้น จึงรับสั่งให้พวกราชบุรุษจับ ทรงบีบคั้นด้วยกำลัง สั่งให้นำเข้าไปยังภายในพระนคร

[๓๓] เมื่ออดีตภรรยาของเราเกิดร่วมกัน มีคำสอนร่วมกันถูกฉุดคร่าไป ความโกรธก็เกิดแก่เรา

[๓๔] เราระลึกถึงศีลวัตรได้พร้อมกับความโกรธที่เกิดขึ้น เราข่มความโกรธได้ ณ ที่นั้นเอง ไม่ให้มันเจริญขึ้นไปอีก

[๓๕] ถ้าใคร ๆ พึงเอาหอกอันคมกริบมาแทงนางพราหมณีนั้น เราก็ไม่พึงทำลายศีลของเราเลย เพราะเหตุแห่งพระโพธิญาณเท่านั้น

[๓๖] เราจะเกลียดนางพราหมณีนั้นก็หามิได้ และเราจะไม่มีกำลังก็หามิได้ เพราะพระสัพพัญญุตญาณเป็นที่รักของเรา ฉะนั้น เราจึงรักษาศีลไว้ ฉะนี้แล

จบ จูฬโพธิจริยาที่ ๔

๕. มหิสราชจริยา

ว่าด้วยจริยาของพญากระบือ

{๑๕} [๓๗] อีกเรื่องหนึ่ง เมื่อเราเป็นกระบือเที่ยวอยู่ในป่าใหญ่ มีร่างกายอ้วนพี มีกำลังมาก ใหญ่โต ดูน่ากลัว[๓๘] สถานที่ใด ๆ ในป่าใหญ่นี้อันเป็นที่อยู่ของฝูงกระบือ ซึ่งมีอยู่ที่เงี้อมเขาก็ดี ที่ซอกเขาก็ดี ที่โคนไม้ก็ดี ที่ใกล้บึงก็ดี[๓๙] เราเที่ยวไปในสถานที่นั้น ๆ เมื่อเราเที่ยวไปในป่าใหญ่ก็ได้เห็นสถานที่อันเจริญ เราจึงเข้าไปสู่ที่นั้นแล้วยืนพักอยู่และนอนอยู่[๔๐]

ครั้งนั้น มีลิงป่าที่ต่ำช้า ไร้อารยธรรม ใจเบา มา ณ ที่นั้น แล้วถ่ายอุจจาระปัสสาวะรดเราที่คอ ที่หน้าผาก ที่คิ้ว[๔๑] มันเบียดเบียนเราวันหนึ่งครั้งหนึ่ง วันที่ ๒ วันที่ ๓ แม้วันที่ ๔ ก็วันละครั้งเราจึงเป็นผู้ถูกลิงนั้นเบียดเบียนเอาตลอดกาลทั้งปวง[๔๒] เทวดาเห็นเราถูกลิงเบียดเบียนจึงได้กล่าวกะเราดังนี้ว่า "ท่านจงให้ลิงชั่วตัวนี้ฉิบหายตายโหงเสียด้วยเขาและกีบเท้าเถิด”[๔๓] เมื่อเทวดากล่าวอย่างนี้ในกาลนั้นแล้ว เราได้ตอบเทวดานั้นไปว่า“เหตุไร ท่านจึงจะให้เราเปื้อนซากศพที่ชั่วช้า ไร้อารยธรรมเล่า,,[๔๔] ถ้าเราพึงโกรธต่อลิงนั้น เราก็พึงเป็นผู้เลวกว่ามัน ศีลของเราก็จะพึงขาด และวิญญูชนทั้งหลายก็จะตำหนิเราได้[๔๕] เราเป็นผู้บริสุทธิ์ตายเสียยังประเสริฐกว่าความเป็นอยู่ที่น่าละอายไฉนเล่าเราจักเบียดเบียนผู้อื่นแม้เพราะเหตุแห่งชีวิต