๗. ทสรถชาดก เล่ม ๒๗

เอถ ลกฺขณ สีตา จ อุโภ โอตรโถทกํ

เอวายํ ภรโต อาห ราชา ทสรโถ มโต.

มานี่ พ่อลักษณ์และแม่สีดา เจ้าทั้ง ๒ จงลงน้ำ

น้องภรตนี้กล่าวอย่างนี้ว่า พระเจ้าทศรถสวรรคตแล้ว

(ภรตกุมารถามรามบัณฑิตว่า)

เกน ราม ปภาเวน โสจิตพฺพํ น โสจสิ

ปิตรํ กาลกตํ สุตฺวา น ตํ ปสหเต ทุขํ.

เจ้าพี่ราม เพราะอานุภาพอะไร

เจ้าพี่จึงไม่ทรงเศร้าโศกถึงเหตุที่ควรเศร้าโศก

ความทุกข์จึงไม่ครอบงำเจ้าพี่

เพราะทรงสดับว่า ทูลกระหม่อมพ่อสวรรคตแล้ว

(พระรามบัณฑิตประกาศความไม่เที่ยงว่า)

ยํ น สกฺกา นิปาเลตุํ โปเสน ลปตํ พหุํ

ส กิสฺส วิญฺญู เมธาวี อตฺตานมุปตาปเย.

บรรดาคนทั้งหลายผู้พร่ำเพ้อถึงอยู่เป็นอันมาก

ไม่มีสักคนหนึ่งที่สามารถจะรักษาชีวิตไว้ได้

วิญญูชนคนมีปัญญาจะพึงยังตนให้เดือดร้อนเพื่ออะไรเล่า

ทหรา จ หิ (๑) เย วุฑฺฒธา ๓ เย พาลา เย จ ปณฺฑิตา

อทฺธา เจว ทลิทฺทา จ สพฺเพ มจฺจุปรายนา.

เพราะว่าคนหนุ่ม คนแก่ คนโง่ คนฉลาด

คนมั่งคั่งร่ำรวย คนจนก็ตาม ล้วนจะต้องตายทั้งนั้น

ผลานมิว ปกฺกานํ นิจฺจํ ปตนโต ภยํ

เอวํ ชาตาน มจฺจานํ นิจฺจํ มรณโต ภยํ.

สัตว์ทั้งหลายที่เกิดมามีภัยต้องตายแน่นอน

เหมือนผลไม้สุกมีอันตรายต้องหล่นแน่นอน

สายเมเก น ทิสฺสนฺติ ปาโต ทิฏฺฐา พหู ชนา

ปาโต เอเก น ทิสฺสนฺติ สายํ ทิฏฺฐา พหู ชนา.

ชนเป็นจำนวนมาก บางพวกเห็นกันเมื่อตอนเช้า

ในตอนเย็นกลับไม่ปรากฏ

บางพวกเห็นกันในตอนเย็น พอรุ่งเช้ากลับไม่ปรากฏ

ปริเทวยมาโน เจ กิญฺจิทตฺถํ อุทพฺพเห

สมฺมูโฬฺห หึสมตฺตานํ กยิรา ตํ วิจกฺขโณ.

หากผู้ที่หลงคร่ำครวญเบียดเบียนตนอยู่

จะพึงนำประโยชน์อะไรมาได้บ้าง

บัณฑิตผู้มีปัญญาเห็นประจักษ์ก็จะพึงกระทำเช่นนั้นบ้าง

กิโส วิวณฺโณ ภวติ หึสมตฺตานมตฺตโน (๑)

น เตน เปตา ปาเลนฺติ นิรตฺถา ปริเทวนา.

ผู้ที่เบียดเบียนตนเองย่อมจะซูบผอม

ไม่ผ่องใสเพราะการคร่ำครวญนั้น

สัตว์ทั้งหลายผู้ละไปสู่ปรโลกก็คุ้มครองตนไม่ได้

การคร่ำครวญเป็นสิ่งที่ไร้ประโยชน์

ยถา สรณมาทิตฺตํ วารินา ปรินิพฺพเย

เอวมฺปิ ธีโร สุตวา เมธาวี ปณฺฑิโต นโร

ขิปฺปมุปฺปติตํ โสกํ วาโต ตูลํว ธํสเย.

ที่พำนักอาศัยที่ร้อน บุคคลพึงใช้น้ำดับได้ฉันใด

ข้ออุปไมยก็ฉันนั้น ความเศร้าโศกที่เกิดขึ้นแล้ว

นรชนคนผู้เป็นปราชญ์มีการสดับฟัง มีปัญญา เป็นบัณฑิต

พึงกำจัดเสียโดยพลันเหมือนลมพัดนุ่น

เอโกว มจฺโจ (๑) อจฺเจติ เอโกว ชายเต กุเล

สํโยคปรมาเตฺว สมฺโภคา สพฺพปาณินํ.

สัตว์ย่อมตายคนเดียว เกิดก็คนเดียวในสกุล

ส่วนการคบหากันของสรรพสัตว์มีความเกี่ยวข้องกันเป็นอย่างยิ่ง

ตสฺมา หิ ธีรสฺส พหุสฺสุตสฺส

สมฺปสฺสโต โลกมิมํ ปรญฺจ

อญฺญาย ธมฺมํ หทยํ มนญฺจ

โสกา มหนฺตาปิ น ตาปยนฺติ.

เพราะเหตุนั้นแหละ นักปราชญ์ผู้เป็นพหูสูต

พิจารณาโลกนี้และโลกหน้า เพราะรู้ทั่วถึงธรรม

แม้ความเศร้าโศกใหญ่หลวงก็แผดเผาจิตใจไม่ได้

โสหํ (๑) ทสฺสญฺจ โภกฺขญฺจ ภริสฺสามิ จ ญาตเก ๓

เสสญฺจ ปาลยิสฺสามิ กิจฺจเมตํ (๒) วิชานโต.

เรานั้นจักให้ จักบริโภค จักเลี้ยงดูญาติทั้งหลาย

และจักคุ้มครองมหาชนที่เหลือ นั่นเป็นหน้าที่ของท่านผู้รู้

ทสวสฺสสหสฺสานิ สฏฺฐิวสฺสสตานิ จ

กมฺพุคีโว มหาพาหุ ราโม รชฺชมการยีติ.

ทสรถชาตกํ สตฺตมํ.

พระรามบัณฑิตผู้มีพระศองามดุจทองคำ มีพระพาหาใหญ่

ทรงครอบครองราชสมบัติอยู่ ๑๖,๐๐๐ ปี

ทสรถชาดกที่ ๗ จบ