พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · อัฏฐกนิบาต
๘. อาทิตตชาดก เล่ม ๒๗
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๑๘๐–๑๑๘๗ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๘/๑๐ ในอัฏฐกนิบาตมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก อัฏฐกนิบาต อาทิตตชาดก (ฉบับหลวง เล่ม ๒๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๕๙ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๗ หน้า ๓๑๘–๓๒๐
{๑๑๗๗} [๑๒๐๖] ข้าแต่พระเจ้าสีวิราชบุคคลเช่นข้าพระองค์ถึงความย่อยยับ เหมือนตกอยู่ในเงื้อมมือของพวกศัตรูทำให้ยศเหล่านี้คือ การงาน ความรู้ ความขยัน การวิวาหะ ศีล และความอ่อนโยนให้เสื่อมไป จึงมาเกิดเป็นเปรตเพราะกรรมของตน{๑๑๗๘} [๑๒๐๗] ข้าพระองค์นั้นเหมือนกับคนที่เสื่อมทรัพย์นับพันไม่มีพวก ไม่มีที่พึ่งพา ปราศจากอริยธรรม มีสภาพเหมือนเปรต
{๑๑๗๙} [๑๒๐๘] ข้าพระองค์ทำสัตว์ทั้งหลายที่รักความสุขให้ได้รับความทุกข์ จึง ได้รับสภาพอย่างนี้ข้าพระองค์นั้นไม่ได้ประสบความสุขเลย เหมือนอยู่ในกองไฟ
๘. อาทิตตชาดก (๔๒๔)
ว่าด้วยการให้ทานกับการรบเสมอกัน
(พระปัจเจกพุทธเจ้าผู้เป็นสังฆเถระอนุโมทนาแด่พระเจ้าโรรุวมหาราช ผู้เป็นพระโพธิสัตว์พร้อมทั้งพระเทวีว่า)
{๑๑๘๐} [๑๒๐๙] เมื่อเรือนถูกไฟไหม้บุคคลผู้เป็นเจ้าของขนเอาสิ่งของอันใด ออกไปได้ สิ่งของอันนั้นย่อมเป็นประโยชน์แก่เจ้าของนั้น แต่ ของในเรือนที่ถูกไฟไหม้ย่อมไม่เป็นประโยชน์แก่เขาต่อไป{๑๑๘๑} [๑๒๑๐] โลกถูกไฟคือชราและมรณะเผาแล้วอย่างนี้ บุคคลพึงนำสิ่งของออกเสียด้วยการให้ทาน สิ่งของที่ให้แล้ว จะน้อยก็ตาม มากก็ตาม ชื่อว่าเป็นอันนำออกดีแล้ว
- ๑สามคาถาที่เปรตกล่าว เป็นข้อความที่สรภังคดาบสโพธิสัตว์กล่าวสอนนารทดาบสโดยยกอดีตนิทาน เรื่องพราหมณมาณพผู้หนึ่งชอบฆ่าสัตว์กินเป็นอาหารตายไปเกิดเป็นเปรตเฝ้าป่าและได้พบกับพระเจ้า สีพีที่ประสงค์จะล่าสัตว์ป่าเสวยเป็นอาหารจึงเตือนมิให้กระทำมาประกอบ (ขุ.ชา.อ. ๕I๒๗๙)
(พระปัจเจกพุทธเจ้าที่เหลืออีก ๖ องค์อนุโมทนาว่า)
{๑๑๘๒} [๑๒๑๑] ผู้ใดให้ทานแก่ท่านผู้ได้ธรรม แล้ว ผู้บรรลุธรรมด้วยความขยัน หมั่นเพียร ผู้นั้นพ้นเวตรณีนรก ของพญายมไปได้แล้ว จะเข้าถึงทิพยสถาน
{๑๑๘๓} [๑๒๑๒] นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวว่า ทานและการรบมีสภาพเสมอกัน พวกวีรบุรุษแม้จะมีน้อยคน ก็เอาชนะคนขี้ขลาดที่มีมากกว่าได้ ถ้าบุคคลมีศรัทธาให้สิ่งของแม้จะน้อยได้ บุคคลนั้นก็ย่อมเป็น ผู้มีความสุขในโลกหน้าด้วยการให้นั้นได้แน่แท้{๑๑๘๔} [๑๒๑๓] การเลือกทักษิณาทานและพระทักขิไณยบุคคลแล้วจึงให้ทาน พระสุคตเจ้าทรงสรรเสริญทานที่บุคคลถวายในพระ ทักขิไณยบุคคลมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นซึ่งมีอยู่ในสัตวโลกนี้ ย่อม มีผลมาก เหมือนพืชที่หว่านลงในนาดีฉะนั้น{๑๑๘๕} [๑๒๑๔] บุคคลใดไม่เที่ยวเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลาย ไม่ทำบาปเพราะกลัวคนอื่นจะว่าเอาได้ บัณฑิตทั้งหลายย่อมสรรเสริญบุคคลผู้กลัวนั้น ย่อมไม่สรรเสริญบุคคลผู้กล้าในการทำบาป เพราะว่า สัตบุรุษทั้งหลายย่อมไม่ทำบาปเพราะกลัว
- ๑ท่านผู้ได้ธรรมในที่นี้หมายถึงพระอรหันตขีณาสพเป็นต้นลงไปจนถึงพระโยคาวจรที่กำลังเจริญวิปัสสนาล้วน (ขุ.ชา.อ. ๕/๒๘๕)
- ๒เวตรณีนรก นรกป่าหวาย เป็นเพียงหัวข้อยกเป็นตัวอย่างเทศนาที่ครอบคลุมถึงนรกทั้งหมด คือ มหานรก ๘ ขุม และอุสสทนรก ๑๖ ชุม {ขุ.ชา.อ. ๕/๒๘๕)
- ๓ทิพยสถาน หมายถึงเทวโลก (ขุ.ชา.อ. ๕/๒๘๕) หรือโลกสวรรค์ ๖ ชั้น
- ๔ทานและการรบมีสภาพเสมอกัน คำกล่าวนี้มีความหมายว่า ในการให้ทาน สำหรับผู้กลัวความ สิ้นไปย่อมไม่มีการให้ หรือเป็นไปไม่ได้ที่จะให้ทาน เฉกเช่นผู้ที่กลัวภัยอันตรายย่อมจะรบกับข้าศึก ไม่ได้ ทหารผู้จะรบละความไยดีในชีวิตจึงรบได้ ฉันใด ทายกผู้จะให้ละความไยดีในโภคสมบัติจึง ให้ได้ ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ทานและการรบมีสภาพ (จิต) เสมอกัน (ขุ.ชา.อ. ๕/๒๘๖)
{๑๑๘๖} [๑๒๑๕] บุคคลย่อมเกิดในตระกูลกษัตริย์เพราะพรหมจรรย์อย่างตํ่า เกิด ในเทวโลกเพราะพรหมจรรย์อย่างกลาง และบริสุทธิ์ได้เพราะ พรหมจรรย์อย่างสูง {๑๑๘๗} [๑๒๑๖] ทาน ท่านผู้รู้สรรเสริญโดยส่วนมากก็จริง แต่ว่าบทแห่งธรรม แลประเสริฐกว่าทานเพราะว่าสัตบุรุษทั้งหลายผู้มีปัญญาใน ครั้งก่อนหรือว่าก่อนกว่านั้นอีกเจริญสมถวิปัสสนาแล้วได้บรรลุ นิพพานทีเดียว
๙. อัฏฐานชาดก (๔๒๕)
ว่าด้วยสิ่งที่เป็นไปไม่ได้
(มหาธนฤๅษีโพธิสัตว์กล่าวกะหญิงโสเภณีที่มาอ้อนให้ไปด้วยกันว่า)
{๑๑๘๘} [๑๒๑๗] เมื่อใด แม่นํ้าคงคาดาดาษด้วยดอกบัวนกดุเหว่ามีสีขาว เหมือนสังข์ และต้นหว้าจะออกผลเป็นผลตาล เมื่อนั้นแหละ เราทั้งสองจึงจะอยู่ร่วมกันได้แน่{๑๑๘๙} [๑๒๑๘] เมื่อใด ผ้าปาวาร ๓ ชนิดจะพึงสำเร็จได้ด้วยขนเต่า ใช้เป็นเครื่องกันหนาวในฤดูเหมันต์ได้เมื่อนั้นแหละเราทั้งสอง จึงจะอยู่ร่วมกันได้แน่
- ๑คาถานี้มีอรรถาธิบายดังนี้ ในลัทธิของนักบวชนอกพระพุทธคาสนา ความประพฤติเพียงขั้นศีล คือการงดเว้นเสพเมถุน จัดเป็นพรหมจรรย์อย่างต่ำ ความประพฤติขั้นจวนจะบรรลุฌาน จัด เป็นพรหมจรรย์อย่างกลาง สมาบัติ ๘ (รูปฌาน ๔ อรูปฌาน ๔) จัดเป็นพรหมจรรย์อย่างสูงซึ่ง อำนวยผลให้เป็นผู้บริสุทธิ์โดยการเกิดในพรหมโลก ในพระพุทธศาสนา การที่ท่านผู้มีศีลประพฤติ พรหมจรรย์มุ่งปรารถนาเป็นเทพจำพวกหนึ่ง จัดเป็นเป็นพรหมจรรย์อย่างต่ำ การที่ท่านผู้มีศีล บริสุทธิ์บำเพ็ญเพียรให้สมาบัติบังเกิดในตน จัดเป็นพรหมจรรย์อย่างกลางการที่ท่านผู้มีศีล บริสุทธิ์เจริญวิปัสสนาจนได้บรรลุอรหัตตผล จัดเป็นพรหมจรรย์อย่างสูง (ขุ.ชา.อ. ๕/๒๘๖-๒๘๗)
จบ ๘. อาทิตตชาดก