พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · นวกนิบาต
๕. หริตจชาดก เล่ม ๒๗
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๒๔๖–๑๒๕๔ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๕/๑๒ ในนวกนิบาตมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก นวกนิบาต หริตจชาดก (ฉบับหลวง เล่ม ๒๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๕๙ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๗ หน้า ๓๓๑–๓๓๓
๕. หริตจชาดก (๔๓๑)
ว่าด้วยหริตจดาบสคลายกามราคะ
(พระราชาตรัสถามหริตจดาบสโพธิสัตว์ว่า)
{๑๒๔๖} [๑๒๗๕] ข้าแต่มหาพรหม โยมได้ยินเขาพูดกันว่าหาริตดาบสบริโภคกาม คำนี้ไม่เป็นจริงกระมัง พระคุณเจ้ายังเป็นผู้บริสุทธิ์อยู่แลหรือ(หริตจดาบสถวายพระพรว่า)
{๑๒๔๗} [๑๒๗๖] ขอถวายพระพรมหาบพิตร คำที่พระองค์ทรงสดับมาแล้วอย่าง ใดคำนั้นเป็นจริงอย่างนั้นอาตมภาพเป็นผู้หมกมุ่นอยู่ใน อารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งความหลง เดินทางผิดเสียแล้ว(พระราชาตรัสว่า)
{๑๒๔๘} [๑๒๗๗] ปัญญาอันละเอียดซึ่งช่วยคิดสิ่งที่เป็นประโยชน์ เป็นเครื่องให้ ใจของพระคุณเจ้าบรรเทาราคะที่เกิดขึ้นแล้วก็ไม่ได้จะมีไว้ เพื่อประโยชน์อะไรเล่า(หริตจดาบสถวายพระพรว่า)
{๑๒๔๙} [๑๒๗๘] ขอถวายพระพรมหาบพิตร กิเลส ๔ อย่างนี้ คือ ราคะ โทสะ โมหะ มทะ (ความมัวเมา) เป็นของมีกำลังกล้าและหยาบคาย ในโลก ซึ่งเป็นที่ที่ปัญญาก็หยั่งไม่ถึง(พระราชาตรัสว่า)
{๑๒๕๐} [๑๒๗๙] โยมได้ยกย่องพระคุณเจ้าไว้ว่าหริตจดาบสเป็นพระอรหันต์ สมบูรณ์ด้วยศีล ประพฤติบริสุทธิ์ และเป็นบัณฑิต มีปัญญาแท้
(หริตจดาบสถวายพระพรว่า)
{๑๒๕๑} [๑๒๘๐] ขอถวายพระพรมหาบพิตร ความตรึกที่ชั่วช้า เป็นไปด้วยการยึดถือสุภนิมิต ประกอบด้วยราคะ ย่อมเบียดเบียนผู้มีปัญญา ผู้ยินดีแล้วในคุณธรรมของฤๅษีได้(พระราชาตรัสว่า)
{๑๒๕๒} [๑๒๘๑] ราคะนี้เกิดขึ้นในสรีระเกิดขึ้นมาแล้วก็ทำลายผิวพรรณของพระคุณเจ้า ขอพระคุณเจ้าจงละราคะนั้นเสียเถิด ขอความเจริญจงมีแก่พระคุณเจ้า พระคุณเจ้าเป็นผู้ที่ผู้คนจำนวนมากยกย่องแล้วว่าเป็นผู้มีปัญญา(หริตจดาบสถวายพระพรว่า)
{๑๒๕๓} [๑๒๘๒] กามเหล่านั้นทำแต่ความมืดให้ มีทุกข์มากมีพิษใหญ่หลวง อาตมภาพจักค้นหามูลรากแห่งกามเหล่านั้น จักตัดราคะพร้อม ทั้งเครื่องผูกเสีย
(พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)
{๑๒๕๔} [๑๒๘๓] ครั้นหริตจฤๅษีกล่าวอย่างนี้แล้วมีความบากบั่นอย่างจริงจัง คลายกามราคะได้แล้ว ได้เป็นผู้เข้าถึงพรหมโลก
๖. ปทกุสลมาณวชาดก (๔๓๒)
(ภรรยาของนายปาฏลีผู้เป็นนักฟ้อนกล่าวว่า)
{๑๒๕๕} [๑๒๘๔] แม่นํ้าคงคาพัดพาเอาปาฏลีมาณพผู้เป็นพหูสูต มีถ้อยคำวิจิตร ให้ลอยไป ข้าแต่นายผู้ถูกนํ้าพัดไป ขอความเจริญจงมีแก่ท่าน ขอท่านจงให้เพลงขับแก่ดิฉันสักบทหนึ่งเถิด
- ๑ชาดกนี้ พระโพธิสัตว์เกิดเป็นบุตรของพราหมณ์กับนางยักษิณี โดยพราหมณ์ถูกนางยักษิณีจับไป หวังจะกินเป็นอาหาร แต่เกิดความสิเนหา จึงจับขังไว้เป็นสามี อาศัยการอยู่ร่วมกับพราหมณ์ นางยักษิณีจึงให้กำเนิดพระโพธิสัตว์ ต่อมาพระโพธิสัตว์เจริญวัยทราบความจริงจากบิดาว่ามารดาเป็นยักษ์ จึงชักชวนบิดาหนีไปอยู่ในถิ่นมนุษย์ แต่ก็ถูกมารดาผู้เป็นยักษ์ไล่ตามทันขอร้องให้กลับมา อยู่ร่วมกันทุกทีโดยไม่ได้ทำร้ายแต่อย่างใดเพราะความรักฐานเป็นบุตร พระโพธิสัตว์ก็ยังไม่ละความพยายามที่จะพาบิดาหนีไปให้ได้ จึงหาอุบายโดยถามถึงสถานที่เลยเขตกำหนดของมารดา แล้วพาบิดาหนีไปถึงกลางแม่นํ้า มารดาติดตามมาทันยืนอยู่ที่ฝั่งแม่นํ้ารู้ว่าล่วงเลยเขตกำหนดของตน ได้แต่ขอร้องให้กลับมา เมื่อไม่สำเร็จ ด้วยความเป็นห่วง จึงขอให้พระโพธิสัตว์เรียนวิชาจินดามณี อันเป็นวิชาที่สามารถรู้ร่องรอยสิ่งของที่ถูกลักไปนานถึง ๑๒ ปีได้โดยการสะกดรอยเท้า ทั้งนี้เพื่อให้มีวิชาชีพติดตัวสำหรับดำรงชีวิตในมนุษย์ และเมื่อสอนวิชาจินดามณีเสร็จแล้ว นางยักษิณีผู้เป็นมารดาก็ใจแตกสลายเพราะความเศร้าโศกที่ต้องพลัดพราก จากบุตร ล้มตายลง ณ ริม ฝั่งแม่นํ้านั้นพระโพธิสัตว์พร้อมทั้งบิดาทำฌาปนกิจศพนางยักษิณีแล้ว พากันไปถึงพระนครพาราณสี ยืนอยู่ที่ประตูเมืองให้คนไปกราบทูลพระเจ้าพาราณสีว่า มีมาณพผู้ฉลาดในการสะกดรอยเท้า (ปทกุสล มาณพ ตามชื่อชาดก) มายืนอยู่ที่ประตู จึงได้รับพระบรมราชานุญาตให้เข้าเฝ้าและบรรจุเป็น ข้าราชการในราชสำนักโดยได้รับพระราชทานทรัพย์วันละหนึ่งพัน อยู่มาวันหนึ่งพราหมณ์ปุโรหิต ปรึกษากับพระเจ้าพาราณสีว่าพระโพธิสัตว์มีวิชาสะกดรอยดังว่าจริงหรือไม่จึงร่วมกันหาวิธี ทดสอบโดยทั้งสองให้สัญญาณแก่พวกคนเฝ้ารัตนชาติในพระคลังหลวง แล้วลงมือขนรัตนชาติและสิ่งของที่มีค่ามากไปไว้ในที่อื่นอย่างสลับซับซ้อน หลายขั้นตอนเพื่อมิให้สะกดรอยได้ แล้วพระเจ้า พาราณสีรับสั่งให้คนไปเรียกพระโพธิสัตว์มาเข้าเฝ้าเพื่อให้สืบหารัตนชาติ ที่สูญหายไป พระโพธิสัตว์ จึงแสดงความสามารถด้านวิชาจินดามณี สืบหาจนรู้แหล่งรัตนชาติที่ถูกนำไปเก็บไว้และนำกลับมาไว้ ืน พระเจ้าพาราณสียังไม่ทรงพอพระทัย ทรงประสงค์ให้จับโจรมาแสดงให้ได้ พระโพธิสัตว์รู้ว่าโจรที่ลักไปก็คือพระเจ้าพาราณสีและปุโรหิตเอง แต่ไม่สามารถจะบอกตรง ๆ ได้ จึงนำอดีตนิทาน ที่เกี่ยวกับเรื่องภัยเกิดจากที่พึ่งอาศัยมาเล่าให้ทรงใช้ปัญญาพิจารณา (ขุ.ชา.อ. ๕/๓๒๐-๓๓๒)
จบ ๕. หริตจชาดก