พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย สัตตกนิบาต · กุกกุวรรค
๑๐. พกพรหมชาดก เล่ม ๒๗
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๐๓๕–๑๐๔๒ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑๐/๑๐ ในกุกกุวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก สัตตกนิบาต กุกกุวรรค พกพรหมชาดก (ฉบับหลวง เล่ม ๒๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๕๙ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๗ หน้า ๒๘๕–๒๘๘
{๑๐๓๑} [๑๐๔๔] อันคนโง่ถึงจะมีกำลัง มาปกครองหมู่คณะ ก็ไ ม่ดีเลย เพราะไม่เป็นประโยชน์แก่พวกญาติพี่น้อง เหมือนนกกระทาที่ไม่เป็น ประโยชน์แก่พวกนกที่เป็นญาติฉะนั้น
{๑๐๓๒} [๑๐๔๕] ส่วนนักปราชญ์ผู้มีกำลัง มาปกครองหมู่คณะ ย่อมดีแท้ เพราะ ว่าเป็นประโยชน์แก่พวกญาติพี่น้อง เหมือนท้าววาสวะผู้เป็น ประโยชน์แก่เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ฉะนั้น
{๑๐๓๓} [๑๐๔๖] ผู้ใดพิจารณาเห็นศีลปัญญาและสุตะในตนผู้นั้น ย่อมประพฤติประโยชน์ให้แก่ทั้งสองฝ่าย คือ ทั้งตนและผู้อื่น
{๑๐๓๔} [๑๐๔๗] เพราะฉะนั้น นักปราชญ์พึงพิจารณาดูตน ดุจพิจารณาดูศีล ปัญญา และสุตะฉะนั้น ครั้นพิจารณาแล้วพึงบริหารหมู่คณะ บ้าง ปฏิบัติอยู่ตามลำพังบ้าง
๑๐. พกพรหมชาดก (๔๐๕)
ว่าด้วยศีลและพรตของพกพรหม
(พกพรหมกราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า)
{๑๐๓๕} [๑๐๔๘] ข้าแต่พระโคดม พวกข้าพระองค์มีอยู่ ๗๒ คน ล้วนแต่ได้ทำบุญมาแล้ว มีอำนาจแผ่ไปทั่ว ล่วงพ้นชาติและชราได้แล้ว การเกิดเป็นพรหมนี้เป็นชาติสุดท้าย สำเร็จได้ด้วยพระเวท คน เป็นอันมากมุ่งหวังอยากให้เป็นอย่างพวกข้าพระองค์
(พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)
{๑๐๓๖} [๑๐๔๙] ดูก่อนพรหมอายุของท่านนี้น้อย ไม่มากเลยแต่ท่านมา สำคัญว่าอายุของท่านมากตั้งหนึ่งแสนนิรัพพุทะ ดูก่อนพกพรหม เรารู้อายุของท่าน
(พกพรหมกราบทูลว่า)
{๑๐๓๗} [๑๐๕๐] ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระองค์ตรัสว่าพระองค์รู้กำหนด อายุของข้าพระองค์ และตรัสว่ารู้เห็นไม่มีที่สิ้นสุด เป็นผู้ล่วง พ้นชาติชราและความโศกได้แล้ว ขอพระองค์จงตรัสบอกการ สมาทานพรตและศีลวัตรของข้าพระองค์ครั้งก่อนว่าเป็นอย่างไร ข้าพระองค์ขอทราบตามความเป็นจริงที่พระองค์ตรัสบอก(พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)
{๑๐๓๘} [๑๐๕๑] ท่านได้ช่วยมนุษย์เป็นอันมากผู้ถูกแดดแผดเผา กระหายนํ้าจัด ให้ได้ดื่มน้ำ ตถาคตระลึกถึงการสมาทานพรตและศีลวัตรครั้ง ก่อนของท่านนั้นได้ ดุจนอนหลับฝันตื่นขึ้นจำได้ฉะนั้น
- ๑นิรัพพุทะ เป็นชื่อจำนวนนับกัปที่ใช้หลักกำหนดนับ (สังขยา) ไว้สูง (องฺ.ทสก.อ. ๓๖๖) อรรถกถา ชาดกกล่าวว่า นักคำนวณผู้ฉลาดสามารถคำนวณนับได้ก็แต่เพียงว่า‘สิบปีครบสิบครั้งเป็นหนึ่งร้อย สิบร้อยเป็นหนึ่งพัน ร้อยพันเป็นหนึ่งแสน ร้อยแสนเป็นหนึ่งโกฏิ ร้อยแสนโกฏิเป็นหนึ่งปโกฏิ ร้อยแสนปโกฏิเป็นหนึ่งโกฏิปโกฏิ ร้อยแสนโกฏิปโกฏิเป็นหนึ่งนหุต ร้อยแสนนหุตเป็นหนึ่งนินนหุต’ พ้นจากนี้ไปแล้วไม่สามารถคำนวณได้ เป็นวิสัยของพระพุทธเจ้าเท่านั้น ซึ่งก็จะนับต่อไปได้ว่า ‘ร้อยแสนนินนหุตเป็นหนึ่งอัพพุทะ ยี่สิบอัพพุทะเป็นหนึ่งนรัพพุทะ หนึ่งแสนนิรัพพุทะเป็นหนึ่ง อหหะ’ ดังนี้ {ขุ.ชา.อ. ๕/๑๕๒ อนึ่ง พึงดู ขุ.สุ. (แปล) ๒๕/๖๖๒/๖๕๕ โกกาลิกสูตร ประกอบ} สังขยาจำนวนสูง เท่ากับ ๑ แล้วมี ๐ ตามหลัง ๖๓ ตัว บ้างว่า ๑๐๐ ล้าน (พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๒๕ หน้า ๔๕๐)
{๑๐๓๙} [๑๐๕๒] ท่านได้ช่วยมหาชนผู้ถูกหมู่โจรจับไปเป็นเชลยให้พ้นมาได้ที่ริม ฝั่งแม่นํ้าเอณิตถาคตระลึกถึงการสมาทานพรตและศีลวัตร ครั้งก่อนของท่านนั้นได้ ดุจนอนหลับฝันตื่นขึ้นจำได้ฉะนั้น{๑๐๔๐} [๑๐๕๓] ท่านได้ทุ่มเทกำลังเข้าช่วยพวกมนุษย์ผู้ไปทางเรือในกระแส แม่นํ้าคงคาให้พ้นจากนาคราชดุร้าย ผู้มักทำมนุษย์ให้พินาศได้ ตถาคตระลึกถึงการสมาทานพรตและศีลวัตรครั้งก่อนของท่าน นั้นได้ ดุจนอนหลับฝันตื่นขึ้นจำได้ฉะนั้น{๑๐๔๑} [๑๐๕๔] อนึ่ง ตถาคตเองเคยมีชื่อว่ากัปปะ เป็นอันเตวาสิกของท่าน ได้ รู้แล้วว่าท่านเป็นดาบสที่มีปัญญาและวัตรดีผู้หนึ่งตถาคต ระลึกถึงการสมาทานพรตและศีลวัตรครั้งก่อนของท่านนั้นได้ ดุจนอนหลับฝันตื่นขึ้นจำได้ฉะนั้น(พกพรหมกล่าวสดุดีพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า)
{๑๐๔๒} [๑๐๕๕] พระองค์ทรงทราบชัดอายุของข้าพระองค์ได้แท้จริง แม้สิ่งอื่น พระองค์ก็ทรงทราบ พระองค์ทรงเป็นพระพุทธเจ้าอย่างแท้จริง เพราะเหตุนั้นแล พระรัศมีอันรุ่งเรืองของพระองค์นี้จึงได้ส่อง พรหมโลกให้สว่างไสวอยู่
จบ กุกกุวรรคที่ ๑
รวมชาดกที่มีในวรรคนี้ คือ
๑. กุกกุชาดก ๒. มโนชชาดก
๓. สุตนชาดก ๔. มาตุโปสกคิชฌชาดก
๕. ทัพพปุปผกชาดก ๖. ทสัณณกชาดก
๗. เสนกชาดก ๘. อัฏฐิเสนชาดก
๙. กปิชาดก ๑๐. พกพรหมชาดก
๒. คันธารวรรค
๑. คันธารชาดก (๔๐๖)
ว่าด้วยคันธารดาบสผู้กล่าวแต่คําที่เป็นธรรม
(คันธารดาบสโพธิสัตว์ต่อว่าวิเทหดาบสว่า)
{๑๐๔๓} [๑๐๕๖] ท่านสู้สละหมู่บ้านที่บริบูรณ์ถึง ๑๖,๐๐๐ ตำบล และเรือนคลัง ที่เต็มไปด้วยทรัพย์มาได้แล้ว บัดนี้ทำไมจึงยังมาทำการสะสม เพียงก้อนเกลืออีกเล่า(วิเทหดาบสกล่าวว่า)
{๑๐๔๔} [๑๐๕๗] ท่านสู้สละที่ประทับคือแคว้นคันธาระซึ่งมีทรัพย์สินและข้าวน้ำ มากมาย หนีการสั่งสอนมาได้แล้ว บัดนี้ทำไมจึงยังมาสั่งสอน ข้าพเจ้าในป่านี้อีกเล่า(คันธารดาบสโพธิสัตว์กล่าวว่า)
{๑๐๔๕} [๑๐๕๘] ดูก่อนท่านวิเทหดาบส ข้าพเจ้ากล่าวแต่คำที่เป็นธรรม ไม่ ชอบกล่าวคำที่ไม่เป็นธรรม เมื่อข้าพเจ้ากล่าวคำที่เป็นธรรมอยู่ บาปก็มาแปดเปื้อนใจของข้าพเจ้าไม่ได้(วิเทหดาบสกล่าวว่า)
{๑๐๔๖} [๑๐๕๙] บุคคลอื่นจะได้รับความเสียหายเพราะถ้อยคำอย่างใดอย่างหนึ่ง ถึงหากถ้อยคำนั้นจะมีประโยชน์มากบัณฑิตก็ไม่ควรกล่าว
- ๑คำที่เป็นธรรม ในที่นี้หมายถึงคำที่เป็นไปตามสภาพจริง กล่าวตามความจริง (ขุ.ชา.อ. ๕/๑๖๑)
จบ ๑๐. พกพรหมชาดก