กุกกุวรรค

ทิยฑฺฒกุกฺกู อุทเยน กณฺณิกา

วิทตฺถิโย อฏฺฐ ปริกฺขิปนฺติ นํ

สา สีสปา ๑ สารมยา อเผคฺคุกา

กุหึ ฐิตา อุปริโต ๒ น ธํสติ ฯ

ช่อฟ้าโดยส่วนสูงประมาณสองศอกคืบ โดยรอบกว้างประมาณแปดคืบเป็นไม้สีเสียดมีแต่แก่น ไม่มีกระพี้ ตั้งอยู่ได้อย่างไร จึงไม่ตกลงจากข้างบน?

ยา ตึสติ สารมยา อเผคฺคุกา ๓

ปริกิริย โคปาณสิโย สมฏฺฐิตา ๔

ตาหิ สุสงฺคหิตา ๕ พลสา จ ๖ ปีฬิตา

สมฏฺฐิตา ๔ อุปริโต ๒ น ธํสติ ฯ

กลอนสามสิบอันสำเร็จด้วยไม้แก่น ไม่มีกระพี้ เรียงรายตั้งอยู่ได้ส่วนกัน ช่อฟ้าอันกลอนเหล่านั้น และกำลังยึดเหนี่ยวรั้งไว้แน่นหนา ตั้งอยู่ได้ส่วนกัน จึงไม่ตกลงจากข้างบน ฉันใด.

เอวมฺปิ มิตฺเตหิ ทเฬฺหหิ ปณฺฑิโต

อเภชฺชรูเปหิ สุจีหิ มนฺติภิ

สุสงฺคหีโต สิริยา น ธํสติ

โคปานสีภารวหาว กณฺณิกา ฯ

พระราชาผู้เป็นบัณฑิต ก็ฉันนั้น อันกัลยาณมิตรทั้งหลายผู้มีจิตมั่นคง มิได้แตกร้าว เป็นคนสะอาด มีปัญญา สงเคราะห์เป็นอย่างดีแล้ว ย่อมไม่เสื่อมจากศิริ เหมือนช่อฟ้าที่กลอนเหนี่ยวรั้งไว้ ฉะนั้น.

ขรตฺตจํ เพลฺลํ ยถาปิ สตฺถวา

อนามสนฺโตปิ กโรติ ติตฺตกํ

สมาหรํ สาธุกโรติ ปตฺถวา ๗

อสาธุกยิรา ๘ ตนุพนฺธมุทฺธรํ ๙ ฯ

๑ ม. สา สึสปา ฯ สี. ยุ. สสึสปา ฯ ๒ ม. อุปฺปริโต ฯ ๓ ม. อนุชฺชุกา ฯ

๔ ม. สมํ ฐิตา ฯ ๕ สี. ตา สงฺคหิตา ... ฯ ๖ ม. จสทฺโท นตฺถิ ฯ

๗ ม. สาทุํ กโรติ ปตฺถิว ฯ ๘ ม. อสาทุํ กยิรา ฯ ๙ สี. ยุ. ตนุวฏฺฏมุทธรํ ฯ

บุคคลถือมีดไม่ปอกผลมะนาวที่มีเปลือกอันแข็งออกเสียก่อน ก็จะทำรสมะนาวให้ขมได้ เมื่อปอกเปลือกออกดีแล้วจะทำให้มะนาวมีรสอร่อยดีขึ้น แต่เมื่อปอกเปลือกออกไม่หมดดี ก็จะทำให้มีรสไม่อร่อยได้ฉันใด.

เอวมฺปิ คามนิคเมสุ ปณฺฑิโต

อสาหสํ ราช ธนานิ สงฺฆรํ

ธมฺมานุวตฺตี ปฏิปชฺชมาโน

ผาตึ ๑ กยิรา อวิเหฐยํ ปรํ

แม้พระราชาผู้เป็นบัณฑิต ก็ฉันนั้น พระทัยไม่เหี้ยมโหดแก่ชาวบ้านและชาวนิคม รวบรวมทรัพย์ไว้ ทรงประพฤติตามธรรมปฏิบัติอยู่ ไม่ทรงเบียดเบียนประชาชน ทรงทำแต่ความเจริญรุ่งเรืองให้.

โอทาตมูลํ สุจิวาริสมฺภวํ

ชาตํ ยถา โปกฺขรณีสุ อมฺพุชํ

ปทุมํ ยถา อคฺคินิภาสิผาลิมํ ๒

น กทฺทโม น รโช น วาริ ลิมฺปติ ฯ

ดอกบัวเกิดในน้ำอันใสสะอาด มีรากอันขาวเกิดขึ้นในสระโบกขรณีพอต้องแสงอาทิตย์ก็บาน เปือกตม ธุลีและน้ำก็มิได้แปดเปื้อน ฉันใด.

เอวมฺปิ โวหารสุจึ อสาหสํ

วิสุทฺธกมฺมนฺตมเปตปาปกํ

น ลิมฺปติ กมฺมกิเลส ตาทิโส

ชาตํ ยถา โปกฺขรณีสุ อมฺพุชนฺติ ฯ

กุกฺกุชาตกํ ปฐมํ ฯ

พระมหากษัตริย์ก็ฉันนั้น ทรงทำการวินิจฉัยโดยชอบธรรม เว้นอคติไม่ตัดสินโดยผลุนผลัน มีการงานบริสุทธิ์ปราศจากกรรมอันชั่วช้า ย่อมไม่แปดเปื้อนกรรมกิเลส เหมือนดอกบัวที่เกิดในสระโบกขรณี ฉะนั้น.

จบ กุกกุชาดกที่ ๑.

ยถา จาโป นินฺนมติ ชิยา จาปิ นิกุชฺชติ ๓

หญฺญเต นูน มโนโช มิคราชา สขา มม ฯ

เหตุใดลูกศรจึงไม่หลุดไปจากแหล่ง และสายจึงหดหู่เข้ามา พระยาเนื้อชื่อมโนชะสหายของเรา คงถูกเขาฆ่าตายเป็นแน่.

หนฺททานิ วนนฺตานิ ปกฺกมามิ ยถาสุขํ

เนตาทิสา สขา โหนฺติ ลพฺภา เม ชีวโต สขา ฯ

ผิฉะนั้น บัดนี้ เราจะหลีกไปชายป่าตามความสบาย ธรรมดาสหายผู้ตายแล้วเช่นนี้ไม่มี เราผู้มีชีวิตอยู่พึงได้สหาย.

น ปาปชนสํเสวี อจฺจนฺตํ สุขเมธติ

มโนชํ ปสฺส เสมานํ คิริยสฺสานุสาสนี ๑ ฯ

๑ ม. ส ผาติ ฯ ๒ ม. อคฺคินิกาสิผาลิมํ ฯ ๓ ม. นิกูชติ ฯ

บุคคลผู้คบหากับปาปชน ย่อมไม่ได้ความสุขยืนนาน จงดูพระยาเนื้อชื่อมโนชะ มาคบกับสุนัขจิ้งจอก ทำตามคำสอนของสุนัขจิ้งจอก

น ปาปสมฺปวงฺเกน มาตา ปุตฺเตน นนฺทติ

มโนชํ ปสฺส เสมานํ อจฺฉนฺนํ สมฺหิ โลหิเต ฯ

มารดาย่อมไม่ยินดีกับบุตรผู้คบหาปาปชน จงดูแต่พระยาเนื้อชื่อมโนชะคบกับสุนัขจิ้งจอก นอนจมเลือดอยู่.

เอวมาปชฺชเต โปโส ปาปิโย จ นิคจฺฉติ

โย เว หิตาน วจนํ น กโรติ อตฺถทสฺสินํ ฯ

บุรุษมาถึงความเป็นอย่างนั้นบ้าง จะต้องถึงความเลวทรามต่ำช้า ผู้ใดไม่ทำตามคำของบุคคลผู้หวังความเกื้อกูล ช่วยชี้ประโยชน์ให้ ผู้นั้นเป็นผู้เลวทรามต่ำช้า.

เอวญฺจ โส โหติ ตโตว ๒ ปาปิโย

โย อุตฺตโม อธมชนูปเสวี

ปสฺสุตฺตมํ อธมชนูปเสวึ ๓

มิคาธิปํ สรวรเวคนิทฺธุตํ ฯ

อนึ่ง ผู้ใดเป็นคนชั้นสูงแต่มาคบหากับคนชั้นต่ำ ผู้นั้นเป็นคนเลวทรามต่ำช้ากว่าเขาเสียอีก อย่างนี้ จงดูแต่ราชสีห์เป็นสัตว์ชั้นสูงเป็นใหญ่กว่ามฤคชาติ แต่มาคบหากับสุนัขจิ้งจอกผู้ชั่วช้า ต้องตายด้วยกำลังลูกศรของนายพราน.

นิหียติ ปุริโส นิหีนเสวี

น จ หาเยถ กทาจิ ตุลฺยเสวี

เสฏฺฐมุปคมญฺจ อุเทติ ขิปฺปํ

ตสฺมา อตฺตโน อุตฺตรํ ๔ ภเชถาติ ฯ

มโนชชาตกํ ทุติยํ ฯ

บุรุษผู้คบหากับคนเลวทราม ย่อมเลวทราม ผู้คบหากับคนที่เสมอกับตนย่อมไม่เสื่อมในกาลไหนๆ เมื่อจะเข้าไปคบหากับคนที่ดีกว่าตน ควรรีบเข้าไปคบหา เพราะฉะนั้น จงคบแต่ผู้ที่ดีกว่าตน.

จบ มโนชชาดกที่ ๒.

ราชา เต ภตฺตํ ปาเหสิ สุจึ มํสูปเสจนํ

มฆเทวสฺมึ อธิวตฺเถ เอหิ นิกฺขมฺม ภุญฺชสฺสุ ฯ

ดูกรมฆเทพผู้สิงสถิตอยู่ ณ ต้นไทรนี้ พระราชารับสั่งให้ส่งอาหารเจือด้วยเนื้ออันสะอาดมาให้ท่าน เชิญท่านออกมาบริโภคเสียเถิด.

เอหิ มาณว โอโรหิ ๖ ภิกฺขมาทาย สูปิตํ

ตฺวญฺจ มาณว ภกฺโขสิ ๑ อุโภ ภกฺขา ภวิสฺสถ ฯ

๑ สี. ยุ. ... อริยสฺสานุสาสนี ฯ ๒ ม. ตโต จ ฯ ๓ ม. อธมชนูปเสวิตํ ฯ

๔ ม. ตสฺมาตฺตโน อุตฺตริตรํ ฯ ๕ ม. สุตนุชาตกํ ฯ ๖ สี. ม. โอเรน ฯ

ดูกรมาณพ เชิญท่านนำอาหารพร้อมด้วยกับมาให้เรา ดูกรมาณพ ท่านก็มีอาหาร เรามาบริโภคกันเถิด.

อปฺปเกน ตุวํ ยกฺข ถุลฺลมตฺถํ ชหิสฺสสิ

ภิกฺขนฺเต นาหริสฺสนฺติ ชนา มรณสงฺกิโน ๒ ฯ

ดูกรยักษ์ ท่านจะละประโยชน์อันใหญ่เสีย เพราะประโยชน์เล็กน้อยชนทั้งหลายผู้หวาดเกรงความตาย เขาจักไม่นำอาหารมาให้.

ลทฺธายํ ยกฺข ๓ ตว นิจฺจภิกฺขํ

สุจึ ปณีตํ รสสาธุเปตํ ๔

ภิกฺขญฺจ เต อาหริโย นโร อิธ

สุทุลฺลโภ โหหิติ ขาทิเต ๕ มยิ ฯ

ดูกรยักษ์ เมื่อท่านไม่กินเรา คนจะนำอาหารที่สะอาดประณีต ประกอบด้วยรสดีมาให้ท่านบริโภคเป็นนิตย์ แต่เมื่อท่านกินเราเสียแล้ว คนที่จะนำอาหารมาให้ท่านก็จะหาได้ยาก.

มเมว ๖ สุตนํ ๗ อตฺโถ ยถา ภาสสิ มาณว

มยา ตฺวํ สมนุญฺญาโต โสตฺถึ ปสฺสาหิ มาตรํ ฯ

ดูกรสุตนมาณพ ประโยชน์ที่ท่านกล่าวถึง ย่อมเจริญแก่เราทุกประการเราอนุญาตให้ท่านกลับไปหามารดาโดยสวัสดี.

ขคฺคํ ฉตฺตญฺจ ปาติญฺจ คจฺเฉวาทาย ๘ มาณว

โสตฺถึ ปสฺสตุ เต มาตา ตฺวญฺจ ปสฺสาหิ มาตรํ ฯ

ดูกรมาณพ ท่านจงถือพระขรรค์ ฉัตรและถาดกลับไปเถิด มารดาของท่านจะได้เห็น และท่านก็จะได้เห็นมารดาโดยสวัสดี.

เอวํ ยกฺข สุขี โหหิ สห สพฺเพหิ ญาติภิ

ธนญฺจ เม อธิคตํ รญฺโญ จ วจนํ กตนฺติ ฯ

สุตนชาตกํ ตติยํ ฯ

ดูกรยักษ์ เมื่อเป็นเช่นนั้น ท่านจงมีความสุขพร้อมด้วยญาติทั้งปวงเถิดทรัพย์เราก็ได้แล้ว และพระดำรัสสั่งของพระราชาเราก็ได้สนองแล้ว.

จบ สุตนชาดกที่ ๓.

เต กถนฺนุ กริสฺสนฺติ วุฑฺฒา คิริทรีสยา

อหํ พนฺโธสฺมิ ๙ ปาเสน นิลิยสฺส วสํ คโต ฯ

มารดาและบิดาของเราแก่เฒ่าชราแล้ว นอนอยู่ในถ้ำจักทำอย่างไรหนอเราก็ติดบ่วงตกอยู่ในอำนาจของนายพราน?

กึ คิชฺฌ ปริเทเวสิ กา นุ เต ปริเวทนา

นเม สุโต วา ทิฏฺโฐ วา ภาสนฺโต มานุสึ ทิโช ฯ

๑ ม. ภิกฺขา จ ฯ ๒ สี. ม. มรณสญฺญิโน ฯ ๓ ม. ลทฺธาย ยกฺขา ฯ

๔ ม. รสสา อุเปตํ ฯ ๕ ม. เหหิติ ภิกฺขิเต ฯ ๖ สี. ยุ. มเมส ฯ

๗ ม. สุตโน ฯ ๘ ม. คจฺฉมาทาย ฯ ๙ ม. พทฺโธสฺมิ ฯ

ดูกรแร้ง เหตุไรท่านจึงคร่ำครวญอยู่เล่า การคร่ำครวญของท่านเป็นอย่างไรหนอ แร้งพูดภาษามนุษย์ เราไม่เคยได้ยินหรือเห็นมาเลย.

ภรามิ มาตาปิตโร วุฑฺเฒ คิริทรีสเย

เต กถนฺนุ กริสฺสนฺติ อหํ วสํ คโต ตว ฯ

ข้าพเจ้าเลี้ยงดูมารดาบิดาผู้แก่เฒ่าชรานอนอยู่ในถ้ำ มารดาบิดาท่านจักทำอย่างไร เพราะข้าพเจ้าตกอยู่ในอำนาจของท่านเสียแล้ว.

ยนฺนุ คิชฺโฌ โยชนสตํ กุณปานิ อเวกฺขติ

กสฺมา ชาลญฺจปาสญฺจ อาสชฺชาปิ น พุชฺฌสิ ฯ

เขาพูดกันว่า แร้งมองเห็นซากศพได้ไกลถึงร้อยโยชน์ เหตุไฉนท่านแม้จะมาถึงข่าย และบ่วงก็ไม่รู้สึก.

ยทา ปราภโว โหติ โปโส ชีวิตสงฺขเย

อถ ชาลญฺจ ปาสญฺจ อาสชฺชาปิ น พุชฺฌติ ฯ

เมื่อใด จะมีความพินาศ สัตว์จะถึงความสิ้นชีวิต เมื่อนั้นถึงแม้จะมาถึงข่าย และบ่วงก็ไม่รู้สึกเลย.

ภรสฺสุ มาตาปิตโร วุฑฺเฒ คิริทรีสเย

มยา ตฺวํ สมนุญฺญาโต โสตฺถึ ปสฺสาหิ ญาตเก ฯ

ท่านจงไปเลี้ยงดูมารดาบิดาผู้แก่เฒ่าชรา นอนอยู่ในถ้ำ เราอนุญาตให้ท่านกลับไปหาพวกญาติโดยสวัสดี.

เอวํ ลุทฺทก นนฺทสฺสุ สห สพฺเพหิ ญาติภิ

ภริสฺสํ มาตาปิตโร วุฑฺเฒ คิริทรีสเยติ ฯ

มาตุโปสกคิชฺฌชาตกํ จตุตฺถํ ฯ

ดูกรนายพราน เมื่อเป็นเช่นนั้น ท่านจงเพลิดเพลินพร้อมด้วยญาติทั้งปวงเถิด ข้าพเจ้าจะไปเลี้ยงดูมารดาบิดาผู้แก่เฒ่าชรานอนอยู่ในถ้ำ.

จบ มาตุโปสกคิชฌชาดกที่ ๔.

อนุตีรจารี ภทฺทนฺเต สหายมนุธาว มํ

มหา เม คหิโต มจฺโฉ โส มํ หรติ เวคสา ฯ

ดูกรสหาย นากผู้เที่ยวไปตามฝั่ง ขอความเจริญจงมีแก่ท่าน ท่านจงตามฉันมา จับปลาใหญ่ได้ตัวหนึ่ง มันพาฉันไปด้วยกำลังแรง.

คมฺภีรจารี ภทฺทนฺเต ทฬฺหํ คณฺหาหิ ถามสา

อหํ ตํ อุทฺธริสฺสามิ สุปณฺโณ อุรคมฺมิว ๒ ฯ

ดูกรนากผู้เที่ยวไปในน้ำลึก ขอความเจริญจงมีแก่ท่าน ท่านจงจับปลาให้มั่นด้วยกำลัง ฉันจักยกปลานั้นขึ้น เหมือนครุฑคาบพระยานาค ฉะนั้น.

วิวาโท โน สมุปฺปนฺโน ทพฺพปุปฺผ สุโณหิ เม

สเมหิ เมธคํ ๑ สมฺม วิวาโท วูปสมฺมตุ ๒ ฯ

๑ ม. ทพฺภปุปฺผ ... ฯ เอวมุปริปิ ฯ ๒ ม. อุรคามิว ฯ

เราทั้งสองมัวโต้เถียงกันอยู่ ดูกรสหายทัพพปุปผกะ ขอท่านจงฟังข้าพเจ้า จงระงับความโต้เถียงกัน ขอการโต้เถียงกันจงระงับเสีย.

ธมฺมฏฺโฐหํ ปุเร อาสึ พหุอฏฺฏํว ตีริตํ ๓

สเมมิ เมธคํ ๑ สมฺม วิวาโท วูปสมฺมตุ ๒ ฯ

เราเคยเป็นผู้พิพากษาในกาลก่อน พิจารณาอรรถคดีมามากนักแล้ว แน่ะสหาย เราจะช่วยระงับความโต้เถียง ความโต้เถียงของท่านทั้งสองจะระงับ.

อนุตีรจารี นงฺคุฏฺฐํ สีสํ คมฺภีรจาริโน

อจฺจายํ ๔ มชฺฌิโมขณฺโฑ ธมฺมฏฺฐสฺส ภวิสฺสติ ฯ

ดูกรนากผู้เที่ยวไปตามฝั่ง ท่านจงคาบเอาท่อนหางไป ท่อนหัวเป็นของนากผู้เที่ยวไปในน้ำลึก ส่วนท่อนกลางนี้จักเป็นของเราผู้ตัดสิน.

จิรํปิ ภกฺโข อภวิสฺส สเจ น วิวเทมเส

อสีสกํ อนงฺคุฏฺฐํ สิคาโล หรติ โรหิตํ ฯ

ท่อนกลางที่สุนัขจิ้งจอกนำเอาไปนั้น จักเป็นอาหารได้หลายวัน ถ้าเราไม่โต้แย้งกัน สุนัขจิ้งจอกก็จะนำเอาปลาตะเพียนท่อนกลางไปไม่ได้.

ยถาปิ ราชา นนฺเทยฺย รชฺชํ ลทฺธาน ขตฺติโย

เอวาหมชฺช นนฺทามิ ทิสฺวา ปุณฺณมุขํ ปตึ ฯ

พระมหากษัตริย์ได้ครอบครองราชสมบัติแล้ว จะพึงทรงยินดีแม้ฉันใดดิฉันได้เห็นสามี มีหน้าอันเบิกบานในวันนี้ก็ย่อมยินดี ฉันนั้น.

กถนฺนุ ถลโช สนฺโต อุทเก มจฺฉํ ปรามสิ

ปุฏฺโฐ เม สมฺม อกฺขาหิ กถํ อธิคตํ ตยา ฯ

ท่านเป็นสัตว์เกิดบนบก ไฉนจึงจับเอาปลาในน้ำมาได้ ดูกรท่านผู้ร่วมใจ ดิฉันถามท่าน จงบอกดิฉันว่า ท่านจับปลานั้นมาได้อย่างไร?

วิวาเทน กิสา โหนฺติ วิวาเทน ธนกฺขยา

ชินา อุทฺทา วิวาเทน ภุญฺช มายาวิ โรหิตํ ฯ

สัตว์ทั้งหลายย่อมซูบผอมเพราะวิวาทกัน เป็นผู้หมดทรัพย์ก็เพราะวิวาทกัน นากสองตัว เสื่อมจากปลานี้เพราะวิวาทกัน ดูกรนางมายาวีจงกินปลาตะเพียนแดงนี้เสียเถิด.

เอวเมว มนุสฺเสสุ วิวาโท ยตฺถ ชายติ ฯ

ธมฺมฏฺฐํ ปฏิธาวนฺติ โส หิ เนสํ วินายโก

ธนาปิ ตตฺถ ชียนฺติ ราชโกโส ปวฑฺฒตีติ ฯ

ทพฺพปุปฺผชาตกํ ปญฺจมํ ฯ

ในหมู่มนุษย์มีการวิวาทกันขึ้น ณ ที่ใด หมู่มนุษย์ก็พากันไปหาผู้พิพากษาณ ที่นั้น เพราะว่าผู้พิพากษาเป็นผู้แนะนำพวกเขา ใช่แต่เท่านั้น เขายังจะเสื่อมจากทรัพย์อีก เหมือนนากทั้งสองเสื่อมจากปลาตะเพียน ฉะนั้นพระคลังหลวงย่อมเจริญขึ้น.

จบ ทัพพปุปผกชาดกที่ ๕.

ทสณฺณกํ ๖ ติขิณธารํ อสึ สมฺปนฺนปายินํ

ปริสายํ ปุริโส คิลติ กึ ทุกฺกรตรํ ตโต

ยทญฺญํ ทุกฺกรํ ฐานํ ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต ฯ

๑ ยุ. เมธกํ ฯ ๒ ม. วูปสมฺมตํ ฯ ๓ ม. พหู อฏฺฏา เม ตีริตา ฯ ๔ สี. ยุ. อถายํ ฯ

๕ ม. สพฺพตฺถ ปณฺณกชาตกํ ฯ ๖ ม. ปณฺณกํ ฯ

บุรุษคนนี้กลืนดาบมีคมกล้า อันเป็นดาบในทสรรณกรัฐ ดื่มกินเลือดผู้อื่นที่ถูกต้องแล้ว ในท่ามกลางบริษัท เหตุอย่างอื่นที่ทำยากกว่าการกลืนดาบนี้ ยังมีอีกไหม ฉันถามท่านถึงเหตุที่ทำได้ยากอย่างอื่น ขอท่านจงบอกแก่ฉัน?

คิเลยฺย ปุริโส โลภา อสึ สมฺปนฺนปายินํ

โย จ วชฺชา ททามีติ ตํ ทุกฺกรตรํ ตโต

สพฺพญฺญํ สุกรํ ฐานํ เอวํ ชานาหิ มาคธ ๑ ฯ

บุรุษกลืนดาบอันดื่มกินเลือดของผู้อื่นที่ถูกต้องได้ เพราะความโลภ ก็ผู้ใดพูดว่าจะให้สิ่งนั้น สิ่งนี้ คำพูดของผู้นั้นทำได้ยากกว่าการกลืนดาบนั้น เหตุอย่างอื่นทั้งหมดทำได้ง่ายนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมแห่งชาวมคธ ขอพระองค์โปรดทรงทราบอย่างนี้เถิด.

พฺยากาสิ อายุโร ปญฺหํ อตฺถํ ธมฺมสฺส โกวิโท

ปุกฺกุสํทานิ ปุจฺฉามิ กึ ทุกฺกรตรํ ตโต

ยทญฺญํ ทุกฺกรํ ฐานํ ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต ฯ

อายุรบัณฑิตเป็นผู้ฉลาดในอรรถธรรม ได้แก้ปัญหาแล้ว บัดนี้ ฉันจะถามปุกกุสบัณฑิตบ้าง เหตุอย่างอื่นที่ทำยากกว่าคำพูดนั้น ยังมีอยู่หรือฉันถามท่านถึงเหตุที่ทำได้ยากอย่างอื่น ขอท่านจงบอกแก่ฉัน?

น วาจมุปชีวนฺติ อผลํ คิรมุทีริตํ

โย ๒ ทตฺวา อวากยิรา ตํ ทุกฺกรตรํ ตโต

สพฺพญฺญํ สุกรํ ฐานํ เอวํ ชานาหิ มาคธ ๑ ฯ

ชนทั้งหลายย่อมไม่รักษาคำพูดไว้ คำที่พูดนั้นก็ไม่มีผล ผู้ใดให้ปฏิญญาไว้ว่า จะให้สิ่งนั้นสิ่งนี้ ไม่อยากได้สิ่งนั้นคืน คำพูดของผู้นั้นทำได้ยากกว่าการกลืนดาบ และกว่าคำพูดว่าจะให้สิ่งนั้น สิ่งนี้นั้นเสียอีก เหตุอย่างอื่นทั้งหมดทำได้ง่าย ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมแห่งชาวมคธ ขอพระองค์โปรดทรงทราบอย่างนี้เถิด.

พฺยากาสิ ปุกฺกุโส ปญฺหํ อตฺถํ ธมฺมสฺส โกวิโท

เสนกํทานิ ปุจฺฉามิ กึ ทุกฺกรตรํ ตโต

ยทญฺญํ ทุกฺกรํ ฐานํ ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต ฯ

ปุกกุสบัณฑิตเป็นผู้ฉลาดในอรรถธรรม ได้แก้ปัญหาแล้ว บัดนี้ ฉันจะถามเสนกบัณฑิตบ้าง เหตุอย่างอื่นที่ทำยากกว่านั้นยังมีอีกหรือ ฉันถามท่านถึงเหตุที่ทำได้ยากอย่างอื่น ขอท่านจงบอกแก่ฉัน?

ทเทยฺย ปุริโส ทานํ อปฺปํ วา ยทิวา พหุํ

โย จ ทตฺวา นานุตปฺเป ตํ ทุกฺกรตรํ ตโต

สพฺพญฺญํ สุกรํ ฐานํ เอวํ ชานาหิ มาคธ ๑ ฯ

บุรุษควรจะให้ทาน จะน้อย หรือมากก็ตาม ก็ผู้ใดให้ของรักของตนแล้ว ย่อมไม่เดือดร้อนภายหลัง ข้อนั้นทำได้ยากกว่าการกลืนดาบกว่าคำว่าจะให้สิ่งนั้น สิ่งนี้ และกว่าการให้ของรักนั้นเสียอีก เหตุอย่างอื่นทั้งหมดทำได้ง่าย ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมแห่งชาวมคธ ขอพระองค์โปรดทรงทราบอย่างนี้เถิด.

พฺยากาสิ อายุโร ปญฺหํ อโถ ปุกฺกุสโปริโส

สพฺเพ ปเญฺห อภิโภติ ๑ ยถา ภาสติ เสนโกติ ฯ

ทสณฺณกชาตกํ ฉฏฺฐํ ฯ

๑ ม. มทฺทว ฯ ๒ ม. โย จ ... ฯ

อายุรบัณฑิตได้แก้ปัญหาแก่ฉันแล้ว อนึ่ง ปุกกุสบัณฑิตก็ได้แก้ปัญหาแก่ฉันแล้ว เสนกบัณฑิตแก้ปัญหาครอบงำปัญหาเสียทั้งหมด ฉันใดฉันก็ให้ทานนั้นแล้ว หาควรจะเดือดร้อนภายหลังไม่ ฉันนั้น.

จบ ทสรรณกชาดกที่ ๖.

วิพฺภนฺตจิตฺโต กุปิตินฺทฺริโยสิ

เนตฺเตหิ เต วาริคณา สวนฺติ

กินฺเต นฏฺฐํ กึ ปน ปตฺถยาโน

อิธาคมา พฺราหฺมณ อิงฺฆ ๓ พฺรูหิ ฯพ

ท่านเป็นผู้มีจิตฟุ้งซ่าน มีอินทรีย์กำเริบ หยาดน้ำตาไหลออกจากนัยน์ตาทั้งสองของท่าน อะไรของท่านหายหรือ หรือว่าท่านปรารถนาอะไรจึงได้มาในที่นี้ ดูกรพราหมณ์ เชิญท่านพูดไปเถิด?

มิยฺเยถ ภริยา วชโต มมชฺช

อคจฺฉโต มรณมาห ยกฺโข

เอเตน ทุกฺเขน ปเวธิโตสฺมิ

อกฺขาหิ เม เสนก เอตมตฺถํ ฯ

(รุกขเทวดาตนหนึ่งกล่าวว่า) เมื่อข้าพเจ้าไปสู่เรือนวันนี้ ภรรยาของข้าพเจ้าจะตาย เมื่อข้าพเจ้าไม่ไป ความตายจะมีแก่ข้าพเจ้าเอง ข้าพเจ้าเป็นผู้หวาดเกรงด้วยทุกข์นี้ ข้าแต่เสนกบัณฑิต ขอท่านจงบอกเหตุนี้แก่ข้าพเจ้าเถิด.

พหูนิ ฐานานิ วิจินฺตยิตฺวา

ยเมตฺถ วกฺขามิ ตเทว สจฺจํ

มญฺญามิ เต พฺราหฺมณ สตฺตุภสฺตํ

อชานโต กณฺหสปฺโป ปวิฏฺโฐ ฯ

เราคิดเห็นเหตุเป็นอันมากได้ตลอดแล้ว บรรดาเหตุเหล่านั้น เหตุที่เราจะบอกเป็นความจริง ดูกรพราหมณ์ เราเข้าใจว่าเมื่อท่านมิได้รู้สึก งูเห่าตัวหนึ่งเลื้อยเข้าไปในไถ้ข้าวสัตตูของท่าน.

อาทาย ทณฺฑํ ปริสุมฺภ ภสฺตํ

ปสฺเสลมูคํ อุรคํ ทุชิวฺหํ

ฉินฺทชฺช กงฺขํ วิจิกิจฺฉิตานิ

ภุชงฺคมํ ปสฺส ปมุญฺจ ภสฺตํ ฯ

๑ ม. อติโภติ ฯ ๒ สี. ม. สตฺตุภสฺตชาตกํ ฯ ๓ ม. ตทิงฺฆ ฯ

ท่านจงเอาท่อนไม้เคาะไถ้ดูเถิด จะเห็นงูแลบลิ้นมีน้ำลายไหลเลื้อยออกจากไถ้ ท่านจะสิ้นความสงสัยเคลือบแคลงวันนี้แหละ ท่านจะได้เห็นงูเดี๋ยวนี้แหละ จงแก้ไถ้เถิด.

สํวิคฺครูโป ปริสาย มชฺเฌ

โส พฺราหฺมโณ สตฺตุภสฺตํ ปมุญฺจิ

อถ นิกฺขมิ อุรโค อุคฺคเตโช

อาสีวิโส สปฺโป ผณํ กริตฺวา ฯ

พราหมณ์นั้นสลดใจ ได้แก้ไถ้ข้าวสัตตู ณ ท่ามกลางบริษัท ลำดับนั้นงูพิษมากได้แผ่แม่เบี้ยเลื้อยออกมา.

สุลทฺธลาภา ชนกสฺส รญฺโญ

โย ปสฺสติ เสนกํ สาธุปญฺญํ

วิวฏฺฏจฺฉโท ๑ นุสิ สพฺพทสฺสี

ญาณํ นุ เต พฺราหฺมณ ภึสรูปํ

อิมานิ เม สตฺตสตานิ อตฺถิ

คณฺหาหิ สพฺพานิ ททามิ ตุยฺหํ

ตยา หิ เม ชีวิตมชฺช ลทฺธํ

อโถปิ ภริยายมกาสิ โสตฺถึ ฯ

การที่พระเจ้าชนกได้ทรงเห็นเสนกบัณฑิต ผู้มีปัญญา ให้สำเร็จประโยชน์กิจทั้งปวง เป็นลาภ อันพระองค์ได้ดีแล้ว ท่านเป็นผู้เปิดหลังคาคือ กิเลสได้แล้วหนอ เป็นผู้เห็นแจ้งในสิ่งทั้งปวง ข้าแต่พราหมณ์ความรู้ของท่านน่าพิศวงยิ่งนัก ข้าพเจ้ามีทรัพย์อยู่ ๗๐๐ ขอท่านจงรับไว้เถิด ข้าพเจ้าขอให้ท่านทั้งหมด ข้าพเจ้าได้ชีวิตในวันนี้ ก็เพราะท่านอนึ่ง ท่านยังได้ทำความสวัสดีให้แก่ภรรยาของข้าพเจ้าอีกด้วย.

น ปณฺฑิตา เวตฺตนมาทิยนฺติ

จิตฺราหิ คาถาหิ สุภาสิตาหิ

อิโตปิ เต พฺราหฺมณ ททนฺตุ วิตฺตํ

อาทาย ตฺวํ คจฺฉ สกํ นิเกตนฺติ ฯ

เสนกชาตกํ สตฺตมํ ฯ

___________

๑ ม. วิวฏฺฏฉทฺโท ฯ สี. วิวตฺตจฺฉทฺโท ฯ ยุ. วิวตฺตจฺฉทฺทา ฯ

บัณฑิตทั้งหลายย่อมไม่รับรางวัล เพราะคาถา อันวิจิตรที่ตนกล่าวดีแล้วดูกรพราหมณ์ ท่านจงให้ทรัพย์ของท่านที่ใกล้เท้าของเรานี้เสียก่อน แล้วจงถือเอาไปยังเรือนของตนเถิด.

จบ เสนกชาดกที่ ๗.

เยเม อหํ น ชานามิ อฏฺฐิเสน วนิพฺพเก

เต มํ สงฺคมฺม ยาจนฺติ กสฺมา มํ ตฺวํ น ยาจสิ ฯ

ข้าแต่ท่านอัฏฐิเสนะ วณิพกเหล่าใดที่ข้าพเจ้าไม่รู้จัก วณิพกเหล่านั้นมาหาข้าพเจ้าแล้วเป็นต้องขอ เหตุไรพระผู้เป็นเจ้า จึงไม่ขออะไรๆข้าพเจ้า?

ยาจโก อปฺปิโย โหติ ยาจํ อททมปฺปิโย

ตสฺมาหนฺตํ น ยาจามิ มา เม วิทฺเทสฺสนา อหุ ฯ

ผู้ขอย่อมไม่เป็นที่รักของผู้ถูกขอ ผู้ถูกขอเมื่อไม่ให้ก็ไม่เป็นที่รักของผู้ขอเพราะเหตุนั้น อาตมภาพจึงไม่ทูลขออะไรพระองค์ โดยคิดเห็นว่าอาตมภาพอย่าหมางใจกับพระองค์เสียเลย.

โย จ ๒ ยาจนชีวาโน กาเล ยาจํ น ยาจติ

ปรญฺจ ปุญฺญํ ๓ ธํเสติ อตฺตนาปิ น ชีวติ ฯ

ผู้ใดเป็นอยู่ด้วยการขอ ย่อมไม่ขอสิ่งที่ควรขอ ในเวลาที่ควรขอ ผู้นั้นย่อมทำให้ผู้อื่นเสื่อมจากบุญ แม้ตัวเองก็หาเลี้ยงชีพไม่สะดวก.

โย จ ยาจนชีวาโน กาเล ยาจํปิ ๔ ยาจติ

ปรญฺจ ปุญฺญํ ลพฺเภติ อตฺตนาปิ จ ชีวติ ฯ

ส่วนผู้ใดเป็นอยู่ด้วยการขอ ย่อมขอสิ่งที่ควรขอในเวลาที่ควรขอ ผู้นั้นย่อมทำให้ผู้อื่นได้บุญ แม้ตัวเองก็หาเลี้ยงชีพสะดวกด้วย.

น เว ทุสฺสนฺติ ๕ สปฺปญฺญา ทิสฺวา ยาจกมาคเต

พฺรหฺมจารี ปิโย เมสิ วร ภญฺญิตมิจฺฉสิ ๖ ฯ

ผู้มีปัญญาเห็นยาจกมาแล้ว ย่อมไม่โกรธเลย ท่านผู้ประพฤติพรหมจรรย์เป็นที่พอใจของข้าพเจ้า ท่านต้องการอะไร เชิญบอกมาเถิด ข้าพเจ้าจะให้ทุกอย่าง.

น เว ยาจนฺติ สปฺปญฺญา ธีโร จ วิทิตุมรหติ

อุทฺทิสฺส อริยา ติฏฺฐนฺติ เอสา อริยาน ยาจนา ฯ

ผู้มีปัญญาย่อมไม่ออกปากขอเลย ส่วนผู้ที่ฉลาดควรจะรู้ความต้องการได้เอง พระอริยะทั้งหลาย ย่อมไม่ออกปากขอ มีแต่ยืนนิ่งอยู่ ด้วยภิกขาจารวัตรเท่านั้น นี่เป็นอาการขอของพระอริยะทั้งหลาย.

ททามิ เต พฺราหฺมณ โรหิณีนํ

ควํ สหสฺสํ สห ปุงฺคเวน

อริโย หิ อริยสฺส กถํ น ทชฺชา

สุตฺวาน คาถา ตว ธมฺมยุตฺตาติ ฯ

อฏฺฐิเสนชาตกํ ๑ อฏฺฐมํ ฯ

๑ ม. อฏฺฐิเสนกชาตกํ ฯ ๒ ม. โย เว ฯ ๓ ม. ปุญฺญา ฯ ๔ ม. ยาจํ หิ ฯ

๕ ม. เทสฺสนฺติ ฯ สี. ยุ. ทิสฺสนฺติ ฯ ๖ สี. วร ตํ ภญฺญมีจฺฉสิ ฯ ม. วท ตฺวํ

ภญฺญมิจฺฉสิ ฯ

ข้าแต่ท่านพราหมณ์ ข้าพเจ้าขอถวายโคนมสีแดงพันตัว พร้อมทั้งโคผู้พันตัวแก่ท่าน เพราะว่า ผู้ที่มีมารยาทดังพระอริยะ ได้ฟังคาถาอันประกอบไปด้วยธรรมของท่านแล้ว จะไม่ถวายแก่ท่านผู้มีมารยาทดังพระอริยะอย่างไรได้.

จบ อัฏฐิเสนชาดกที่ ๘.

ยตฺถ เวรี นิวิสติ ๑ น วเส ตตฺถ ปณฺฑิโต

เอกรตฺตํ ทฺวิรตฺตํ วา ทุกฺขํ วสติ เวริสุ ฯ

ผู้คอยจองเวรอยู่ในที่ใด บัณฑิตไม่ควรอยู่ในที่นั้น บุคคลอยู่ในที่มีคนจองเวรเพียงคืนเดียว หรือสองคืน ก็อยู่เป็นทุกข์.

ทิโส เว ลหุจิตฺตสฺส โปสสฺสานุวิธิยฺยโต

เอกสฺส กปิโน เหตุ ยูถสฺส อนโย กโต ฯ

บุคคลมีจิตเบา คล้อยไปตามเขาง่ายๆ ย่อมกระทำกิจของคนจองเวรเพราะเหตุลิงตัวเดียว ถูกเขาทำความฉิบหายให้ทั้งฝูง.

พาโล จ ปณฺฑิตมานี ยูถสฺส ปริหารโก

สจิตฺตสฺส วสํ คนฺตฺวา สเยถายํ ยถา กปิ ฯ

คนพาลผู้สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิต ปกครองหมู่คณะ ตกอยู่ในอำนาจจิตของตนแล้ว พึงนอนตาย เหมือนลิงจ่าฝูง นอนตายอยู่ ฉะนั้น.

น สาธุ พลวา พาโล ยูถสฺส ปริหารโก

อหิโต ภวติ ญาตีนํ สกุณานํว เจตโก ฯ

อันคนพาลถึงจะมีกำลังปกครองหมู่คณะ ไม่ดีเลย เพราะไม่เป็นประโยชน์แก่ญาติทั้งหลาย เหมือนนกระทาผู้ตัวไม่เป็นประโยชน์แก่นกปกครองหมู่คณะทั้งหลาย ฉะนั้น.

ธีโร จ พลวา สาธุ ยูถสฺส ปริหารโก

หิโต ภวติ ญาตีนํ ติทสานํว วาสโว ฯ

ส่วนนักปราชญ์มีกำลังปกครองหมู่คณะ ดีมาก เพราะว่าเป็นประโยชน์แก่ญาติทั้งหลาย เหมือนท้าววาสวะผู้เป็นประโยชน์แก่เทวดาชั้นดาวดึงส์ทั้งหลาย ฉะนั้น.

โย จ สีลญฺจ ปญฺญญฺจ สุตญฺจตฺตนิ ปสฺสติ

อุภินฺนมตฺถํ จรติ อตฺตโน จ ปรสฺส จ ฯ

ผู้ใดพิจารณาเห็นศีล ปัญญา และสุตะในตน ผู้นั้นย่อมประพฤติประโยชน์ได้ทั้งสองฝ่าย คือ ทั้งตน และผู้อื่น.

ตสฺมา ตุเลยฺยมตฺตานํ สีลํ ปญฺญํ สุตํปิว ๒

คณํ วา ปริหเร ธีโร เอโก วาปิ ปริพฺพเชติ ฯ

กปิชาตกํ นวมํ ฯ

เพราะฉะนั้น นักปราชญ์พึงพิจารณาดูตน ดุจดูศีล ปัญญาและสุตะฉะนั้น พึงบริหารหมู่คณะเถิด หรือจะเป็นผู้อยู่แต่ผู้เดียว ก็พึงเว้นรอบ.

จบ กปิชาดกที่ ๙.

ทฺวาสตฺตติ โคตม ปุญฺญกมฺมา

วสวตฺติโน ชาติชรํ อตีตา

อยมนฺติมา เวทคู พฺรหฺมุปปตฺติ ๑

อสฺมาภิชปฺปนฺติ ชนา อเนกา ฯ

๑ ม. นิวสติ ฯ ๒ สี. ม. สีลปญฺญาสุตามิว ฯ ๓ ม. พกชาตกํ ฯ

ข้าแต่พระโคดม ข้าพระองค์มีอยู่ ๗๒ คน ล้วนได้ทำบุญมาแล้ว มีอำนาจแผ่ทั่วไป ล่วงชาติและชราได้แล้ว การเกิดเป็นพรหมนี้ เป็นที่สุด สำเร็จได้ด้วยพระเวท ชนเป็นอันมากมุ่งหวังอยากให้เป็นอย่างพวกข้าพระองค์.

อปฺปญฺจ เหตํ ๒ น หิ ทีฆมายุ

ยํ ตฺวํ พก มญฺญสิ ทีฆมายุํ

สตํ สหสฺสาน ๓ นิรพฺพุทานํ

อายุํ ปชานามิ ตวาห พฺรหฺเม ฯ

ดูกรพกพรหม อายุของท่านนี้น้อย ไม่มากเลย ท่านมาสำคัญว่าอายุของท่านมากตั้งแสนนิรัพพุทะ (ร้อยคูณแสน ๑๐ ล้านปี) ดูกรพกพรหม เรารู้อายุของท่าน.

อนนฺตทสฺสี ภควาหมสฺมิ

ชาติชฺชรํ โสกมุปาติวตฺโต

กึ เม ปุราณํ วตสีลวตฺตํ

อาจิกฺข เมตํ ยมหํ วิชญฺญํ ฯ

ข้าแต่พระผู้มีพระภาค พระองค์ตรัสว่า พระองค์รู้กำหนดอายุของข้าพระองค์ และตรัสว่ารู้เห็นไม่มีที่สิ้นสุด เป็นผู้ล่วงชาติชราและความโศกได้แล้ว ขอพระองค์จงตรัสบอกการสมาทานพรต และศีลวัตร ของข้าพระองค์ ครั้งก่อนว่าเป็นอย่างไร ข้าพระองค์ขอทราบตามความเป็นจริงที่พระองค์ตรัสบอก?

ยํ ตฺวํ อปาเยสิ พหู มนุสฺเส

ปิปาสิเต ฆมฺมนิ สมฺปเรเต

ตนฺเต ปุราณํ วตสีลวตฺตํ

สุตฺตปฺปพุทฺโธว อนุสฺสรามิ ฯ

ท่านได้ช่วยมนุษย์เป็นอันมากผู้ถูกแดดแผดเผา กระหายน้ำจัดให้ได้ดื่มน้ำ เราระลึกถึงการสมาทานพรต และศีลวัตรครั้งก่อนของท่านนั้นได้ดุจนอนหลับฝันตื่นขึ้นจำได้ ฉะนั้น.

ยํ เอณิกูลสฺมึ ชนตํ คหีตํ

อโมจยี คยฺหก นียมานํ

ตนฺเต ปุราณํ วตสีลวตฺตํ

สุตฺตปฺปพุทฺโธว อนุสฺสรามิ ฯ

ท่านได้ช่วยมหาชน ผู้ถูกหมู่โจรจับไปจะให้เป็นเชลยให้พ้นมาได้ ที่ริมฝั่งแม่น้ำเอณิ เรายังระลึกถึงการสมาทานพรต และศีลวัตรครั้งก่อนของท่านนั้นได้ ดุจนอนหลับฝันตื่นขึ้นจำได้ ฉะนั้น.

คงฺคาย โสตสฺมึ คหีตนาวํ

ลุทฺเทน นาเคน มนุสฺสกปฺปา

อโมจยี ตฺวํ พลสา ปสยฺห

ตนฺเต ปุราณํ วตสีลวตฺตํ

สุตฺตปฺปพุทฺโธว อนุสฺสรามิ ฯ

๑ ม. พฺรหฺมปตฺติ ฯ ๒ ม. อปฺปํ หิ เอตํ ฯ ๓ ม. สหสฺสานิ ฯ สี. ยุ. สหสฺสานํ ฯ

ท่านได้ทุ่มเทกำลังเข้าช่วยพวกมนุษย์ ผู้ไปเรือในกระแสแม่น้ำคงคา ให้พ้นจากนาคราชผู้ตัวดุร้าย มักทำมนุษย์ให้พินาศ เรายังระลึกถึงการสมาทานพรตและศีลวัตรครั้งก่อน ของท่านนั้นได้ ดุจนอนหลับฝันตื่นขึ้นจำได้ ฉะนั้น.

กปฺโป จ เต ปตฺถจโร อโหสึ ๑

สมฺพุทฺธิวนฺตํ วติตํ ๒ อมญฺญํ

ตนฺเต ปุราณํ วตสีลวตฺตํ

สุตฺตปฺปพุทฺโธว อนุสฺสรามิ ฯ

อนึ่ง เราเองมีชื่อว่ากัปปะ ได้เคยเป็นอันเตวาสิกของท่าน ได้รู้แล้วว่าท่านเป็นดาบสที่มีปัญญาและวัตรดีผู้หนึ่ง เรายังระลึกถึงการสมาทานพรตและศีลวัตรครั้งก่อนของท่านนั้นได้ ดุจนอนหลับฝันตื่นขึ้นจำได้ ฉะนั้น.

อทฺธา ปชานาสิ มเมตมายุํ

อญฺญํปิ ชานาสิ ตถาหิ พุทฺโธ

ตถาหิ ตายํ ชลิตานุภาโว

โอภาสยํ ติฏฺฐติ พฺรหฺมโลกนฺติ ฯ

พกพฺรหฺมชาตกํ ทสมํ ฯ

กุกฺกุวคฺโค ปฐโม ฯ

___________

ตสฺสุทฺทานํ

วรกณฺณิก จาปวโร สุตโน

อถ คิชฺฌ สโรหิตมจฺฉวโร

ปุน ทสณฺณก ๓ เสนก ยาจนโก

อถ เวรี สพฺรหฺมพเกน ทส ฯ

๑ ม. พทฺธจโร อโหสิ ฯ ๒ ม. สมฺพุทฺธิมนฺตํ วตินํ ฯ ๓ ม. ปณฺณก ฯ

พระองค์ทรงทราบชัดอายุของข้าพระองค์ ได้แน่นอน แม้สิ่งอื่นพระองค์ก็ทรงทราบ พระองค์เป็นพระพุทธเจ้าอย่างแท้จริง เพราะเหตุนั้นแลพระรัศมีอันรุ่งเรืองของพระองค์นี้ จึงได้ส่องพรหมโลกให้สว่างไสวอยู่.

จบ พกพรหมชาดกที่ ๑๐.

จบ กุกกุวรรคที่ ๑.

_________________

รวมชาดกที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. กุกกุชาดก ๒. มโนชชาดก

๓. สุตนชาดก ๔. มาตุโปสกคิชฌชาดก

๕. ทัพพปุปผกชาดก ๖. ทสรรณกชาดก

๗. เสนกชาดก ๘. อัฏฐิเสนชาดก

๙. กปิชาดก ๑๐. พกพรหมชาดก.