๔. กุมภีลชาดก เล่ม ๒๗

๓. ปุฎภัตตชาดก (๒๒๓)

ว่าด้วยหลักการเข้าสังคม

(อำมาตย์โพธิสัตว์ผู้อนุศาสน์อรรถธรรมได้ทูลพระเทวีว่า)

{๒๙๕} [๒๙๕] พึงอ่อนน้อมต่อผู้ที่อ่อนน้อมพึงคบผู้ที่เขาพอใจจะคบด้วย พึงทำกิจแก่ผู้ที่ช่วยทำกิจ ไม่พึงทำความเจริญให้แก่ผู้ที่ต้องการ ความเสื่อม อนึ่ง ไม่พึงคบหาสมาคมกับผู้ที่เขาไม่พอใจจะ คบหาสมาคมด้วย{๒๙๖} [๒๙๖] พึงละทิ้งผู้ที่ละทิ้ง ไม่พึงทำความสิเนหาในผู้ที่ละทิ้งนั้น ไม่พึงสมาคมกับผู้มีจิตคิดออกห่าง พึงเลือกหาคนอื่นต่อไป เหมือนนกรู้ว่าต้นไม้หมดผลแล้วก็บินไปสู่ต้นอื่นเพราะโลกนี้ ยังกว้างใหญ่พอ

๔. กุมภีลชาดก (๒๒๔)

ว่าด้วยคุณธรรมเครื่องให้เจริญ ๔ ประการ

(พระโพธิสัตว์ได้กล่าวว่า)

{๒๙๗} [๒๙๗] ผู้ใดมีคุณธรรมที่ทำให้เจริญอย่างยิ่ง ๔ ประการนี้ คือ สัจจะ ๑ ธัมมะ ๑ ธิติ ๑ จาคะ ๑ ผู้นั้นย่อมล่วงพ้นศัตรูได้

{๒๙๘} [๒๙๘] ส่วนผู้ใดไม่มีคุณธรรมที่ทำให้เจริญอย่างยิ่ง ๔ ประการนี้ คือ สัจจะ ๑ ธัมมะ ๑ ธิติ ๑ จาคะ ๑ ผู้นั้นย่อมล่วงพ้นศัตรูไม่ได้

๕. ขันติวัณณชาดก (๒๒๕)

ว่าด้วยต้องอดใจในคนที่หาคุณธรรมยาก

(อำมาตย์คนหนึ่งไม่อาจทนต่อความผิดของตนได้ จึงกราบทูลว่า)

{๒๙๙} [๒๙๙] ขอเดชะ ข้าพระบาทมีบุรุษผู้ขวนขวายในกิจทุกอย่างอยู่คนหนึ่ง แต่เขามีความผิดอยู่ข้อหนึ่ง พระองค์จะทรงโปรดดำริในความ ผิดของเขานั้นเป็นประการใด พระเจ้าข้า(พระราชาโพธิสัตว์ตรัสตอบว่า)

{๓๐๐} [๓๐๐] บุรุษเช่นนี้ของเราก็มีอยู่ในที่นี้ แต่บุรุษผู้ประกอบด้วยองค์คุณหาได้ยาก เราจึงสู้อดใจเสีย

๖. โกสิยชาดก (๒๒๖)

ว่าด้วยผู้รู้กาลควรไม่ควร

(บัณฑิตโพธิสัตว์ได้กราบทูลพระราชาว่า)

{๓๐๑} [๓๐๑] การออกไปในเวลาอันควรเป็นความดี การออกไปในเวลาอันไม่ควรไม่ดีเพราะว่าคนที่ออกไปในเวลาอันไม่ควรย่อมไม่ยังประโยชน์อะไรให้เกิดได้ คนที่เป็นศัฅรูเป็นอันมากย่อมทำ อันตรายคนที่ออกไปแต่ผู้เดียวในเวลาอันไม่ควรได้เหมือน ฝูงการุมจิกนกเค้าฉะนั้น{๓๐๒} [๓๐๒] นักปราชญ์ผู้รู้จักวิธีการจัดการเข้าใจช่องทางของพวกศัตรู ทำพวกศัตรูทั้งมวลให้อยู่ในอำนาจได้แล้วพึงอยู่เป็นสุข เหมือน นกเค้าที่ฉลาดฉะนั้น