กาสาววรรค

อนิกฺกสาโว กาสาวํ โย วตฺถํ ปริทหิสฺสติ

อเปโต ทมสจฺเจน น โส กาสาวมรหติ ฯ

ผู้ใด ยังมีกิเลสดุจน้ำฝาด ปราศจากทมะและสัจจะ จักนุ่งห่มผ้าย้อมน้ำฝาด ผู้นั้น ย่อมไม่สมควรจะนุ่งห่มผ้าย้อมน้ำฝาดเลย.

โย จ วนฺตกสาวสฺส สีเลสุ สุสมาหิโต

อุเปโต ทมสจฺเจน ส เว กาสาวมรหตีติ ฯ

กาสาวชาตกํ ปฐมํ ฯ

ส่วนผู้ใด คายกิเลสดุจน้ำฝาดแล้ว ตั้งมั่นอยู่ในศีลทั้งหลาย ประกอบด้วยทมะและสัจจะ ผู้นั้นแล ย่อมสมควรจะนุ่งห่มผ้าย้อมน้ำฝาดได้.

จบ กาสาวชาดกที่ ๑.

อิทํ ตทาจริยวโจ ปาราสริโย ยทาพฺรวิ ๑

มา สุ ตฺวํ อกริ ๒ ปาปํ ยํ ตฺวํ ปจฺฉา กตนฺตเป ฯ

ปาราสริยพราหมณ์ได้กล่าวคำใดไว้ว่า ท่านอย่าได้กระทำกรรมชั่ว อันจะทำตัวท่านให้เดือดร้อนในภายหลังนะ คำนี้นั้น เป็นถ้อยคำของท่านอาจารย์.

ยานิ กโรติ ปุริโส ตานิ อตฺตนิ ปสฺสติ

กลฺยาณการี กลฺยาณํ ปาปการี จ ปาปกํ

ยาทิสํ วปเต พีชํ ตาทิสํ หรเต ผลนฺติ ฯ

จุลฺลนนฺทิยชาตกํ ทุติยํ ฯ

บุรุษทำกรรมเหล่าใดไว้ เขาย่อมเห็นกรรมเหล่านั้นในตน ผู้ทำกรรมดีย่อมได้รับผลดี ผู้ทำกรรมชั่ว ย่อมได้รับผลชั่ว บุคคลหว่านพืชเช่นใดย่อมได้รับผลเช่นนั้น.

จบ จุลลนันทิยชาดกที่ ๒.

นเม นมนฺตสฺส ภเช ภชนฺตํ

กิจฺจานุกุพฺพสฺส กเรยฺย กิจฺจํ

นานตฺถกามสฺส กเรยฺย อตฺถํ

อสมฺภชนฺตมฺปิ น สมฺภเชยฺย ฯ

บุคคลควรนอบน้อมต่อผู้ที่นอบน้อมตน ควรคบกับผู้ที่คบตน ควรทำกิจตอบแทนแก่ผู้ที่ช่วยทำกิจของตน ไม่ควรทำประโยชน์แก่ผู้ปรารถนาความฉิบหายให้ และไม่ควรคบกับผู้ที่ไม่คบตน.

จเช จชนฺตํ วนถํ น กยิรา

อเปตจิตฺเตน น สมฺภเชยฺย

ทิโช ทุมํ ขีณผลํว ญตฺวา

อญฺญํ สเมกฺเขยฺย มหา หิ โลโกติ ฯ

ปุฏภตฺตชาตกํ ตติยํ ฯ

___________

๑ ม. ยทพฺรวิ ฯ ๒ สี. ยุ. อกรา ฯ

บุคคลควรละทิ้งผู้ที่ละทิ้งตน ไม่ควรทำความอาลัยรักใคร่ในบุคคลเช่นนั้นไม่ควรสมาคมกับผู้ที่เขาไม่ใฝ่ใจกับตน นกรู้ว่า ต้นไม้หมดผลแล้วก็ละทิ้งไปหาต้นไม้อื่น เพราะโลกเป็นของกว้างใหญ่.

จบ ปุฏภัตตชาดกที่ ๓.

ยสฺเสเต จตุโร ธมฺมา คุณา ปรมภทฺทกา ๑

สจฺจํ ธมฺโม ธิติ จาโค ทิฏฺฐํ โส อติวตฺตติ ฯ

ผู้ใด มีคุณธรรม อันเป็นเครื่องให้เจริญอย่างยิ่ง ๔ ประการนี้ คือ สัจจะ ๑ธรรม ๑ ธิติ ๑ จาคะ ๑ ผู้นั้น ย่อมล่วงพ้นศัตรูได้.

ยสฺส เจเต น วิชฺชนฺติ คุณา ปรมภทฺทกา

สจฺจํ ธมฺโม ธิติ จาโค ทิฏฺฐํ โส นาติวตฺตตีติ ฯ

กุมฺภีลชาตกํ จตุตฺถํ ฯ

ส่วนผู้ใด ไม่มีคุณธรรม อันเป็นเครื่องให้เจริญอย่างยิ่ง ๔ ประการนี้คือ สัจจะ ๑ ธรรม ๑ ธิติ ๑ จาคะ ๑ ผู้นั้นย่อมล่วงพ้นศัตรูไม่ได้.

จบ กุมภีลชาดกที่ ๔.

อตฺถิ เม ปุริโส เทว สพฺพกิจฺเจสุ พฺยาวโฏ

ตสฺส เจโกปราธตฺถิ ตตฺถ ตฺวํ กินฺติ มญฺญสิ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ ข้าพระบาทมีบุรุษผู้ขวนขวายในกิจทุกอย่างอยู่คนหนึ่ง แต่เขามีความผิดอยู่ข้อหนึ่ง พระองค์จะทรงโปรดดำริในความผิดของเขานั้นเป็นประการใด พระเจ้าข้า.

อมฺหากํ อตฺถิ ๒ ปุริโส เอทิโส อิธ วิชฺชติ

ทุลฺลโภ องฺคสมฺปนฺโน ขนฺติ อสฺมาก รุจฺจตีติ ฯ

ขนฺติวณฺณนชาตกํ ปญฺจมํ ฯ

บุรุษเช่นนี้ของเราก็มีอยู่ในที่นี้ แต่บุรุษผู้ประกอบด้วยองค์คุณหาได้ยากเราจึงสู้อดใจเสีย.

จบ ขันติวรรณนชาดกที่ ๕.

กาเล นิกฺขมนา สาธุ นากาเล สาธุ นิกฺขโม

อกาเลน หิ นิกฺขมฺม เอกกมฺปิ พหุชฺชโน

น กิญฺจิ อตฺถํ ชาเตติ ๓ ธงฺกเสนาว โกสิยํ ฯ

การออกไปในเวลาอันสมควร เป็นความดี การออกไปในเวลาอันไม่สมควร ไม่ดี เพราะว่า คนผู้ออกไปโดยเวลาไม่สมควร ย่อมไม่ยังประโยชน์อะไรให้เกิดได้ คนที่เป็นศัตรูเป็นอันมาก ย่อมทำอันตรายคนผู้ออกไปแต่ผู้เดียวในเวลาอันไม่สมควรได้ เหมือนฝูงการุมจิกนกเค้าฉะนั้น.

ธีโร ๔ วิธิวิธานญฺญู ปเรสํ วิวรานุคู

สพฺพามิตฺเต วสีกตฺวา โกสิโยว สุขี สิยาติ ฯ

โกสิยชาตกํ ฉฏฺฐํ ฯ

๑ สี. ม. วานรินฺท ยถา ตว ฯ ๒ ม. อมฺหากมฺปตฺถิ ปุริโส ฯ ๓ ม. โชเตติ ฯ

๔ ม. ธีโร จ ฯ

นักปราชญ์รู้จักวิธีการต่างๆ เข้าใจช่องทางของคนเหล่าอื่น ทำพวกศัตรูทั้งมวลให้อยู่ในอำนาจได้แล้ว พึงอยู่เป็นสุขเหมือนนกเค้าผู้ฉลาด ฉะนั้น.

จบ โกสิยชาดกที่ ๖.

สูโร สูเรน สงฺคมฺม วิกฺกนฺเตน ปหารินา

เอหิ นาค นิวตฺตสฺสุ กินฺนุ ภีโต ปลายสิ

ปสฺสนฺตุ องฺคมคธา มม ตุยฺหญฺจ วิกฺกมํ ฯ

ท่านก็เป็นผู้กล้าหาญ มาพบกับเราผู้กล้าหาญ อาจประหารได้ไม่ย่นย่อมาซิช้าง ท่านจงกลับมาก่อน ท่านกลัวหรือจึงได้หนีไป ขอให้พวกคนชาวอังคะและมคธะได้เห็นความกล้าหาญของเรา และของท่านเถิด.

น ตํ ปาทา วธิสฺสามิ น ทนฺเตหิ น โสณฺฑิยา

มีเฬฺหน ตํ วธิสฺสามิ ปูติ หญฺญตุ ปูตินาติ ฯ

คูถปาณกชาตกํ สตฺตมํ ฯ

เราจักไม่ต้องฆ่าเจ้าด้วยเท้า งา หรือด้วยงวงเลย เราจักฆ่าเจ้าด้วยคูถหนอนตัวเน่า ควรฆ่าด้วยของเน่าเช่นกัน.

จบ คูถปาณกชาดกที่ ๗.

ตโย คิรึ อนฺตรํ กามยามิ

ปญฺจาโล ๑ กุรุโย เกกเก จ

ตตุตฺตรึ พฺราหฺมณ กามยามิ

ติกิจฺฉ มํ พฺราหฺมณ กามนีตํ ฯ

เราปรารถนาระหว่างเมืองทั้ง ๓ คือ เมืองปัญจาละ ๑ เมืองกุรุยะ ๑ เมืองเกกกะ ๑ ดูกรท่านพราหมณ์ เราปรารถนาราชสมบัติทั้ง ๓ เมืองนั้นมากกว่าสมบัติที่เราได้แล้วนี้ ดูกรพราหมณ์ ขอให้ท่านช่วยรักษาเราผู้ถูกความใคร่ครอบงำด้วยเถิด.

กณฺหาหิ ทฏฺฐสฺส กโรนฺติ เหเก

อมนุสฺสวิฏฺฐสฺส ๒ กโรนฺติ ปณฺฑิตา

น กามนีตสฺส กโรติ โกจิ

โอกฺกนฺตสุกฺกสฺส หิ กา ติกิจฺฉาติ ฯ

กามนีตชาตกํ อฏฺฐมํ ฯ

๑ สี. ม. ปญฺจาลา ฯ ๒ สี. ยุ. อมนุสฺสวทฺธสฺส ฯ ม. อมนุสฺสปวิฏฺฐสฺส ฯ

อันที่จริง เมื่อบุคคลถูกงูเห่ากัด หมอบางคนก็รักษาได้ อนึ่ง บุคคลถูกผีเข้าสิง หมอผู้ฉลาดก็ไล่ออกได้ แต่บุคคลถูกความใคร่ครอบงำแล้วใครๆ ก็รักษาไม่หาย เพราะว่า เมื่อบุคคลล่วงเลยธรรมขาวเสียแล้วจะรักษาได้อย่างไร?

จบ กามนีตชาดกที่ ๘.

คชคฺคเมเฆภิ หยคฺคมาลิภิ

รถูมิชาเตภิ สราภิวสฺสภิ ๑

ธนุคฺคหา ๒ วฏฺฏทฬฺหปฺปหาริภิ

ปริวาริตา ตกฺกสิลา สมนฺตโต ฯ

เมืองตักกสิลาถูกเขาล้อมไว้ทุกด้านแล้ว ด้วยกองพลช้างตัวประเสริฐซึ่งร้องคำรณอยู่ด้านหนึ่ง ด้วยกองพลม้าตัวประเสริฐ ซึ่งคลุมมาลาเครื่องครบอยู่ด้านหนึ่ง ด้วยกองพลรถ ดุจคลื่นในมหาสมุทรอันยังฝนคือลูกศรให้ตกลงด้านหนึ่ง ด้วยกองพลเดินเท้า ถือธนูมั่นมีฝีมือยิงแม่นอยู่ด้านหนึ่ง.

อภิธาวถา จุปฺปตถา จ ๓

วิวิธวินทิตา ๔ ว ทนฺติภิ

วตฺตตชฺช ตุมุโล โฆโส ๕

ยถา วิชฺชุตา ชลธรสฺส คชฺชโตติ ฯ

ปลายิชาตกํ นวมํ ฯ

ท่านทั้งหลายจงรีบรุกเข้าไป และจงรีบบุกเข้าไป จงไสช้างให้หนุนเนื่องกันเข้าไปเลย จงโห่ร้องให้สนั่นหวั่นไหวในวันนี้ ดุจสายฟ้าอันซ่านออกจากกลีบเมฆคำรณอยู่ ฉะนั้น.

จบ ปลายิชาดกที่ ๙.

ธชมปริมิตํ อนนฺตปารํ

ทุปฺปสหํ ธงฺเกหิ สาครมิว

คิริมิว อนิเลน ทุปฺปสโห ๗

ทุปฺปสโห ๗ อหมชฺช ตาทิเสน ฯ

๑ ม. สภาภิวสฺเสภิ ฯ ๒ สี. ม. ถรุคฺคหา ฯ ๓ ม. อภิธาวถ จูปธาวถ จ ฯ

๔ ม. วิวิธา วินาทิตา ฯ ๕ ม. ... โฆโส ยถา วิชฺชุลตา ... ฯ

๖ ทุติยปลายิตชาตกํ ฯ ๗ ม. ทุปฺปสโยฺห ฯ

ธงสำหรับรถของเรามีมากมาย พลพาหนะของเราก็นับไม่ถ้วนแสนยากที่ศัตรูจะหาญหักเข้าสู้รบได้ ดุจสาครยากที่ฝูงกาจะบินข้ามให้ถึงฝั่งได้ฉะนั้น อนึ่ง กองพลของเรานี้ยากที่กองพลอื่นจะหาญเข้าตีหักได้ดุจภูเขาอันลมไม่อาจให้ไหวได้ ฉะนั้น วันนี้ เราประกอบด้วยกองพลเท่านี้ อันกองพลเช่นนั้นยากที่ศัตรูจะหาญหักเข้ารุกรานได้.

มา พาลิยํ วิปฺปลปิ ๑ น หิสฺส ตาทิสํ

วิทยฺหเส ๒ น หิ ลภเส นิเสธกํ

อาสชฺชสิ คชมิว เอกจารินํ

โย ตํ ปทา นฬมิว โปถยิสฺสตีติ ฯ

ทุติยปลายิชาตกํ ทสมํ ฯ

กาสาววคฺโค อฏฺฐโม ฯ

___________

ตสฺสุทฺทานํ

วรวตฺถ วโจ ทุมขีณผลํ

จตุโรธมฺมวรํ ปุริสุตฺตม

ธงฺก มคธา จ ตโยคิริ นาม

คชคฺควโร ธชวเรน ทส ฯ

ท่านอย่าพูดเพ้อถึงความที่ตนเป็นคนโง่เขลาไปเลย คนเช่นท่านจะเรียกว่าผู้สามารถไม่ได้ ท่านถูกความเร่าร้อน คือ ราคะ โทสะ โมหะ และมานะเผารนอยู่เสมอ ไม่อาจจะกำจัดเราได้เลย จะต้องหนีเราไป กองพลของเราจักย่ำยีท่านหมดทั้งกองพล ดุจช้างเมามันขยี้ไม้อ้อด้วยเท้า ฉะนั้น.

จบ ทุติยปลายิชาดกที่ ๑๐.

จบ กาสาววรรคที่ ๘.

_________________

รวมชาดกที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. กาสาวชาดก ๒. จุลลนันทิยชาดก

๓. ปุฏภัตตชาดก ๔. กุมภีลชาดก

๕. ขันติวรรณนชาดก ๖. โกสิยชาดก

๗. คูถปาณกชาดก ๘. กามนีตชาดก

๙. ปลายิชาดก ๑๐. ทุติยปลายิชาดก.