ทวาทสนิบาต

ขุทฺทานํ ๑ ลหุจิตฺตานํ อกตญฺญูน ทุพฺภินํ

นาเทวสตฺโต ปุริโส ถีนํ สทฺธาตุมรหติ ฯ

บุรุษผู้ไม่ถูกผีสิง ย่อมไม่ควรจะเชื่อหญิงผู้หยาบช้า ใจเบาไม่รู้จักคุณคนมักประทุษร้ายมิตร.

น ตา ปชานนฺติ กตํ น กิจฺจํ

น มาตรํ ปิตรํ ภาตรํ วา

อนริยา สมติกฺกนฺตธมฺมา

สสฺเสว จิตฺตสฺส วสํ วชนฺติ ฯ

หญิงเหล่านั้นย่อมไม่รู้จักกิจที่ทำแล้วและกิจที่ยังไม่ได้ทำ ไม่รู้จักมารดาบิดา หรือพี่น้อง ไม่ใช่อารยชน ก้าวล่วงธรรมเสียแล้ว ย่อมไปตามอำนาจจิตของตนถ่ายเดียว.

จิรานุวุฏฺฐมฺปิ ปิยํ มนาปํ

อนุกมฺปกํ ปาณสมมฺปิ สนฺตํ ๒

อาวาสุ กิจฺเจสุ จ นํ ชหนฺติ

ตสฺมาหํ อิตฺถีนํ น วิสฺสสามิ ฯ

เมื่อมีอันตราย และเมื่อกิจเกิดขึ้น หญิงย่อมละทิ้งสามีนั้นแม้อยู่ร่วมกันมานาน เป็นที่รัก เป็นที่พอใจ เป็นผู้อนุเคราะห์แม้เสมอด้วยชีวิตเพราะเหตุนั้น เราจึงไม่ไว้วางใจหญิงทั้งหลาย.

ถีนญฺหิ จิตฺตํ ยถา วานรสฺส

กนฺนปฺปกนฺนํ ยถา รุกฺขฉายา

จลาจลํ หทยํ อิตฺถิยานํ

จกฺกสฺส เนมิ วิย ปริวตฺตติ ฯ

ความจริง จิตของหญิงเหมือนกับจิตของลิง ลุ่มๆ ดอนๆ เหมือนกับเงาต้นไม้ หัวใจของหญิงทั้งหลายไหวไปมาเหมือนล้อรถที่กำลังหมุนไปฉะนั้น.

ยทา ตา ปสฺสนฺติ สเมกฺขมานา

อาเทยฺยรูปํ ปุริสสฺส วิตฺตํ

สณฺหาหิ วาจาหิ นยนฺติเมนํ

กมฺโพชกา ชลเชเนว อสฺสํ ฯ

๑ ม. ลุทฺธานํ ฯ ๒ ม. ภตฺตุํ ฯ

คราวใด หญิงมองเห็นทรัพย์ของบุรุษที่ควรจะถือเอาได้ คราวนั้น ย่อมใช้วาจาอ่อนหวานนำพาเอาบุรุษนั้นไป เหมือนชาวกัมโพชใช้สาหร่ายล่อม้าไปได้ฉะนั้น.

ยทา น ปสฺสนฺติ สเมกฺขมานา

อาเทยฺยรูปํ ปุริสสฺส วิตฺตํ

สมนฺตโต นํ ปริวชฺชยนฺติ

ติณฺโณ นทีปารคโตว กุลฺลํ ฯ

คราวใด ไม่มองเห็นทรัพย์ของบุรุษที่ควรจะถือเอาได้ คราวนั้น ย่อมละทิ้งบุรุษนั้นไปเสีย เหมือนบุคคลข้ามฟากถึงฝั่งโน้นแล้ว ก็ทิ้งแพไปเสีย ฉะนั้น.

สิเลสูปมา สิขีริว สพฺพภกฺขา

ติกฺขมายา นทีริว สีฆโสตา

เสวนฺติ เหตา ปิยมปฺปิยญฺจ

นาวา ยถา โอรกูลํ ปรญฺจ ฯ

หญิงเปรียบเหมือนยางรัก กินไม่เลือกเหมือนเปลวไฟ มีมายาแรงกล้าเหมือนแม่น้ำอันมีกระแสเชี่ยว ย่อมคบหาบุรุษทั้งที่น่ารักและไม่น่ารักเหมือนเรือจอดไม่เลือกว่าฝั่งข้างนี้ หรือข้างโน้น ฉะนั้น.

น ตา เอกสฺส น ทฺวินฺนํ อาปโณว ปสาริโต

โย ตา มยฺหนฺติ มญฺเญยฺย วาตํ ชาเลน พนฺธเย ๑ ฯ

หญิงไม่ใช่ของบุรุษคนเดียว หรือสองคน ย่อมต้อนรับทั่วไป เหมือนร้านตลาด ผู้ใดสำคัญซึ่งหญิงเหล่านั้น ว่าของเราก็เท่ากับดักลมด้วยตาข่ายฉะนั้น.

ยถา นที จ ปนฺโถ จ ปานาคารํ สภา ปปา

เอวํ โลกิตฺถิโย นาม เวลา ตาสํ น วิชฺชติ ฯ

แม่น้ำ หนทาง ร้านขายเหล้า สภา และบ่อน้ำ มีอุปมาฉันใด หญิงในโลกก็มีอุปไมยฉันนั้น เขตแดนของหญิงเหล่านั้นไม่มีเลย.

ฆตาสนสมา เอตา กณฺหสปฺปสิรูปมา

คาโว พหิ ติณสฺเสว โอมสนฺติ วรํ วรํ ฯ

หญิงเหล่านั้นเสมอด้วยไฟกินเปรียง เปรียบด้วยหัวงูเห่า เลือกหยิบเอาแต่ที่อร่อยๆ เหมือนโคเลือกกินหญ้าในภายนอก ฉะนั้น.

ฆตาสนํ กุญฺชรํ กณฺหสปฺปํ

มุทฺธาภิสิตฺตํ ปมุทา ๒ จ สพฺพา

เอเต นโร นิจฺจยโต ๓ ภเชถ

เตสํ หเว ทุพฺพิทุ สจฺจภาโว ฯ

๑ ม พาธเย ฯ ๒ ม. ปมทา ฯ ๓. สี. ยุ. นิจฺจยตฺโต ฯ

ไฟกินเปรียง ๑ ช้างสาร ๑ งูเห่า ๑ พระเจ้าแผ่นดินผู้ได้มูรธาภิเษก ๑หญิงทุกคน ๑ ทั้ง ๕ นี้ คนพึงคบหาด้วยความระมัดระวังเป็นนิตย์เพราะว่าสิ่งทั้ง ๕ นั้นมีอัธยาศัยที่รู้ได้ยาก.

นจฺจนฺตวณฺณา น พหูน กนฺตา

น ทกฺขิณา ปมุทา เสวิตพฺพา

น ปรสฺส ภริยา น ธนสฺส เหตุ

เอติตฺถิโย ปญฺจ น เสวิตพฺพาติ ฯ

จุลฺลกุณาลชาตกํ ปฐมํ ฯ

หญิงที่งามเกินไป ๑ หญิงที่ชายเป็นอันมากไม่รักใคร่ ๑ (หญิงแพศยา)หญิงที่เหมือนมือขวา ๑ (ชำนาญการฟ้อนการขับ) หญิงที่เป็นภรรยาของคนอื่น ๑ หญิงที่เห็นแก่ทรัพย์ ๑ หญิง ๕ จำพวกนี้ก็ไม่ควรคบหา.

จบจุลลกุณาลชาดกที่ ๑.

กา ตฺวํ สุทฺเธหิ วตฺเถหิ อเฆ เวหายสณฺฐิตา ๑

เกน ตฺยสฺสูนิ วตฺตนฺติ กุโต ตํ ภยมาคตํ ฯ

ท่านเป็นใคร มีผ้าอันสะอาดหมดจด มายืนอยู่บนอากาศ เพราะเหตุไรน้ำตาของท่านจึงไหล ภัยมาถึงท่านแต่ที่ไหน?

ตเวว เทว วิชิเต ภทฺทสาโลติ มํ วิทู

สฏฺฐิวสฺสสหสฺสานิ ติฏฺฐโต ปูชิตสฺส เม ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ เมื่อหม่อมฉันได้รับการบูชาอยู่ ๖๐,๐๐๐ ปี ชนทั้งหลายรู้จักหม่อมฉันว่า ภัททสาละ ในแว่นแคว้นของพระองค์นี้แล.

การยนฺตา นครานิ อคาเร จ ทิสมฺปติ

วิวิเธ จาปิ ปาสาเท น มนฺเต อจฺจมญฺญิสุํ

ยเถว มนฺเต ปูเชสุํ ตเถว ตฺวํปิ ปูชย ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นใหญ่ในทิศ พระราชาพระองค์ก่อนๆ เมื่อสร้างพระนคร อาคาร และปราสาทต่างๆ พระราชาเหล่านั้นมิได้ดูหมิ่นหม่อมฉันเลย พระราชาเหล่านั้นบูชาหม่อมฉัน ฉันใด แม้พระองค์ก็จงบูชาหม่อมฉัน ฉันนั้นเถิด.

ตญฺจ อหํ ๒ น ปสฺสามิ ถูลํ กาเยน เต ทุมํ

อาโรหปรินาเหน อภิรูโปสิ ชาติยา ฯ

ก็ข้าพเจ้ามิได้เห็นต้นไม้อื่นที่จะใหญ่โตเหมือนท่าน โดยประมาณท่านเป็นไม้งามแต่กำเนิดด้วยย่านและปริมณฑล.

ปาสาทํ การยิสฺสามิ เอกถมฺภํ มโนรมํ

ตตฺถ ตํ อุปเนสฺสามิ จิรนฺเต ยกฺข ชีวิตํ ฯ

ข้าพเจ้าจะให้นายช่างทำปราสาทมีเสาเดียว เป็นที่รื่นรมย์ใจ ข้าพเจ้าจะเชื้อเชิญท่านมาอยู่ที่ปราสาทนั้น ดูกรเทวดา ชีวิตของท่านจักยั่งยืน.

เอวํ จิตฺตํ อุทปาทิ สรีเรน วินาภาโว

ปุถุโส มํ วิกนฺเตตฺวา ขณฺฑโส อวกนฺตถ ฯ

๑ สี. ยุ. เวหาสยํ ฯ ๒ ม. ตํ อิวาหํ ฯ

ถ้าพระองค์ทรงดำริอย่างนี้ ก็จำต้องพลัดพรากจากต้นรังอันเป็นร่างกายของหม่อมฉัน พระองค์จงตัดหม่อมฉันทำเป็นท่อนๆ ให้มากเถิด.

อคฺเค จ เฉตฺวา มชฺเฌ จ ปจฺฉา มูลมฺหิ ฉินฺทถ ๑

เอวํ เม ฉิชฺชมานสฺส น ทุกฺขํ มรณํ สิยา ฯ

พระองค์จงตัดปลายก่อนแล้วจงตัดท่อนกลาง ภายหลังจึงตัดที่โคนเมื่อหม่อมฉันถูกตัดอย่างนี้ ถึงจะตายลงก็ไม่มีทุกข์.

หตฺถปาทํ ยถา ฉินฺเท กณฺณนาสญฺจ ชีวโต

ตโต ปจฺฉา สิโร ฉินฺเท ตํ ทุกฺขํ มรณํ สิยา ฯ

ราชบุรุษตัดมือและเท้า ตัดหูและจมูก ภายหลังจึงตัดศีรษะของโจรผู้เป็นอยู่ ความตายนั้นชื่อว่าตายเป็นทุกข์.

สุขํ นุ ขณฺฑโส ฉินฺทํ ๒ ภทฺทสาล วนปฺปติ

กึ เหตุ กึ อุปาทาย ขณฺฑโส ฉินฺทมิจฺฉสิ ฯ

ดูกรต้นรังผู้เป็นเจ้าแห่งป่า เขาตัดเป็นท่อนๆ เป็นสุขหรือหนอ ท่านมีเหตุอะไร มั่นใจอย่างไร จึงปรารถนาให้ตัดเป็นท่อนๆ ?

ยญฺจ เหตุํ อุปาทาย เหตุธมฺมูปสญฺหิตํ

ขณฺฑโส ฉินฺทมิจฺฉามิ มหาราช สุโณหิ เม ฯ

ข้าแต่มหาราช หม่อมฉันยึดมั่นเหตุอันใด อันเป็นเหตุประกอบด้วยธรรมปรารถนาให้ตัดเป็นท่อนๆ ขอพระองค์จงทรงสดับเหตุอันนั้น.

ญาติ เม สุขสํวฑฺฒา มม ปสฺเส นิวาตชา

เตปิหํ อุปหึเสยฺยํ ปเรสํ อสุโขจิตํ ฯ

หมู่ญาตของหม่อมฉัน เจริญอยู่ด้วยความสุข เกิดแล้วใกล้ต้นรังข้างหม่อมฉัน หม่อมฉันพึงเข้าไปเบียดเบียนหมู่ญาติเหล่านั้น เมื่อเป็นเช่นนี้ หม่อมฉันชื่อว่าเข้าไปสั่งสมสิ่งที่มิใช่ความสุขให้แก่คนเหล่าอื่นเหตุนั้นหม่อมฉันจึงปรารถนาให้ตัดเป็นท่อนๆ .

เจเตยฺยรูปํ ๓ เจเตสิ ภทฺทสาล วนปฺปติ

หิตกาโมสิ ญาตีนํ อภยํ สมฺม ทมฺมิ เตติ ฯ

ภทฺทสาลชาตกํ ทุติยํ ฯ

ดูกรต้นรังผู้เป็นเจ้าแห่งป่า ท่านย่อมคิดสิ่งที่ควรคิด ท่านเป็นผู้ปรารถนาประโยชน์แก่หมู่ญาติ ดูกรสหาย ข้าพเจ้าให้อภัยแก่ท่าน.

จบภัททสาลชาดกที่ ๒.

กสนฺติ วปนฺติ เต ชนา

มนุชา กมฺมผลูปชีวิโน

นยิมสฺส ทีปกสฺส ภาคิโน

ชมฺพูทีปา อิทเมว โน วรํ ฯ

ชนทั้งหลายพากันไถ พากันหว่าน เป็นมนุษย์ผู้ต้องเลี้ยงชีพด้วยผลการงาน ไม่ถึงส่วนหนึ่งแห่งเกาะอันนี้ เกาะของเรานี้แหละดีกว่าชมพูทวีป.

ติปญฺจรตฺตูปคตมฺหิ จนฺเท๓

เวโค มหา เหหิติ สาครสฺส

อุปฺลาวสฺสํ ๑ ทีปมิมํ อุฬารํ

มา โว วธิ คจฺฉถ เลณมญฺญํ ฯ

๑ สิ. มูลญฺจ ฉินฺทถ ฯ ยุ. มูลํ วิฉินฺทถ ฯ ๒ ม. ฉินฺนํ ฯ

๓ สี. ยุ. เจตพฺพรูปํ ฯ

ในวันพระจันทร์เพ็ญ ทะเลจักมีคลื่นจัด จะท่วมเกาะใหญ่นี้ให้จมลงคลื่นทะเลอย่าฆ่าท่านทั้งหลายเสียเลย ท่านทั้งหลายจงพากันไปหาที่พึ่งอาศัยที่อื่นเถิด.

น ชาตยํ ๒ สาครวาริเวโค

อุปฺลาวสฺสํ ๓ ทีปมิมํ อุฬารํ

ตํ เม นิมิตฺเตหิ พหูหิ ทิฏฺฐํ

มา เภถ กึ โสจถ โมทถโวฺห ฯ

คลื่นทะเลจะไม่เกิดท่วมเกาะใหญ่นี้ เหตุอันนั้นเราเห็นแล้วด้วยนิมิตเป็นอันมาก ท่านทั้งหลายอย่ากลัวเลย จะเศร้าโศกทำไม จงเบิกบานใจเถิด.

ปหูตภกฺขํ พหุอนฺนปานํ

ปตฺตตฺถ อาวาสมิมํ อุฬารํ

น โว ภยํ ปฏิปสฺสามิ กิญฺจิ

อาปุตฺตปุตฺเตหิ ปโมทถโวฺห ฯ

ท่านทั้งหลายจงอยู่ยึดครองเกาะใหญ่นี้ อันมีอาหารเพียงพอ มีข้าวและน้ำมากมาย เป็นที่อยู่อาศัยเถิด เราไม่มองเห็นภัยอันใดอันหนึ่ง ซึ่งจะเกิดมีแก่ท่านทั้งหลายเลย ท่านทั้งหลายจงเบิกบานใจอยู่ด้วยบุตรหลานเถิด.

โยเทวายํ ๔ ทกฺขิณายํ ทิสายํ

เขมํ ปฏิกฺโกสติ ๕ ตสฺส สจฺจํ

น อุตฺตโร เวทิ ภยาภยสฺส

มา เภถ กึ โสจถ โมทถโวฺห ฯ

เทพบุตรในทิศทักษิณนี้ ย่อมคัดค้านความเกษมสำราญ ถ้อยคำของเทพบุตรนั้นเป็นคำจริง เทพบุตรในทิศอุดรไม่รู้แจ้งภัย หรือมิใช่ภัย ท่านทั้งหลายอย่ากลัวเลย จะเศร้าโศกไปทำไม จงเบิกบานใจเถิด.

ยถา อิเม วิปฺปวทนฺติ ยกฺขา

เอโก ภยํ สํสติ เขมเมโก

ตทิงฺฆ มยฺหํ วจนํ สุณาถ

ขิปฺปํ ลหุํ มา วินสิมฺห ๑ สพฺเพ ฯ

๑ อุปาวสนฺติปิ ฯ สี. อุปลาปยํ ฯ ม. อุปฺลวิสฺสํ ฯ ๒ ม. ชาตุยํ ฯ ๓ สี.

อุปฺปาฏเย ฯ ม. อุปฺลวิสฺสํ ฯ ๔ โย เต อยนฺติปิ ฯ ๕ ม. เขมนฺติ ปกฺโกสติ ฯ

เทวดาเหล่านี้ย่อมกล่าวผิดกันอย่างไร เทวดาตนหนึ่งกล่าวว่าจะมีภัยตนหนึ่งกล่าวว่าปลอดภัย ดังเราขอเตือน ท่านทั้งหลายจงฟังถ้อยคำของเราเถิด เราทั้งหมดอย่าฉิบหายเสียเร็วพลันเลย.

สพฺเพ สมาคมฺม กโรม นาวํ

โทณึ ทฬฺหํ สพฺพยนฺตูปปนฺนํ

สเจ อยํ ทกฺขิโณ สจฺจมาห

โมฆํ ปฏิกฺโกสติ อุตฺตโรยํ ฯ

เราทั้งปวง จงมาช่วยกันทำเรือใหญ่ให้มั่นคงติดเครื่องยนต์ไว้พร้อมสรรพถ้าเทพบุตรในทิศทักษิณพูดจริง เทพบุตรในทิศอุดรก็พูดค้านเปล่าๆ .

สา เจว โน โหหิติ อาปทตฺถา

อิมญฺจ ทีปํ น ปริจฺจเชม

สเจ จ โข อุตฺตโร สจฺจมาห

โมฆํ ปฏิกฺโกสติ ทกฺขิโณยํ ฯ

เมื่ออันตรายเกิดมีขึ้น เรือของพวกเรานั้นก็จักไม่เสียหาย อนึ่ง เราจะไม่ละทิ้งเกาะนี้ ถ้าหากเทพบุตรในทิศอุดรพูดจริง เทพบุตรในทิศทักษิณก็พูดค้านเปล่าๆ .

ตเมว นาวํ อภิรุยฺห สพฺเพ

เอวํ มยํ โสตฺถิ ตเรมุ ปารํ

น เว สุคณฺหํ ปฐเมน เสฏฺฐํ

กนิฏฺฐมาปาถคตํ คเหตฺวา

โย จีธ มชฺฌํ ๒ ปวิเจยฺย คณฺหติ

สเว นโร เสฏฺฐมุเปติ ฐานํ ฯ

เราทุกคนพึงขึ้นสู่เรือนั้นทันที ข้ามไปถึงฝั่งโน้นโดยสวัสดีอย่างนี้ พวกเราไม่พึงเชื่อถือง่ายๆ ว่าคำจริงโดยคำแรก ไม่พึงเชื่อถือง่ายๆ ซึ่งถ้อยคำที่เทพบุตรกล่าวแล้วในภายหลังว่าเป็นจริง นรชนใดในโลกนี้เลือกถือเอาส่วนกลางไว้ได้ นรชนนั้นย่อมเข้าถึงซึ่งฐานะอันประเสริฐ.

ยถาปิ เต สาครวาริมชฺเฌ

สกมฺมุนา โสตฺถิ วหึสุ วาณิชา

อนาคตตฺถํ ปฏิวิชฺฌิยาน

อปฺปมฺปิ นาจฺเจติ จ ๓ ภูริปญฺโญ ฯ

๑ ม. วินสฺสิมฺห ฯ ๒ ม. ตจฺฉํ ฯ ๓ ม. ส. ฯ

กุลบุตรผู้มีปัญญากว้างขวาง แทงตลอดประโยชน์ในอนาคตแล้ว ย่อมไม่ให้ประโยชน์นั้นผ่านพ้นไปแม้แต่น้อย เหมือนพวกพ่อค้าเหล่านั้น พากันไปในท่ามกลางทะเลโดยสวัสดีด้วยกรรมของตน.

พาลา จ โมเหน รสานุคิทฺธา

อนาคตํ อปฺปฏิวิชฺฌิยตฺถํ

ปจฺจุปฺปนฺเน สีทนฺติ อตฺถชาเต

สมุทฺทมชฺเฌ ยถา เต มนุสฺสา ฯ

ส่วนพวกคนพาลมัวหมกมุ่นอยู่ในรสด้วยโมหะ ไม่แทงตลอดประโยชน์อันเป็นอนาคต เมื่อความต้องการเกิดขึ้น เฉพาะหน้าย่อมพากันล่มจมเหมือนมนุษย์เหล่านั้นพากันล่มจมในท่ามกลางทะเล ฉะนั้น.

อนาคตํ ปฏิกยิราถ กิจฺจํ

มา มํ กิจฺจํ กิจฺจกาเล พฺยเธสิ

ตํ ตาทิสํ ปฏิกตกิจฺจการึ

น ตํ กิจฺจํ กิจฺจกาเล พฺยเธสีติ ฯ

สมุทฺทวาณิชชาตกํ ตติยํ ฯ

ชนผู้เป็นบัณฑิตพึงรีบทำกิจที่ควรทำก่อนเสียทีเดียว อย่าให้กิจที่ต้องทำเบียดเบียนตัวได้ในเวลาที่ต้องการ กิจนั้นไม่เบียดเบียนบุคคลผู้รีบทำกิจที่ควรทำเช่นนั้น ในเวลาที่ต้องการ.

จบสมุททวาณิชชาดก ที่ ๓.

กามํ กามยมานสฺส ตสฺส เจ ตํ สมิชฺฌติ

อทฺธา ปีติมโน โหติ ลทฺธา มจฺโจ ยทิจฺฉติ ฯ

เมื่อบุคคลปรารถนากาม ถ้าสิ่งที่ปรารถนาของบุคคลนั้นย่อมสำเร็จได้สัตว์ปรารถนาสิ่งใดได้สิ่งนั้นแล้ว ย่อมมีใจอิ่มเอิบแท้.

กามํ กามยมานสฺส ตสฺส เจ ตํ สมิชฺฌติ

ตโต นํ อปรํ กาเม ฆมฺเม ตณฺหํว วินฺทติ ฯ

เมื่อบุคคลปรารถนากาม ถ้าสิ่งที่ปรารถนาของบุคคลนั้นย่อมสำเร็จได้ครั้นสิ่งที่ปรารถนานั้นสำเร็จ บุคคลยังปรารถนาต่อไปอีก ก็ย่อมได้ประสบกามตัณหา เหมือนบุคคลที่ถูกลมแดดแผดเผาในฤดูร้อน ย่อมเกิดความกระหายใคร่จะดื่มน้ำ ฉะนั้น.

ควํว สิงฺคิโน สิงฺคํ วฑฺฒมานสฺส วฑฺฒติ

เอวํ มนฺทสฺส โปสสฺส พาลสฺส อวิชานโต

ภิยฺโย ตณฺหา ปิปาสา จ วฑฺฒมานสฺส วฑฺฒติ ฯ

ตัณหาก็ดี ความกระหายก็ดี ของคนพาลมีปัญญาน้อย ไม่รู้อะไร ย่อมเจริญยิ่งขึ้นทุกที เหมือนเขาโคย่อมเจริญขึ้นตามตัว ฉะนั้น.

ปฐพฺยา สาลิยวกํ ควาสฺสํ ๑ ทาสโปริสํ

ทตฺวาปิ ๒ นาลเมกสฺส อิติ วิทฺธา ๓ สมํ จเร ฯ

๑ ม. ควสฺสํ ฯ ๒ ม. ทตฺวา จ ฯ ๓ ม. วิทฺวา ฯ

แม้จะให้ทรัพย์สมบัติ ข้าวสาลี ข้าวเหนียว โค ม้า ข้าทาสหญิงชายทั้งแผ่นดิน ก็ยังไม่พอแก่คนๆ เดียว รู้อย่างนี้แล้วพึงประพฤติธรรมสม่ำเสมอ.

ราชา ปสยฺห ปฐวึ วิชิตฺวา

สสาครนฺตํ มหิมาวสนฺโต

โอรํ สมุทฺทสฺส อติตฺตรูโป

ปารํ สมุทฺทสฺสปิ ปตฺถเยว ๑ ฯ

พระราชาทรงปราบปรามชนะทั่วแผ่นดิน ทรงครอบครองแผ่นดินใหญ่มีมหาสมุทรเป็นขอบเขต ทรงครอบครองมหาสมุทรฝั่งนี้แล้ว มีพระทัยไม่อิ่ม ยังปรารถนาแม้มหาสมุทรฝั่งโน้นต่อไปอีก.

ยาว อนุสฺสรํ กาเม มนสา ติตฺติ นาชฺฌคา

ตโต นิวตฺตา ปฏิกฺกมฺม ทิสฺวา

เต เว ติตฺตา เย ปญฺญาย ติตฺตา ฯ

เมื่อยังระลึกถึงกามอยู่ตราบใด ก็ไม่ได้ความอิ่มด้วยใจตราบนั้น ชนเหล่าใดบริบูรณ์ด้วยปัญญา มีกายและใจหลีกเว้นจากกามทั้งหลาย เห็นโทษด้วยญาณ ชนเหล่านั้นแลชื่อว่าเป็นผู้อิ่ม.

ปญฺญาย ติตฺตีนํ เสฏฺฐํ น โส กาเมหิ ตปฺปติ

ปญฺญาย ติตฺตํ ปุริสํ ตณฺหา น กุรุเต วสํ ฯ

บรรดาความอิ่มทั้งหลาย ความอิ่มด้วยปัญญาประเสริฐ เพราะผู้อิ่มด้วยปัญญานั้น ย่อมไม่เดือดร้อนด้วยกามทั้งหลาย คนผู้อิ่มด้วยปัญญาตัณหาย่อมกระทำให้อยู่ในอำนาจไม่ได้.

อปจิเนเถว กามานิ ๒ อปฺปิจฺฉสฺส อโลลุโป

สมุทฺทมตฺโต ปุริโส น โส กาเมหิ ตปฺปติ ฯ

ไม่พึงสั่งสมกามทั้งหลาย พึงเป็นผู้มีความปรารถนาน้อย ไม่มีความละโมภบุรุษผู้มีปัญญาเปรียบด้วยมหาสมุทร ย่อมไม่เดือดร้อนด้วยกามทั้งหลาย.

รถกาโรว จมฺมสฺส ปริกนฺตํ อุปาหนํ

ยํ ยํ ชหติ ๓ กามานํ ตํ ตํ สมฺปชฺชเต สุขํ

สพฺพญฺเจ สุขมิจฺเฉยฺย สพฺเพ กาเม ปริจฺจเช ฯ

ช่างทำรองเท้าหนังเลี้ยงชีพ เมื่อประกอบรองเท้า ส่วนใดควรเว้นก็เว้นเลือบเอาแต่ส่วนที่ดีๆ มาทำรองเท้าขายได้ราคาแล้ว ย่อมมีความสุข เราก็ฉันนั้นเหมือนกัน พิจารณาด้วยปัญญาแล้ว ละทิ้งส่วนแห่งกามเสียย่อมถึงความสุข ถ้าพึงปรารถนาความสุขทั้งปวง ก็พึงละกามทั้งปวงเสีย.

อฏฺฐ เต ภาสิตา คาถา สพฺพา โหนฺติ สหสฺสิโย

ปฏิคฺคณฺห มหาพฺรเหฺม สาเธตํ ตว ภาสิตํ ฯ

คาถาทั้งหมด ๘ คาถา ที่ท่านกล่าวแล้วขอท่านจงรับเอาทรัพย์ ๘ พันนี้เถิด คำที่ท่านกล่าวนี้ เป็นคำยังประโยชน์ให้สำเร็จ.

น เม อตฺโถ สหสฺเสหิ สเตหิ นหุเตหิ วา

ปจฺฉิมํ ภาสโต คาถํ กาเม เม นิรโต มโน ฯ

ข้าพระบาทไม่ต้องการด้วยทรัพย์ร้อย ทรัพย์พัน หรือทรัพย์หมื่น เมื่อข้าพระบาทกล่าวคาถาสุดท้าย ใจของข้าพระบาทไม่ยินดีในกาม.

ภทฺรโก วตายํ มาณวโก สพฺพโลกวิทู มุนิ

โย [๑] ตณฺหํ ทุกฺขชนนึ ปริชานาติ ปณฺฑิโตติ ฯ

กามชาตกํ จตุตฺถํ ฯ

๑ ม. ปตฺถเยถ ฯ ๒ ม. กามานํ ฯ ๓ ม. จชติ ฯ

มาณพใดเป็นบัณฑิต กำหนดรู้ตัณหาอันยังความทุกข์ให้เกิดแล้ว นำออกได้ มาณพนี้เป็นคนดี เป็นมุนีผู้รู้แจ้งโลกทั้งปวง.

จบกามชาดกที่ ๔.

ทส ขลุมานิ ๒ ฐานานิ ยานิ ปุพฺเพ อกริตฺวา

ส ปจฺฉา อนุตปฺปติ อิจฺจาห ราชา ชนสนฺโธ ๓ ฯ

พระเจ้าชนสันธะได้ตรัสอย่างนี้ว่า เหตุที่จะทำให้จิตเดือดร้อนนั้นมีอยู่ ๑๐ประการ บุคคลไม่กระทำเสียในกาลก่อนแล้ว ย่อมเดือดร้อนในภายหลัง.

อลทฺธา วิตฺตํ ๔ ตปติ ปุพฺเพ อสมุทานิตํ

น ปุพฺเพ ธนเมสิสฺสํ อิติ ปจฺฉานุตปฺปติ ฯ

บุคคลเมื่อยังเป็นหนุ่ม ไม่ทำความพยายามยังทรัพย์ให้เกิดขึ้น ครั้นแก่ลงหาทรัพย์ไม่ได้ ย่อมเดือดร้อนภายหลังว่า เมื่อก่อนเราไม่ได้แสวงหาทรัพย์ไว้.

สกฺยรูปํ ปุเร สนฺตํ มยา สิปฺปํ น สิกฺขิตํ

กิจฺฉา วุตฺติ อสิปฺปสฺส อิติ ปจฺฉานุตปฺปติ ฯ

ศิลปที่สมควรแก่ตน บุคคลใดไม่ได้ศึกษาไว้ในกาลก่อน บุคคลนั้นย่อมเดือดร้อนในภายหลังว่า เราไม่ได้ศึกษาศิลปไว้ก่อน ผู้ไม่มีศิลปย่อมเลี้ยงชีพลำบาก.

กูฏเวที ปุเร อาสึ ปิสุโณ ปิฏฺฐิมํสิโก

จณฺโฑ จ ผรุโส จาสึ ๕ อิติ ปจฺฉานุตปฺปติ ฯ

ผู้ใดเป็นคนโกง ผู้นั้นย่อมเดือดร้อนในภายหลังว่า เราเป็นคนโกงส่อเสียด กินสินบน ดุร้าย หยาบคาย ในกาลก่อน.

ปาณาติปาตี ปุเร อาสึ ลุทฺโท จาปิ อนาริโย

ภูตานํ นาปจายิสฺสํ อิติ ปจฺฉานุตปฺปติ ฯ

ผู้ใดเป็นคนฆ่าสัตว์ ผู้นั้นย่อมเดือดร้อนในภายหลังว่า เราเป็นคนฆ่าสัตว์ หยาบช้า ทุศีล ประพฤติต่ำช้า ปราศจากขันติ เมตตาและเอ็นดูสัตว์ในกาลก่อน.

พหูสุ วต สนฺตีสุ อนาปทาสุ อิตฺถิสุ

ปรทารํ อาเสวิสฺสํ อิติ ปจฺฉานุตปฺปติ ฯ

ผู้ใดคบชู้ในภรรยาผู้อื่น ย่อมเดือดร้อนในภายหลังว่า หญิงที่ไม่มีใครหวงแหนมีอยู่เป็นอันมาก ไม่ควรที่เราจะคบหาภรรยาผู้อื่นเลย.

พหุมฺหิ วต สนฺตมฺหิ อนฺนปาเน อุปฏฺฐิเต

น ปุพฺเพ อททํ ทานํ อิติ ปจฺฉานุตปฺปติ ฯ

คนตระหนี่ ย่อมเดือดร้อนในภายหลังว่า เมื่อก่อน ข้าวและน้ำของเรามีอยู่มากมาย เราก็มิได้ให้ทานเลย.

มาตรํ ปิตรํ จาปิ ชิณฺณเก คตโยพฺพเน ๖

ปหุสนฺโต น โปสิสฺสํ อิติ ปจฺฉานุตปฺปติ ฯ

๑ ม. อิมํ ฯ ๒ ม. ขลุ อิมานิ ฯ ๓ ม. อิจฺเจวาห ชนสนฺโธ ฯ ๔ จิตฺตนฺติปิ

ปาโฐ ฯ ๕ ม. จาปิ ฯ ๖ ม.ชิณฺณกํ คตโยพฺพนํ ฯ เอวมุปริปิ ฯ

ผู้ไม่เลี้ยงดูมารดาบิดา ย่อมเดือดร้อนในภายหลังว่า เราสามารถพอที่จะเลี้ยงดูมารดาและบิดาผู้แก่เฒ่าชราได้ ก็มิได้เลี้ยงดูท่าน.

อาจริยมนุสตฺถารํ สพฺพกามรสาหรํ

ปิตรํ อติมญฺญิสฺสํ อิติ ปจฺฉานุตปฺปติ ฯ

ผู้ไม่ทำตามโอวาทบิดา ย่อมเดือดร้อนในภายหลังว่า เราได้ดูหมิ่นบิดาผู้เป็นอาจารย์สั่งสอน ผู้นำรสที่ต้องการทุกอย่างมาเลี้ยงดู.

สมเณ พฺราหฺมเณ จาปิ สีลวนฺเต พหุสฺสุเต

น ปุพฺเพ ปยิรุปาสิสฺสํ อิติ ปจฺฉานุตปฺปติ ฯ

ผู้ไม่เข้าใกล้สมณพราหมณ์ ย่อมเดือดร้อนในภายหลังว่า เมื่อก่อน เรามิได้ไปมาหาสู่สมณพราหมณ์ทั้งหลาย ผู้มีศีล เป็นพหูสูตเลย.

สาธุ โหติ ตโป จิณฺโณ สนฺโต จ ปยิรุปาสิโต

น จ ปุพฺเพ ตโป จิณฺโณ อิติ ปจฺฉานุตปฺปติ ฯ

ผู้ใดไม่มีประพฤติสุจริตธรรม ไม่เข้าไปนั่งใกล้สัตบุรุษ ย่อมเดือดร้อนในภายหลังว่า สุจริตธรรมที่ประพฤติแล้ว และสัตบุรุษอันเราไปมาหาสู่แล้ว ย่อมเป็นความดี แต่เมื่อก่อนนี้ เราไม่ได้ประพฤติสุจริตธรรมไว้เลย.

โย จ เอตานิ ฐานานิ โยนิโส ปฏิปชฺชติ

กรํ ปุริสกิจฺจานิ ส ปจฺฉา นานุตปฺปตีติ ฯ

ชนสนฺธชาตกํ ปญฺจมํ ฯ

ผู้ใดย่อมปฏิบัติเหตุเหล่านี้โดยอุบายอันแยบคาย ผู้นั้นเมื่อกระทำกิจที่บุรุษควรทำ ย่อมไม่เดือดร้อนใจในภายหลังเลย.

จบ ชนสันธชาดกที่ ๕.

กโณฺห กโณฺห จ โฆโร จ สุกฺกทาโฐ ปตาปวา ๑

พนฺโธ ๒ ปญฺจหิ รชฺชูหิ กึ วีร สุนโข ตว ฯ

ดูกรท่านผู้มีความเพียร สุนัขตัวนี้ดำจริง ดุร้าย มีเขี้ยวขาว มีความร้อนพุ่งออกจากเขี้ยวท่านผูกไว้ด้วยเชือกถึง ๕ เส้น สุนัขของท่านจะทำอะไร?

นายํ มิคานมตฺถาย อุสินฺนร ๓ ภวิสฺสติ

มนุสฺสานํ อนโย หุตฺวา ตทา กโณฺห ปโมกฺขติ ฯ

ดูกรพระเจ้าอุสินนระ สุนัขนี้มิได้มาเพื่อต้องการกินเนื้อ แต่มาเพื่อจะกินมนุษย์ทั้งหลาย เมื่อใด จักมีมนุษย์ทำความพินาศให้แก่มนุษย์ทั้งหลายเมื่อนั้น สุนัขดำตัวนี้ก็จะหลุดไปกินมนุษย์.

ปตฺตหตฺถา สมณกา มุณฺฑา สงฺฆาฏิปารุตา

นงฺคเลหิ กสิสฺสนฺติ ตทา กโณฺห ปโมกฺขติ ฯ

เมื่อใด คนทั้งหลายผู้ปฏิญาณตนว่า เป็นสมณะมีบาตรในมือ ศีรษะโล้นคลุมผ้าสังฆาฏิ จักทำไร่ไถนาเลี้ยงชีพ เมื่อนั้น สุนัขดำตัวนี้ก็จะหลุดไปกินคนเหล่านั้น.

ตปสฺสินิโย ปพฺพชิตา มุณฺฑา สงฺฆาฏิปารุตา

ยทา โลเก คมิสฺสนฺติ ตทา กโณฺห ปโมกฺขติ ฯ

๑ ม. ปภาสวา ฯ ๒ ม. พทฺโธ ฯ ๓ สี. ยุ. อุสีนร ฯ

เมื่อใด จักมีหญิงผู้ปฏิญาณตนว่า มีตบะ บวชมีศีรษะโล้น คลุมผ้าสังฆาฏิเที่ยวบริโภคกามคุณอยู่ เมื่อนั้น สุนัขดำตัวนี้จะหลุดไปกินหญิงเหล่านั้น.

ทีฆุตฺตโรฏฺฐา ชฏิลา ปงฺกทนฺตา รชสฺสิรา

อิณํ โจทย ๑ คจฺฉนฺติ ตทา กโณฺห ปโมกฺขติ ฯ

เมื่อใด ชฎิลทั้งหลายมีหนวดอันยาว มีฟันเขลอะ มีศีรษะเกลือกกลั้วด้วยธุลี เที่ยวภิกขาจาร รวบรวมทรัพย์ไว้ให้เขากู้ ชื่นชมยินดีด้วยดอกเบี้ยเลี้ยงชีพ เมื่อนั้น สุนัขดำตัวนี้จะหลุดไปกินชฎิลเหล่านั้น.

อธิจฺจ เวเท สาวิตฺตึ ยญฺญํ ตตฺรญฺจ ๒ พฺราหฺมณา

ภติกาย ยชิสฺสนฺติ ตทา กโณฺห ปโมกฺขติ ฯ

เมื่อใด พราหมณ์ทั้งหลายเรียนเวทคือสาวิตติศาสตร์ ยัญญวิธี และยัญญสูตรแล้วรับจ้างบูชายัญ เมื่อนั้น สุนัขดำตัวนี้จะหลุดไปกินพราหมณ์เหล่านั้น.

มาตรํ ปิตรํ จาปิ ชิณฺณเก คตโยพฺพเน

ปหุสนฺโต น ภรนฺติ ตทา กโณฺห ปโมกฺขติ ฯ

เมื่อใด ผู้มีกำลังสามารถจะเลี้ยงดูมารดาบิดาได้ แต่ไม่เลี้ยงดูมารดาบิดาผู้แก่เฒ่าชรา เมื่อนั้น สุนัขดำตัวนี้จะหลุดไปกินคนเหล่านั้น.

มาตรํ ปิตรํ จาปิ ชิณฺณเก คตโยพฺพเน

พาลา ตุเมฺหติ วกฺขนฺติ ตทา กโณฺห ปโมกฺขติ ฯ

อนึ่ง เมื่อใด ชนทั้งหลายจักกล่าวดูหมิ่นมารดาบิดาผู้แก่เฒ่าชราว่า เป็นคนโง่เง่า เมื่อนั้น สุนัขดำตัวนี้จะหลุดไปกินคนเหล่านั้น.

อาจริยภาริยํ สขึ ๓ มาตุลานึ ปิตุจฺฉกึ ๔

ยทา โลเก คมิสฺสนฺติ ตทา กโณฺห ปโมกฺขติ ฯ

อนึ่ง เมื่อใด คนในโลกจักคบหาภรรยาของอาจารย์ ภรรยาเพื่อน ป้าและน้าเป็นภรรยา เมื่อนั้น สุนัขดำตัวนี้จะหลุดไปกินคนเหล่านั้น.

อสิจมฺมํ คเหตฺวาน ขคฺคํ ปคฺคยฺห พฺราหฺมณา

ปนฺถฆาตํ กริสฺสนฺติ ตทา กโณฺห ปโมกฺขติ ฯ

เมื่อใด พวกพราหมณ์จักถือโล่ห์และดาบเหน็บกระบี่ คอยดักอยู่ที่ทางฆ่าคนชิงเอาทรัพย์ เมื่อนั้น สุนัขดำตัวนี้จะหลุดไปกินพราหมณ์เหล่านั้น.

สุกฺกจฺฉวี เวธเวรา ถูลพาหู อปาตุภา

มิตฺตเภทํ กริสฺสนฺติ ตทา กโณฺห ปโมกฺขติ ฯ

เมื่อใด นักเลงหญิงทั้งหลาย ขัดสีผิวกายบำรุงร่างกายให้อ้วนพี ไม่รู้จักหาทรัพย์ ร่วมสังวาสกับหญิงหม้ายที่มีทรัพย์ ครั้นใช้สอยทรัพย์ของหญิงหม้ายนั้นหมดแล้ว ก็ทำลายมิตรภาพไปหาหญิงอื่นต่อไป เมื่อนั้นสุนัขดำตัวนี้จะหลุดไปกินนักเลงหญิงเหล่านั้น.

มายาวิโน เนกติกา อสปฺปุริสจินฺติกา

ยทา โลเก ภวิสฺสนฺติ ตทา กโณฺห ปโมกฺขตีติ ฯ

มหากณฺหชาตกํ ฉฏฺฐํ ฯ

เมื่อใด คนผู้มีมารยา ปกปิดโทษตน เปิดเผยโทษผู้อื่น คิดให้ทุกข์ผู้อื่น มีอยู่ในโลก เมื่อนั้น สุนัขดำตัวนี้จะหลุดไปกินคนเหล่านั้น.

จบ มหากัณหชาดกที่ ๖.

เนว กีณามิ น วิกฺกิณามิ

น จาปิ เม สนฺนิจโย อิธตฺถิ ๑

สุกิจฺฉรูปํ วติทํ ปริตฺตํ

ปตฺโถทโน นาลมยํ ทุวินฺนํ ฯ

๑ ม. โจทาย ฯ สี. ยุ. โวทาย ฯ ๒ ม. ยญฺญตนฺตญฺจ ฯ ๓ สี. ยุ. สขาภริยํ ฯ

๔ สี. ปิตุจฺฉยํ ฯ ยุ. ปิตุจฺฉสํ ฯ

ข้าพเจ้าไม่ซื้อไม่ขายเลย อนึ่ง ความสั่งสมของข้าพเจ้าก็มิได้มีในที่นี้เลยภัตนี้นิดหน่อยหาได้ยากเหลือเกิน ข้าวสุกแล่งหนึ่งหาพอเพียงแก่เราทั้งสองคนไม่

อปฺปมฺหา อปฺปกํ ทชฺชา อนุมชฺฌโต มชฺฌกํ

พหุมฺหา พหุกํ ทชฺชา อทานํ นูปปชฺชติ ฯ

ตํ ตํ วทามิ โกสิย เทหิ ทานานิ ภุญฺช จ

อริยมคฺคํ สมารูห เนกาสี ลภเต สุขํ ฯ

บุคคลควรแบ่งของน้อยให้ตามน้อย ควรแบ่งของปานกลางให้ตามของปานกลาง ควรแบ่งของมากให้ตามมาก การไม่ให้เสียเลย ย่อมไม่สมควร. ดูกรโกสิยเศรษฐี เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงกล่าวกะท่าน ท่านจงขึ้นสู่ทางแห่งพระอริยะ จงให้ทานด้วย จงบริโภคด้วย ผู้บริโภคคนเดียวย่อมไม่ได้ความสุข.

โมฆญฺจสฺส หุตํ โหติ โมฆญฺจาปิ สมีหิตํ

อติถิสฺมึ โย นิสินฺนสฺมึ เอโก ภุญฺชติ โภชนํ ฯ

ตํ ตํ วทามิ โกสิย เทหิ ทานานิ ภุญฺช จ

อริยมคฺคํ สมารูห เนกาสี ลภเต สุขํ ฯ

ผู้ใด เมื่อแขกนั่งแล้ว บริโภคโภชนะแต่ผู้เดียว พลีกรรมของผู้นั้นย่อมไร้ผล ทั้งความเพียรที่จะหาทรัพย์ก็ไร้ประโยชน์. ดูกรโกสิยเศรษฐีเพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงกล่าวกะท่าน ท่านจงขึ้นสู่หนทางแห่งพระอริยะจงให้ทานด้วย จงบริโภคด้วย ผู้บริโภคคนเดียว ย่อมไม่ได้ความสุข.

สจฺจญฺจสฺส หุตํ โหติ สจฺจญฺจาปิ สมีหิตํ

อติถิสฺมึ โย นิสินฺนสฺมึ เนโก ภุญฺชติ โภชนํ ฯ

ตํ ตํ วทามิ โกสิย เทหิ ทานานิ ภุญฺช จ

อริยมคฺคํ สมารูห เนกาสี ลภเต สุขํ ฯ

ผู้ใด เมื่อแขกนั่งแล้ว ไม่บริโภคโภชนะแต่ผู้เดียว พลีกรรมผู้นั้นย่อมมีผลจริง ทั้งความเพียรที่จะหาทรัพย์ก็ย่อมมีประโยชน์ด้วย. ดูกรโกสิยเศรษฐี เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงกล่าวกะท่าน ท่านจงขึ้นสู่ทางแห่งพระอริยะ จงให้ทานด้วย จงบริโภคด้วย ผู้บริโภคคนเดียว ย่อมไม่ได้ความสุข.

สรญฺจ ชุหติ โปโส พหุกาย คยาย จ

โทเณ ติมฺพรุติตฺถสฺมึ สีฆโสเต มหาวเห ฯ

อตฺร จสฺส หุตํ โหติ อตฺร จสฺส สมีหิตํ

อติถิสฺมึ โย นิสินฺนสฺมึ เนโก ภุญฺชติ โภชนํ ฯ

ตํ ตํ วทามิ โกสิย เทหิ ทานานิ ภุญฺช จ

อริยมคฺคํ สมารูห เนกาสี ลภเต สุขํ ฯ

๑ ม. จ อตฺถิ ฯ

ก็บุรุษเข้าไปสู่สระแล้ว บูชาที่แม่น้ำพหุกาก็ดี ที่แม่น้ำคยาก็ดี ทีท่าโทณะก็ดี ทีท่าติมพรุก็ดี ที่ห้วงน้ำใหญ่มีกระแสอันเชี่ยวก็ดี. พลีกรรมของผู้นั้นในที่นั้นๆ ย่อมมีผล ทั้งความเพียรที่จะหาทรัพย์ของผู้นั้นในที่นั้นๆ ก็ย่อมมีประโยชน์ ผู้ใด เมื่อแขกนั่งแล้ว ไม่บริโภคโภชนะแต่ผู้เดียว. ผู้นั้นย่อมได้ความสุข ดูกรโกสิยเศรษฐี เพราะเหตุนี้ ข้าพเจ้าจึงกล่าวกะท่าน ท่านจงขึ้นสู่หนทางแห่งพระอริยเจ้า จงให้ทานด้วย จงบริโภคด้วย ผู้บริโภคแต่ผู้เดียว ย่อมไม่ได้ความสุข.

พลิสํ หิ โส นิคิลติ ๑ ทีฆสุตฺตํ สพนฺธนํ

อติถิสฺมึ โย นิสินฺนสฺมึ เอโก ภุญฺชติ โภชนํ ฯ

ตํ ตํ วทามิ โกสิย เทหิ ทานานิ ภุญฺช จ

อริยมคฺคํ สมารูห เนกาสี ลภเต สุขํ ฯ

ผู้ใด เมื่อแขกนั่งแล้ว บริโภคโภชนะแต่ผู้เดียว ผู้นั้นชื่อว่ากลืนกินเบ็ดอันมีสายยาวพร้อมทั้งเหยื่อ. ดูกรโกสิยเศรษฐี เพราะเหตุนั้นข้าพเจ้าจึงกล่าวกะท่าน ท่านจงขึ้นสู่หนทางแห่งพระอริยะ จงให้ทานด้วย จงบริโภคด้วย ผู้บริโภคคนเดียว ย่อมไม่ได้ความสุข.

อุฬารวณฺณา วต พฺราหฺมณา อิเม

อยญฺจ โว สุนโข กิสฺส เหตุ

อุจฺจาวจํ วณฺณนิภํ วิกุพฺพติ

อกฺขาถ โน พฺราหฺมณา เก นุ ตุเมฺห ฯ

พราหมณ์เหล่านี้มีผิวพรรณงามจริงหนอ แต่เหตุอะไร สุนัขของท่านนี้จึงเปล่งรัศมีมีวรรณะต่างๆ ได้ ท่านทั้งหลายผู้เป็นพราหมณ์ ใครหนอจะบอกข้าพเจ้าได้?

จนฺโท จ สุริโย จ อุโภ อิธาคตา

อยํ ปน มาตลิ เทวสารถิ

สกฺโกหมสฺมิ ติทสานมินฺโท

เอโส จ โข ปญฺจสิโขติ วุจฺจติ ฯ

ผู้นี้ คือ จันทเทพบุตร ผู้นี้ คือ สุริยเทพบุตร ผู้นี้ คือ มาตลีเทพสารภี มาแล้วในที่นี้ เรา คือ ท้าวสักกะ ผู้เป็นจอมแห่งเทวดาชาวไตรทศส่วนสุนัขนี้แล เราเรียกว่า ปัญจสิขเทพบุตร.

ปาณิสฺสรา มุทิงฺคา ๒ จ มุรชาลมฺพรานิ จ

สุตฺตเมนํ ปโพเธนฺติ ปฏิพุทฺโธ จ นนฺทติ ฯ

ฉิ่ง ตะโพน และเปิงมางทั้งหลาย ย่อมปลุกเทพบุตรผู้หลับให้ตื่นและผู้ตื่นอยู่แล้วย่อมเพลิดเพลินใจ.

เยเกจิเม มจฺฉริโน กทริยา

ปริภาสกา สมณพฺราหฺมณานํ

อิเธว นิกฺขิปฺป สรีรเทหํ

กายสฺส เภทา นิรยํ วชนฺติ ฯ

คนตระหนี่เหนียวแน่น มักบริภาษสมณพราหมณ์ ทอดทิ้งร่างกายไว้ในโลกนี้ ตายแล้วย่อมไปสู่นรก.

เยเกจิเม สุคฺคติมาสมานา ๓

ธมฺเม ฐิตา สํยเม สํวิภาเค

อิเธว นิกฺขิปฺป สรีรเทหํ

กายสฺส เภทา สุคตึ วชนฺติ ฯ

๑ สี. ยุ. นิคฺคิลติ ฯ ๒ สี. ยุ. มุติงฺคา จ ฯ ๓ สี. ยุ. สุคฺคติมาสสานา ฯ

ชนเหล่าใด หวังสุคติ ตั้งอยู่แล้วในธรรม คือ ความสำรวมและการจำแนกแจกทาน ทอดทิ้งร่างกายไว้ในโลกนี้ ตายแล้วย่อมไปสู่สุคติ.

ตฺวํ โน ๑ ญาติ ปุริมาสุ ชาติสุ

โส มจฺฉรี โกสิโย ๒ ปาปธมฺโม

ตเวว อตฺถาย อิธาคตมฺหา

มา ปาปธมฺโม นิรยํ อปตฺถ ๓ ฯ

ท่านนั้นชื่อโกสิยะ มีความตระหนี่ มีธรรมลามก เป็นญาติของเราทั้งหลายในชาติก่อน เราทั้งหลายมาในที่นี้ เพื่อประโยชน์แก่ท่านคนเดียวด้วยคิดว่า โกสิยเศรษฐีนี้ อย่ามีธรรมอันลามกไปนรกเสียเลย.

อทฺธา หิ เม เต ๔ หิตกามา ยํ มํ สมนุสาสถ

โสหํ ตถา กริสฺสามิ สพฺพํ วุตฺตํ หิเตสิภิ ฯ

เอโสหมชฺเชว อุปรมามิ ๕

น จาปิหํ กิญฺจิ กเรยฺย ปาปํ

น จาปิ เม กิญฺจิ อเทยฺยมตฺถิ

น จาปิทตฺวา อุทกํ ปิวามิ ๖ ฯ

เอวญฺจ เม ททโต สพฺพกาลํ

โภคา อิธ ๗ วาสว ขียิสฺสนฺติ

ตโต อหํ ปพฺพชิสฺสามิ สกฺก

หิตฺวาน กามานิ ยโถธิกานีติ ฯ

โกสิยชาตกํ สตฺตมํ ฯ

___________

๑ ม. โนสิ ฯ ๒ ม. โรสโก ฯ ๓ ม. คมิตฺถ ฯ ๔ ม. มํ โว ฯ

๕ ม. เอสาหมชฺเชว อุปารมามิ ฯ ๖ สี. อุกมฺปหํ ปิเพ ฯ ๗ ม. อิเม ฯ

ท่านเหล่านั้น เป็นผู้ปรารถนาประโยชน์เกื้อกูลแก่ข้าพเจ้าโดยแท้ เพราะเหตุที่มาตามพร่ำสอนข้าพเจ้าอยู่เนืองๆ ข้าพเจ้าจักทำตามที่ท่านผู้แสวงหาประโยชน์ทั้งหลาย กล่าวสอนทุกอย่าง. ข้าพเจ้าจะงดเว้นความตระหนี่เสียในวันนี้ทีเดียว อนึ่ง ข้าพเจ้าจะไม่พึงทำบาปอะไรๆ อนึ่งขึ้นชื่อว่าการไม่ให้อะไรๆ จะไม่มีแก่ข้าพเจ้า อนึ่ง ข้าพเจ้ายังไม่ได้ให้แล้ว จะไม่ดื่มน้ำ. ข้าแต่ท้าววาสวะ ก็เมื่อข้าพเจ้าให้อยู่อย่างนี้ตลอดกาลทุกเมื่อ จนโภคะทั้งหลายจะหมดสิ้นไปในที่นี้ ข้าแต่ท้าวสักกะต่อแต่นั้น ข้าพเจ้าจักละกามทั้งหลายตามที่มีอยู่อย่างไรแล้วจักออกบวช.

จบ โกสิยชาดกที่ ๗.

เยสํ น กทาจิ ภูตปุพฺพํ

สขิ ๑ สตฺตปทมฺปิ อิมสฺมึ โลเก

ชาตา อมิตฺตา เทฺว สหายา

ปฏิสนฺถาย จรนฺติ กิสฺส เหตุ ฯ

ความที่สัตว์เหล่าใดในโลกนี้ เป็นสหายกันแม้จะไปด้วยกันเพียง ๗ ก้าวมิได้เคยมีมาในกาลไหนๆ เลย สัตว์ทั้ง ๒ นั้นซึ่งเป็นศัตรูกันกลับเป็นสหายกัน ย่อมประพฤติเพื่อความคุ้นเคยกันเพราะเหตุอะไร?

ยทิ เม อชฺช ปาตราสกาเล

ปญฺหํ น สกฺกุณาถ ๒ วตฺตุเมตํ

รฏฺฐา ปพฺพาชยิสฺสามิ โว สพฺเพ

น หิ มมตฺโถ ทุปฺปญฺญชาติเกหิ ฯ

ในเวลาอาหารเช้าวันนี้ ถ้าท่านทั้งหลายไม่สามารถจะแก้ปัญหานี้ของเราได้ เราจักขับไล่ท่านทุกคนให้ออกไปจากแว่นแคว้นของเรา เพราะเราไม่ต้องการคนโง่เขลา.

มหาชนสมาคมมฺหิ โฆเร

ชนโกลาหลสงฺคมมฺหิ ชาเต

วิกฺขิตฺตมนา อเนกจิตฺตา

ปญฺหํ น สกฺกุโณม วตฺตุเมตํ ฯ

เมื่อสมาคมแห่งมหาชนอึกทึก เมื่อชุมนุมชนเกิดโกลาหลอยู่ ข้าพระองค์ทั้งหลายมีใจฟุ้งซ่าน จิตไม่แน่วแน่ ก็ไม่สามารถจะพยากรณ์ปัญหานั้นได้.

เอกคฺคจิตฺตาว เอกเมกา

รหสิ คตา อตฺถานิ จินฺตยิตฺวา ๓

ปวิเวเก สมฺมสิตฺวาน ธีรา

อถ วกฺขนฺติ ชนินฺท เอตมตฺถํ ฯ

ข้าแต่พระจอมประชาชน นักปราชญ์ทั้งหลายมีจิตมีอารมณ์อันเดียวเทียวคนหนึ่งๆ อยู่ในที่ลับ คิดเนื้อความทั้งหลาย พิจารณาอยู่ในสถานที่เงียบสงัด ภายหลังจึงจักกราบทูลแก้เนื้อความข้อนั้น พระเจ้าข้า.

อุคฺคปุตฺตราชปุตฺติยานํ

อุรพฺภมํสํ ปิยํ มนาปํ

น เต สุนขสฺส อเทนฺติ มํสํ

อถ เมณฺฑสฺส สุเณน สขฺยมสฺส ฯ

๑ ม. สขฺยํ ฯ สี. ยุ. สกฺขึ ฯ ๒ ม. สกฺกุเณยฺยาถ ฯ ๓ ม. อตฺถํ นิจินฺตยิตฺวา ฯ

เนื้อแพะ เป็นที่รักเป็นที่พอใจแห่งบุตรอำมาตย์และราชโอรสทั้งหลายชนเหล่านั้นย่อมไม่บริโภคเนื้อสุนัข ครั้งนี้ มิตรธรรมแห่งแพะกับสุนัขมีต่อกัน.

จมฺมํ วิหนนฺติ เอฬกสฺส

อสฺสปิฏฺฐตฺถรณํ สุขสฺส ๑ เหตุ

น จ เต สุนขสฺส อตฺถรนฺติ

อถ เมณฺฑสฺส สุเณน สขฺยมสฺส ฯ

ชนทั้งหลายย่อมใช้หนังแพะเป็นเครื่องลาดบนหลังม้า เพราะเหตุแห่งความสุข แต่ไม่ใช้หนังสุนัขเป็นเครื่องลาดบนหลังม้า ครั้งนี้ มิตรธรรมแห่งแพะกับสุนัขมีต่อกัน.

อาเวลฺลิตสิงฺคิโก หิ เมณฺโฑ

น จ สุนขสฺส วิสาณกานิ อตฺถิ

ติณภกฺโข มํสโภชโน จ

อถ เมณฺฑสฺส สุเณน สขฺยมสฺส ฯ

แพะมีเขาอันโค้งจริง แต่สุนัขไม่มีเขาเลย แพะกินหญ้า สุนัขกินเนื้อครั้งนี้ มิตรธรรมแห่งแพะกับสุนัขมีต่อกัน.

ติณมาสิ ปลาสมาสิ เมณฺโฑ

น จ สุโณ ติณมาสิ โน ปลาสํ

คเณฺหยฺย สุนโข สสํ พิฬารํ

อถ เมณฺฑสฺส สุเณน สขฺยมสฺส ฯ

แพะกินหญ้า กินใบไม้ ส่วนสุนัขไม่กินหญ้า ไม่กินใบไม้ สุนัขจับกระต่าย หรือแมวกิน ครั้งนี้ มิตรธรรมแห่งแพะกับสุนัขมีต่อกัน.

อฏฺฐฑฺฒปาโท จตุปฺปทสฺส

เมณฺโฑ อฏฺฐนโข อทิสฺสมาโน

ฉาทิยํ อาหรติ อยํ อิมสฺส

มํสํ อาหรติ อยํ อมุสฺส ฯ

แพะมี ๔ เท้า ๘ กีบ มีกายไม่ปรากฏ สุนัขนี้นำหญ้ามาเพื่อแพะนี้แพะนี้ก็นำเนื้อมาเพื่อสุนัขโน้น.

ปาสาทวรคโต วิเทหเสฏฺโฐ

วีติหารํ อญฺโญญฺญโภชนานํ ๒

อทฺทส ๓ กิร สกฺขิตํ ชนินฺโท

พุภุกฺกสฺส ปุณฺณมุขสฺส เจตํ ฯ

๑ ม. อสฺสปิฏฺฐตฺถรสฺสุขสฺส ฯ ๒ ม. อญฺญมญฺญโภชนํ ฯ ๓ ม. อทกฺขิ ฯ

นัยว่า พระผู้เป็นจอมประชานิกรผู้ประเสริฐกว่าชาววิเทหรัฐ ประทับอยู่บนปราสาทอันประเสริฐ ได้ทอดพระเนตรเห็นการนำอาหารมาแลกกันกินโดยประจักษ์ และได้ทอดพระเนตรเห็นมิตรธรรมแห่งสุนัขกับแพะด้วยพระองค์เอง.

ลาภา วต เม อนปฺปรูปา

ยสฺส เม อีทิสา ๑ ปณฺฑิตา กุลมฺหิ

ปญฺหสฺส คมฺภีรคตํ นิปุณมตฺถํ

ปฏิวิชฺฌนฺติ สุภาสิเตน ธีรา ฯ

เป็นลาภของเราไม่ใช่น้อยเลย ที่มีบัณฑิตเช่นนี้อยู่ในราชสกุล เพราะว่านักปราชญ์ทั้งหลายย่อมแทงตลอด ซึ่งเนื้อความแห่งปัญหาอันลึกซึ้งละเอียด ด้วยคำสุภาษิต.

อสฺสตรีรถญฺจ เอกเมกํ

ผีตํ คามวรญฺจ เอกเมกํ

สพฺเพสํ โว ทมฺมิ ปณฺฑิตานํ

ปรมปฺปตีตมโน สุภาสิเตนาติ ฯ

เมณฺฑกปญฺหาชาตกํ อฏฺฐมํ ฯ

เรามีความพอใจเป็นอย่างยิ่งด้วยคำสุภาษิต จะให้รถเทียมด้วยม้าอัสดรคนละหนึ่งคัน และบ้านส่วยอันเจริญคนละหนึ่งบ้าน แก่ท่านทั้งหลายผู้เป็นบัณฑิตทุกคน.

จบ เมณฑกปัญหาชาดกที่ ๘.

นาทิฏฺฐา ๒ ปรโต โทสํ อณณถูลานิ สพฺพโส

อิสฺสโร ปณเย ทณฺฑํ สามํ อปฺปฏิเวกฺขิย ฯ

พระราชาผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดิน ไม่เห็นโทษของผู้อื่นว่าน้อยหรือมากโดยประการทั้งปวง ไม่พิจารณาด้วยพระองค์เองก่อนแล้ว ไม่พึงลงอาชญา.

โย จ อปฺปฏิเวกฺขิตฺวา ทณฺฑํ กุพฺพติ ขตฺติโย

สกณฺฏกํ โส คิลติ ชจฺจนฺโธว สมกฺขิกํ ฯ

กษัตริย์พระองค์ใด ยังไม่ทันพิจารณาแล้วทรงลงพระราชอาชญา กษัตริย์พระองค์นั้นชื่อว่า ย่อมกลืนกินพระกระยาหารพร้อมด้วยหนาม เหมือนคนตาบอดกลืนกินอาหารพร้อมด้วยแมลงวัน ฉะนั้น.

อทณฺฑิยํ ทณฺฑิยติ ๓ ทณฺฑิยญฺจ อทณฺฑิยํ

อนฺโธว วิสมํ มคฺคํ น ชานาติ สมาสมํ ฯ

กษัตริย์พระองค์ใด ทรงลงพระราชอาชญากับผู้ไม่ควรจะลงพระราชอาชญาไม่ทรงลงพระราชอาชญากับผู้ที่ควรลงพระราชอาญา กษัตริย์พระองค์นั้นเป็นเหมือนคนเดินทางไม่ราบเรียบ ไม่รู้ว่าทางเรียบหรือไม่เรียบ.

โย จ เอตานิ ฐานานิ อณณถูลานิ สพฺพโส

สุทิฏฺฐมนุสาเสยฺย สเว โวหริตุมรหติ ฯ

๑ ม. เมทิสา ฯ ๒ ม. นาทฏฺฐา ฯ ๓ ม. ฑณฺฑยติ ฯ

กษัตริย์พระองค์ใด ทรงเห็นเหตุที่ควรลงพระราชอาชญา และไม่ควรลงพระราชอาชญา และทรงเห็นเหตุนั้น โดยประการทั้งปวงเป็นอย่างดีแล้ว ทรงปกครองบ้านเมือง กษัตริย์พระองค์นั้น สมควรปกครองราชสมบัติ.

เนกนฺตมุทุนา สกฺกา เอกนฺตติขิเณน วา

อตฺตํ มหตฺเต ฐาเปตุํ ๑ ตสฺมา อุภยมาจเร ฯ

กษัตริย์ผู้มีพระทัยอ่อนโยนโดยส่วนเดียว หรือมีพระทัยกล้าโดยส่วนเดียว ก็ไม่อาจที่จะดำรงพระองค์ไว้ในอิสริยยศที่สูงใหญ่ได้ เพราะเหตุนั้น กษัตริย์ไม่พึงประพฤติเหตุทั้งสอง คือ พระทัยอ่อนเกินไป และกล้าเกินไป.

ปริภูโต มุทุ โหติ อติติกฺโข จ เวรวา

เอตญฺจ อุภยํ ญตฺวา อนุมชฺฌํ สมาจเร ฯ

กษัตริย์ผู้มีพระทัยอ่อน ก็ถูกประชาราษฎร์ดูหมิ่น กษัตริย์ผู้มีพระทัยแข็งนักก็มีเวร กษัตริย์ควรทราบเหตุทั้งสองอย่างแล้ว ประพฤติเป็นกลางๆ .

พหุมฺปิ รตฺโต ภาเสยฺย ทุฏฺโฐปิ พหุ ภาสติ

น อิตฺถีการณา ราช ปุตฺตํ ฆาเตตุมรหสิ ฯ

ข้าแต่พระราชา คนมีราคะย่อมพูดมาก แม้คนมีโทสะก็พูดมาก พระองค์ไม่ควรจะให้ปลงพระชนม์พระราชโอรส เพราะเหตุแห่งหญิงเลย.

สพฺโพว ๒ โลโก เอกโต ๓ อิตฺถี จ อยเมกิกา

เตนาหํ ปฏิปชฺชิสฺสํ คจฺฉ ๔ ปกฺขิปเถว นํ ฯ

ด้วยเหตุใด ประชาชนทั้งหมดจึงร่วมกันเป็นพวกพ้องของเจ้าปทุมกุมารส่วนพระมเหสีนี้พระองค์เดียวเท่านั้นไม่มีพวกพ้อง ด้วยเหตุนั้น เราจักปฏิบัติตามคำของพระมเหสี ท่านทั้งหลายจงไป จงโยนเจ้าปทุมกุมารลงไปในเหวทีเดียว.

อเนกตาเล นรเก คมฺภีเร จ ทุรุตฺตเร

ปาติโต คิริทุคฺคสฺมึ เกน ตฺวํ ตตฺถ นามริ ฯ

ท่านเป็นผู้อันเราให้โยนลงในเหวอันลึกหลายชั่วลำตาล เหมือนนรกยากที่จะขึ้นได้ เหตุไร ท่านจึงไม่ตายอยู่ในเหวนั้น?

นาโค ชาตพโล ตตฺถ ถามวา คิริสานุโช

ปจฺจุคฺคหิ มํ โภเคหิ เตนาหํ ตตฺถ นามรึ ฯ

พญานาคผู้มีกำลังเรี่ยวแรงเกิดที่ข้างภูเขา รับอาตมภาพในที่นั้นด้วยขนดหาง เพราะเหตุนั้น อาตมภาพจึงมิได้ตายในที่นั้น.

เอหิ ตํ ปฏิเนสฺสามิ ราชปุตฺต สกํ ฆรํ

รชฺชํ กาเรหิ ภทฺทนฺเต กึ อรญฺเญ กริสฺสสิ ฯ

ดูกรพระราชบุตร มาเถิด เราจักนำเจ้ากลับไปสู่พระราชวัง จะให้เจ้าครอบครองราชสมบัติ ขอความเจริญจงมีแก่เจ้าเถิด เจ้าจักมาทำอะไรอยู่ในป่าเล่า?

ยถา คิลิตฺวา พลิสํ อุทฺธเรยฺย สโลหิตํ

อุทฺธริตฺวา สุขี อสฺส เอวํ ปสฺสามิ อตฺตนา ๕ ฯ

บุรุษกลืนกินเบ็ดแล้วปลดเบ็ดที่เปื้อนโลหิตออกได้ แล้วพึงมีความสุขฉันใด อาตมภาพมองเห็นด้วยตนเอง ฉันนั้น.

กึ นุ ตฺวํ พลิสํ พฺรูสิ กึ ตฺวํ พฺรูสิ สโลหิตํ

กึ นุ ตฺวํ อุพฺภตํ พฺรูสิ ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต ฯ

เจ้ากล่าวอะไรหนอว่าเป็นเบ็ด เจ้ากล่าวอะไรหนอว่าเบ็ดเปื้อนโลหิตเจ้ากล่าวอะไรหนอว่าปลดออกได้ เราถามแล้ว ขอเจ้าจงบอกความข้อนั้นแก่เรา?

กามาหํ พลิสํ พฺรูมิ หตฺถิอสฺสํ สโลหิตํ

จตฺตาหํ อุพฺภตํ พฺรูมิ เอวํ ชานาหิ ขตฺติย ฯ

๑ ม. มหนฺเต ฐเปตุํ ฯ ๒ สี. ยุ. สพฺโพ จ ฯ ๓ สี. ยุ. เอกนฺโต ฯ

๔ ม. คจฺฉถ ฯ ๕ ม. อตฺตานํ ฯ ยุ. อตฺตนิ ฯ

ดูกรมหาบพิตร อาตมภาพกล่าวกามคุณว่าเป็นเบ็ด กล่าวช้างและม้าว่าเบ็ดเปื้อนโลหิต กล่าวถึงการสละได้ว่าปลดออกได้ ขอมหาบพิตรจงทรงทราบอย่างนี้เถิด.

จิญฺจมาณวิกา มาตา เทวทตฺโต จ เม ปิตา

อานนฺโท ปณฺฑิโต นาโค สารีปุตฺโต จ เทวตา

อหํ ตทา ราชปุตฺโต ๑ เอวํ ธาเรถ ชาตกนฺติ ฯ

มหาปทุมชาตกํ นวมํ ฯ

พระราชมารดาของเรา คือ นางจิญจมานวิกา พระราชบิดาของเรา คือพระเทวทัต พญานาค คือ พระอานนท์บัณฑิต และเทวดา คือพระสารีบุตร พระราชบุตรในกาลนั้น คือ เราตถาคต ท่านทั้งหลาย

จงจำชาดกไว้อย่างนี้เถิด.

จบ มหาปทุมชาดกที่ ๙.

กานิ กมฺมานิ กุพฺพานํ กถํ วิญฺญู ปรกฺกเม

อมิตฺตํ ชาเนยฺย เมธาวี ทิสฺวา สุตฺวา จ ปณฺฑิโต ฯ

บุรุษผู้เป็นบัณฑิตมีปัญญา ได้เห็น และได้ฟังซึ่งบุคคลผู้ทำกรรมอย่างไรจึงจะรู้ได้ว่า ผู้นี้ไม่ใช่มิตร วิญญูชนจะพึงพยายามอย่างไร เพื่อจะรู้ได้ว่าผู้นี้ไม่ใช่มิตร?

น นํ อุมฺหยเต ทิสฺวา น จ นํ ปฏินนฺทติ

จกฺขูนิสฺส ๒ น ททาติ ปฏิโลมญฺจ วตฺตติ ฯ

บุคคลผู้มิใช่มิตรเห็นเพื่อนๆ แล้ว ไม่ยิ้มแย้มแจ่มใส ไม่ร่าเริงต้อนรับเพื่อน ไม่แลดูเพื่อน กล่าวคำย้อนเพื่อน.

อมิตฺเต ตสฺส ภชติ มิตฺเต ตสฺส น เสวติ

วณฺณกาเม นิวาเรติ อกฺโกสนฺเต ปสํสติ ฯ

บุคคลผู้มิใช่มิตร คบหาศัตรูของเพื่อน ไม่คบหามิตรของเพื่อน ห้ามผู้ที่กล่าวสรรเสริญเพื่อน สรรเสริญผู้ที่ด่าเพื่อน.

คุยฺหญฺจ ตสฺส นกฺขาติ ตสฺส คุยฺหํ น คูหติ

กมฺมํ ตสฺส น วณฺเณติ ปญฺญสฺส นปฺปสํสติ ฯ

บุคคลผู้มิใช่มิตร ไม่บอกความลับแก่เพื่อน ไม่ช่วยปกปิดความลับของเพื่อน ไม่สรรเสริญการงานของเพื่อน ไม่สรรเสริญปัญญาของเพื่อน.

อภเว นนฺทติ ตสฺส ภเว ตสฺส น นนฺทติ

อจฺฉริยํ ๓ โภชนํ ลทฺธา ตสฺส นุปฺปชฺชเต สติ

ตโต นํ นานุกมฺปติ อหาโสปิ ๔ ลเภยฺยิโต ฯ

บุคคลผู้มิใช่มิตร ยินดีในความฉิบหายของเพื่อน ไม่ยินดีในความเจริญของเพื่อน ได้อาหารที่ดีมีรสอร่อยมาแล้ว ก็มิได้นึกถึงเพื่อน ไม่ยินดีอนุเคราะห์เพื่อนว่า อย่างไรหนอ เพื่อนของเราพึงได้ลาภจากที่นี้บ้าง.

อิจฺเจเต โสฬสาการา อมิตฺตสฺมึ ปติฏฺฐิตา

เยหิ อมิตฺตํ ชาเนยฺย ทิสฺวา สุตฺวา จ ปณฺฑิโต ฯ

บัณฑิตได้เห็น และได้ฟังแล้วพึงรู้ว่า ไม่ใช่มิตรด้วยอาการเหล่าใดอาการดังกล่าวมา ๑๖ ประการนี้ มีอยู่ในบุคคลผู้มิใช่มิตร.

กานิ กมฺมานิ กุพฺพานํ กถํ วิญฺญู ปรกฺกเม

มิตฺตํ ชาเนยฺย เมธาวี ทิสฺวา สุตฺวา จ ปณฺฑิโต ฯ

๑ ม. ราชปฺตฺโต อหํ อาสึ ฯ ๒ ม. จกฺขูนิ จสฺส ฯ ๓ ม. อจฺเฉรํ ฯ

๔ ม. อโห โสปิ ฯ

บัณฑิตมีปัญญา ได้เห็น และได้ฟังบุคคลผู้กระทำกรรมอย่างไร จึงจะรู้ได้ว่า ผู้นี้เป็นมิตร วิญญูชนจะพึงพยายามอย่างไร เพื่อจะรู้ได้ว่า ผู้นี้เป็นมิตร?

ปวุตฺถญฺจสฺส ๑ สรติ อาคตํ อภินนฺทติ

ตโต เกลายิโก โหติ วาจาย ปฏินนฺทติ ฯ

บุคคลผู้เป็นมิตรนั้น ย่อมระลึกถึงเพื่อนผู้อยู่ห่างไกล ย่อมยินดีต้อนรับเพื่อนผู้มาหา ถือว่า เป็นเพื่อนของเราจริง รักใคร่จริง ทักทายปราศรัยด้วยวาจาอันไพเราะ.

มิตฺเต ตสฺเสว ภชติ อมิตฺเต ตสฺส น เสวติ

อกฺโกสนฺเต นิวาเรติ วณฺณกาเม ปสํสติ ฯ

คนที่เป็นมิตร ย่อมคบหาผู้ที่เป็นมิตรของเพื่อน ไม่คบหาผู้ที่ไม่ใช่มิตรของเพื่อน ห้ามปรามผู้ที่ด่าติเตียนเพื่อน สรรเสริญผู้ที่พรรณนาคุณความดีของเพื่อน.

คุยฺหญฺจ ตสฺส อกฺขาติ ตสฺส คุยฺหญฺจ คูหติ

กมฺมญฺจ ตสฺส วณฺเณติ ปญฺญมสฺส ๒ ปสํสติ ฯ

คนที่เป็นมิตร ย่อมบอกความลับแก่เพื่อน ปิดความลับของเพื่อนสรรเสริญการงานของเพื่อน สรรเสริญปัญญาของเพื่อน.

ภเว จ นนฺทติ ตสฺส อภเว ตสฺส น นนฺทติ

อจฺฉริยํ โภชนํ ลทฺธา ตสฺส อุปฺปชฺชเต สติ

ตโต นํ อนุกมฺปติ ปหาโสปิ ๓ ลเภยฺยิโต ฯ

คนที่เป็นมิตร ย่อมยินดีในความเจริญของเพื่อน ไม่ยินดีในความเสื่อมของเพื่อน ได้อาหารมีรสอร่อยมาย่อมระลึกถึงเพื่อน ยินดีอนุเคราะห์เพื่อนว่า อย่างไรหนอ เพื่อนของเราจะพึงได้ลาภจากที่นี้บ้าง.

อิจฺเจเต โสฬสาการา มิตฺตสฺมึ สุปติฏฺฐิตา

เยหิ มิตฺตญฺจ ชาเนยฺย ๔ ทิสฺวา สุตฺวา จ ปณฺฑิโตติ ฯ

มิตฺตามิตฺตชาตกํ ทสมํ ฯ

_______________

ตสฺสุทฺทานํ

ลหุจิตฺต สสาล กสนฺติ ปุน

อถ กาม ทสขลุฏฺฐานวโร

อถ กณฺห สุโกสิย เมณฺฑวโร

ปทุโม ปุน มิตฺตวเรน ทส ฯ

ทฺวาทสนิปาตํ นิฏฺฐิตํ ฯ

๑ ม. ปวุตฺถํ ตสฺส ฯ ๒ ม. ปญฺญํ ตสฺส ฯ ๓ ม. อโห โสปิ ฯ

๔ ยุ. - มิตฺตํ สุชาเนยฺย ฯ

บัณฑิตได้เห็นแล้ว ได้ฟังแล้ว พึงรู้ว่า เป็นมิตรด้วยอาการเหล่าใดอาการดังกล่าวมา ๑๖ ประการนี้ มีอยู่ในบุคคลผู้เป็นมิตร.

จบ มิตตามิตตชาดกที่ ๑๐.

_________________

รวมชาดกที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. จุลลกุณาลชาดก ๒. ภัททสาลชาดก

๓. สมุททวาณิชชาดก ๔. กามชาดก

๕. ชนสันธชาดก ๖. มหากัณหชาดก

๗. โกสิยชาดก ๘. เมณฑกปัญหาชาดก

๙. มหาปทุมชาดก ๑๐. มิตตามิตตชาดก

จบ ทวาทสนิบาตชาดก.