ทัฬหวรรค

ทฬฺหํ ทฬฺหสฺส ขิปติ พลฺลิโก มุทุนา มุทุํ

สาธุมฺปิ สาธุนา เชติ อสาธุมฺปิ อสาธุนา

เอตาทิโส อยํ ราชา มคฺคา อุยฺยาหิ สารถิ ฯ

พระเจ้าพัลลิกราชทรงแข็งต่อผู้ที่แข็ง ทรงชำนะคนอ่อนด้วยความอ่อนทรงชำนะคนดีด้วยความดี ทรงชำนะคนไม่ดีด้วยความไม่ดี พระราชาพระองค์นี้ เป็นเช่นนี้ ดูกรนายสารถี ท่านจงหลีกทางถวายพระราชาของเราเถิด.

อกฺโกเธน ชิเน โกธํ อสาธธ สาธุนา ชิเน

ชิเน กทริยํ ทาเนน สจฺเจนาลิกวาทินํ

เอตาทิโส อยํ ราชา มคฺคา อุยฺยาหิ สารถีติ ฯ

ราโชวาทชาตกํ ปฐมํ ฯ

พระเจ้าพาราณสีทรงชำนะคนโกรธด้วยความไม่โกรธ ทรงชำนะคนไม่ดีด้วยความดี ทรงชำนะคนตระหนี่ด้วยการให้ ทรงชำนะคนพูดเหลาะแหละด้วยคำสัตย์ พระราชาพระองค์นี้ เป็นเช่นนี้ ดูกรนายสารถีท่านจงหลีกทางถวายพระราชาของเราเถิด.

จบ ราโชวาทชาดกที่ ๑.

อสเมกฺขิตกมฺมนฺตํ ตุริตาภินิปาตินํ

ตานิ ๑ กมฺมานิ ตปฺเปนฺติ อุณฺหํ วชฺโฌหิตํ มุเข ฯ

การงานเหล่านั้น ย่อมเผาบุคคลผู้มีการงานอันไม่ได้พิจารณาแล้ว รีบร้อนจะทำให้สำเร็จ เหมือนกับของร้อนที่บุคคลไม่พิจารณาก่อนแล้ว ใส่เข้าไปในปาก ฉะนั้น.

สีโห จ สีหนาเทน ททฺทรํ อภินาทยิ

สุตฺวา สีหสฺส นิคฺโฆสํ สิคาโล ททฺทเร วสํ

ภีโต สนฺตาสมาปาทิ หทยญฺจสฺส อปฺผลีติ ฯ

สิคาลชาตกํ ทุติยํ ฯ

๑ สี. ม. สานิ ฯ

อนึ่ง ราชสีห์ได้แผดสีหนาทที่ภูเขาเงิน สุนัขจิ้งจอกอยู่ในภูเขาเงินได้ฟังราชสีห์แผดเสียงก็กลัวตาย หวาดกลัว หัวใจแตกตาย.

จบ สิคาลชาดกที่ ๒.

จตุปฺปโท อหํ สมฺม ตฺวมฺปิ สมฺม จตุปฺปโท

เอหิ สมฺม ๑ นิวตฺตสฺสุ กินฺนุ ภีโต ปลายสิ ฯ

ดูกรสหาย เราก็มี ๔ เท้า แม้ท่านก็มี ๔ เท้า จงกลับมาสู้กันก่อนเถิดสหาย ท่านกลัวหรือ จึงหนีไป?

อสุจิ ปูติโลโมสิ ทุคฺคนฺโธ วาสิ สูกร

สเจ ยุชฺฌิตุกาโมสิ ชยํ สมฺม ททามิ เตติ ฯ

สูกรชาตกํ ตติยํ ฯ

ดูกรหมู ท่านเป็นสัตว์สกปรก มีขนเหม็นเน่า มีกลิ่นเหม็นฟุ้งไปดูกรสหาย ถ้าท่านประสงค์จะสู้รบกับเรา เราก็จะให้ชัยชนะแก่ท่าน.

จบ สูกรชาดกที่ ๓.

อิธูรคานํ ปวโร ปวิฏฺโฐ

เสลสฺส วณฺเณน ปโมกฺขมิจฺฉํ

พฺรหฺมญฺจ วณฺณํ อปจายมาโน

พุภุกฺขิโต โน วิสหามิ ๒ โภตฺตุํ ฯ

ในที่นี้ พระยานาคประเสริฐกว่างูทั้งหลาย พระยานาคต้องการจะพ้นไปจากสำนักของข้าพเจ้าแปลงเพศเป็นดุจท่อนแก้วมณี เข้าไปอยู่ภายในผ้าเปลือกไม้นี้ ข้าพเจ้าเคารพยำเกรงเพศของพระคุณเจ้า ซึ่งเป็นเพศประเสริฐนัก แม้จะหิวก็ไม่อาจจะจับนาค ซึ่งเข้าไปอยู่ภายในผ้าเปลือกไม้นั้นออกมากินได้.

โส พฺรหฺมคุตฺโต จิรเมว ชีว

ทิพฺยา จ เต ปาตุภวนฺตุ ภกฺขา

โส พฺรหฺมวณฺณํ อปจายมาโน

พุภุกฺขิโต โน วิตราสิ โภตฺตุนฺติ ฯ

อุรคชาตกํ จตุตฺถํ ฯ

___________

๑ สี. ยุ. สีห ฯ ๒ ม. วิตรามิ ฯ

ท่านนั้น เคารพยำเกรงผู้มีเพศประเสริฐ แม้จะหิวก็ไม่อาจจะจับนาคซึ่งเข้าไปอยู่ภายในผ้าเปลือกไม้นั้นออกมากินได้ ขอท่านนั้น จงเป็นผู้อันพรหมคุ้มครอง ดำรงชีพอยู่สิ้นกาลนานเถิด อนึ่ง ขอภักษาหารอันเป็นทิพย์จงปรากฏแก่ท่านเถิด.

จบ อุรคชาดกที่ ๓.

ชีว วสฺสสตํ ภคฺค ๑ อปรานิ จ วีสติ ๒

มา มํ ปิสาจา ขาทนฺตุ ชีว ตฺวํ สรโทสตํ ฯ

ข้าแต่ท่านบิดา ขอท่านจงเป็นอยู่ ๑๒๐ ปี ขอปีศาจจงอย่ากินฉันเลยท่านจงเป็นอยู่ ๑๒๐ ปี เถิด.

ตฺวมฺปิ วสฺสสตํ ชีว อปรานิ จ วีสติ ๒

วิสํ ปิสาจา ขาทนฺตุ ชีว ตฺวํ สรโทสตนฺติ ฯ

ภคฺคชาตกํ ปญฺจมํ ฯ

แม้ท่านก็จงเป็นอยู่ ๑๒๐ ปี พวกปีศาจจงกินยาพิษ ท่านจงเป็นอยู่๑๒๐ ปี.

จบ ภัคคชาดกที่ ๕.

อลีนจิตฺตํ นิสฺสาย ปหฏฺฐา มหตี จมู

โกสลํ เสนาสนฺตุฏฺฐํ ชีวคฺคาหํ อคาหยิ ฯ

เสนาหมู่ใหญ่อาศัยเจ้าอลีนจิต มีใจรื่นเริง ได้จับเป็นพระเจ้าโกศลผู้ไม่ทรงอิ่มพระทัยด้วยราชสมบัติของพระองค์ ฉันใด.

เอวํ นิสฺสยสมฺปนฺโน ภิกฺขุ อารทฺธวีริโย

ภาวยํ กุสลํ ธมฺมํ โยคกฺเขมสฺส ปตฺติยา

ปาปุเณ อนุปุพฺเพน สพฺพสํโยชนกฺขยนฺติ ฯ

อลีนจิตฺตชาตกํ ฉฏฺฐํ ฯ

ภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยกัลยาณมิตรเป็นที่พึ่งอาศัย ปรารภความเพียร เจริญกุศลธรรม เพื่อบรรลุนิพพานอันเกษมจากโยคะ พึงบรรลุธรรมเป็นที่สิ้นไปแห่งสังโยชน์ทั้งปวงโดยลำดับ ก็ฉันนั้น.

จบ อลีนจิตตชาดกที่ ๖.

เยนกามํ ปณาเมติ ธมฺโม พลวตํ มิคิ ๓

อุนฺนทนฺติ วิชานาหิ ชาตํ สรณโต ภยํ ฯ

ผู้เป็นใหญ่ย่อมขับไล่ผู้น้อยได้ตามความต้องการของตน นี่เป็นธรรมดาของผู้มีกำลัง นางมฤคีผู้มีฟันคมแหลมของท่าน ได้คุกคามบุตรและภรรยาของเรา ขอท่านจงทราบเถิด ภัยเกิดแต่ที่พึ่งแล้ว.

อปิ เจปิ ทุพฺพโล มิตฺโต มิตฺตธมฺเมสุ ติฏฺฐติ

โส ญาตโก จ พนฺธุ จ โส มิตฺโต โส จ เม สขา

ทาฐินิ มาติมญฺญิโวฺห ๑ สิคาโล มม ปาณโทติ ฯ

คุณชาตกํ สตฺตมํ ฯ

๑ สี. ยุ. คคฺค ฯ ๒ ม. วีสตึ ฯ ๓ ม. มิคี ฯ

ถ้าผู้ใด เป็นมิตรแม้จะมีกำลังน้อย แต่ตั้งอยู่ในมิตรธรรม ผู้นั้นชื่อว่าเป็นญาติ เป็นเผ่าพันธุ์ เป็นมิตร และเป็นสหายของเรา แน่ะนางมฤคีท่านอย่าดูหมิ่นสหายของเราอีกนะ เพราะว่า สุนัขจิ้งจอกตัวนี้ให้ชีวิตเราไว้.

จบ คุณชาดกที่ ๗.

นยิทํ วิสมสีเลน โสเณน สุหนุสฺสห ๒

สุหนุปิ ๓ ตาทิโสเยว โย โสณสฺส ส โคจโร ฯ

การที่ม้าโกงสุหนุกระทำความรักกับม้าโสณะนี้ ย่อมมีด้วยปกติที่ไม่เสมอกันก็หามิได้ ม้าโสณะ เป็นเช่นใด แม้ม้าสุหนุก็เป็นเช่นนั้นม้าโสณะมีความประพฤติเช่นใด ม้าสุหนุก็มีความประพฤติเช่นนั้น.

ปกฺขนฺทินา ปคพฺเภน นิจฺจํ สนฺทานขาทินา

สเมติ ปาปํ ปาเปน สเมติ อสตาสตนฺติ ๔ ฯ

สุหนุชาตกํ อฏฺฐมํ ฯ

ม้าทั้งสองนั้น ย่อมเสมอกันด้วยการวิ่งไปด้วยความคะนอง และด้วยกัดเชือกที่ล่ามอยู่เป็นนิจ ความชั่วย่อมสมกับความชั่ว ความไม่ดีย่อมสมกับความไม่ดี.

จบ สุหนุชาดกที่ ๘.

อุเทตยญฺจกฺขุมา เอกราชา

หริสฺสวณฺโณ ปฐวิปฺปภาโส

ตํ ตํ นมสฺสามิ หริสฺสวณฺณํ ปฐวิปฺปภาสํ

ตยชฺช คุตฺตา วิหเรมุ ทิวสํ

เย พฺราหฺมณา เวทคุ สพฺพธมฺเม

เต เม นโม เต จ มํ ปาลยนฺตุ

นมตฺถุ พุทฺธานํ นมตฺถุ โพธิยา

นโม วิมุตฺตานํ นโม วิมุตฺติยา

อิมํ โส ปริตฺตํ กตฺวา โมโร จรติ เอสนา ฯ

๑ ม. มาติมญฺญิฏฺโฐ ฯ ๒ ม. สุหนูสห ฯ ๓ ม. สุหนูปิ ฯ ๔ ม. อสตา อสนฺติ ฯ

พระอาทิตย์นี้ เป็นดวงตาของโลก เป็นเจ้าแห่งแสงสว่างอย่างเอกกำลังอุทัยขึ้นมาทอแสงอร่ามสว่างไปทั่วปฐพี เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระอาทิตย์นั้น ซึ่งทอแสงอร่ามสว่างไปทั่วปฐพี ข้าพเจ้าอันท่านช่วยคุ้มกันแล้วในวันนี้ พึงอยู่เป็นสุขตลอดวัน พราหมณ์เหล่าใดผู้ถึงฝั่งแห่งเวทในธรรมทั้งปวง ขอพรามหณ์เหล่านั้น จงรับความนอบน้อมของข้าพเจ้า และขอจงคุ้มครองข้าพเจ้าด้วย ข้าพเจ้าขอนอบน้อมแด่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย ข้าพเจ้าขอนอบน้อมแด่พระโพธิญาณ ข้าพเจ้าขอนอบน้อมแด่ท่านผู้หลุดพ้นแล้ว ข้าพเจ้าขอนอบน้อมแด่วิมุตติธรรมของท่านผู้หลุดพ้นแล้ว นกยูงนั้น เจริญพระปริตต์นี้แล้วจึงเที่ยวไปแสวงหาอาหาร.

อเปตยญฺจกฺขุมา เอกราชา

หริสฺสวณฺโณ ปฐวิปฺปภาโส

ตํ ตํ นมสฺสามิ หริสฺสวณฺณํ ปฐวิปฺปภาสํ

ตยชฺช คุตฺตา วิหเรมุ รตฺตึ

เย พฺราหฺมณา เวทคุ สพฺพธมฺเม

เต เม นโม เต จ มํ ปาลยนฺตุ

นมตฺถุ พุทฺธานํ นมตฺถุ โพธิยา

นโม วิมุตฺตานํ นโม วิมุตฺติยา

อิมํ โส ปริตฺตํ กตฺวา โมโร วาสมกปฺปยีติ ฯ

โมรชาตกํ นวมํ ฯ

พระอาทิตย์นี้ เป็นดวงตาของโลก เป็นเจ้าแห่งแสงสว่างอย่างเอกส่องแสงสว่างไปทั่วปฐพีแล้วอัสดงคตไป เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระอาทิตย์นั้น ซึ่งส่องสว่างไปทั่วปฐพี ข้าพเจ้าอันท่านช่วยคุ้มครองแล้วในวันนี้ พึงอยู่เป็นสุขตลอดคืน พราหมณ์เหล่าใด ผู้ถึงฝั่งแห่งเวทในธรรมทั้งปวง ขอพราหมณ์เหล่านั้น จงรับความนอบน้อมของข้าพเจ้า และขอจงคุ้มครองข้าพเจ้าด้วย ข้าพเจ้าขอนอบน้อมแด่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย ข้าพเจ้าขอนอบน้อมแด่พระโพธิญาณ ข้าพเจ้าขอนอบน้อมแด่ท่านผู้หลุดพ้นแล้ว ข้าพเจ้าขอนอบน้อมแด่วิมุตติธรรมของท่านผู้หลุดพ้นแล้ว นกยูงนั้นเจริญพระปริตต์นี้แล้วจึงสำเร็จการอยู่.

จบ โมรชาดกที่ ๙.

เอวเมว นูน ราชานํ เวเทหํ มิถิลคฺคหํ

อสฺสา วหนฺติ อาชญฺญา ยถา หํสา วินีลกํ ฯ

หงส์ ๒ ตัว พาเราผู้ชื่อว่าวินีลกะไป ฉันใด ม้าอาชาไนยก็พาพระเจ้าวิเทหราชผู้ครองเมืองมิถิลาให้เสด็จไป ฉันนั้นเหมือนกัน.

วินีล ทุคฺคํ ภชติ อภูมึ ตาต เสวสิ

คามนฺตกานิ เสวสฺสุ เอตํ มาตาลยํ ตุวนฺติ ๑ ฯ

วินีลกชาตกํ ทสมํ ฯ

ทฬฺหวคฺโค ปฐโม ฯ

___________

ตสฺสุทฺทานํ

วรพลฺลิก ททฺทร สูกรโก

อุรคุตฺตม ปญฺจมภคฺควโร

มหตีจมุยาว สิคาลวโร

สุหนุตฺตม โมร วินีลํ ทส ฯ

๑ ม. ตวาติ ฯ

แน่ะเจ้าวินีลกะ เจ้ามาคบ มาเสพ ภูเขาอันมิใช่ภูมิภาคทำเลของเจ้าเจ้าจงไปเสพอาศัยสถานที่ใกล้บ้านเถิด นั่นเป็นที่อยู่อาศัยของเจ้าและมารดาของเจ้า.

จบ วินีลกชาดกที่ ๑๐.

จบ ทัฬหวรรคที่ ๑.

_________________

รวมชาดกที่มีในวรรคนี้

๑. ราโชวาทชาดก ๒. สิคาลชาดก

๓. สูกรชาดก ๔. อุรคชาดก

๕. ภัคคชาดก ๖. อลีนจิตตชาดก

๗. คุณชาดก ๘. สุหนุชาดก

๙. โมรชาดก ๑๐. วินีลกชาดก.