รุหกวรรค

อมฺโภ ๑ รุหก ฉินฺนาปิ ชิยา สนฺธิยฺยเต ปุน

สนฺธิยสฺสุ ปุราณิยา มา โกธสฺส วสํ คมิ ฯ

ดูกรพ่อรุหกะ สายธนูถึงขาดแล้วก็ยังต่อกันได้อีก ท่านจงคืนดีกันเสียกับภรรยาเก่าเถิด อย่าลุอำนาจแก่ความโกรธเลย.

วิชฺชมาเนสุ (มุทุ) วาเกสุ ๒ วิชฺชมาเนสุ การิสุ

อญฺญํ ชิยํ กริสฺสามิ อลญฺเญว ปุราณิยาติ ฯ

รุหกชาตกํ ปฐมํ ฯ

เมื่อป่านยังมีอยู่ ช่างทำก็ยังมีอยู่ ข้าพระบาทจักกระทำสายอื่นใหม่ พอกันทีสำหรับสายเก่า.

จบ รุหกชาดกที่ ๑.

อิตฺถี สิยา รูปวตี สา จ สีลวตี สิยา

ปุริโส ตํ น อิจฺเฉยฺย สทฺทหาสิ มโหสธ ฯ

หญิงที่มีรูปงาม ทั้งมีศีลาจารวัตร บุรุษไม่พึงปรารถนาหญิงนั้น ท่านเชื่อไหม มโหสถ?

สทฺทหามิ มหาราช ปุริโส ทุพฺภโค สิยา

สิรี จ กาฬกณฺณี จ น สเมนฺติ กุทาจนนฺติ ฯ

สิริกาฬกณฺณิชาตกํ ทุติยํ ฯ

๑ สี. ม. อปิ ฯ ๒ สี. วิชฺชมานาสุ มรุวาสุ ฯ ยุ. วิชฺชมานาสุ มรูทฺวาสุ ฯ

ข้าแต่มหาราชะ ข้าพระบาทเชื่อ บุรุษคงเป็นคนต่ำต้อย สิริกับกาฬกรรณีย่อมไม่สมกันเลยไม่ว่าในกาลไหนๆ.

จบ สิริกาฬกัณณิชาดกที่ ๒.

อยเมว สา อยมฺปิ ๑ โส อนญฺโญ

อยเมว โส หตฺถจฺฉินฺโน อนญฺโญ

ยมาห โกมาริปติโก ๒ มมนฺติ

วชฺฌิตฺถิโย นตฺถิ อิตฺถีสุ สจฺจํ ฯ

หญิงคนนี้แหละ คือหญิงคนนั้น ถึงเราก็คือบุรุษคนนั้น ไม่ใช่คนอื่นบุรุษคนนี้แหละที่หญิงคนนี้อ้างว่า เป็นผัวของเรามาตั้งแต่เป็นเด็ก ก็คือบุรุษที่ถูกตัดมือ หาใช่คนอื่นไม่ ขึ้นชื่อว่า หญิงทั้งหลายควรฆ่าเสียให้หมดเลย ความสัตย์ไม่มีในหญิงทั้งหลาย.

อิมญฺจ ชมฺมํ มุสเลน หนฺตฺวา

ลุทฺทํ ฉวํ ปรทารูปเสวึ

อิมิสฺสา จ นํ ปาปปติพฺพตาย

ชีวนฺติยา ฉินฺทถ กณฺณนาสนฺติ ฯ

จุลฺลปทุมชาตกํ ตติยํ ฯ

ท่านทั้งหลายจงฆ่าบุรุษผู้ชั่วช้าลามกราวกับซากผี มักทำชู้กับภรรยาผู้อื่นคนนี้ เสียด้วยสาก จงตัดหู ตัดจมูก ของหญิงผู้ทำร้ายผัวชั่วช้าลามกคนนี้เสียทั้งเป็นๆ เถิด.

จบ จุลลปทุมชาดกที่ ๓.

น สนฺติ เทวา ปวสนฺติ นูน

น หิ นูน สนฺติ อิธ โลกปาลา

สหสา กโรนฺตานมสญฺญตานํ

น หิ นูน สนฺติ ๓ ปฏิเสธิตาโร ฯ

เทวดาทั้งหลาย (ผู้ดูแลรักษาชนผู้มีศีลและคอยกีดกันคนชั่ว) ย่อมไม่มีอยู่ในโลกเป็นแน่ หรือเมื่อกิจเห็นปานนี้เกิดขึ้น ย่อมพากันไปค้างแรมเสียเป็นแน่ อนึ่ง สมณพราหมณ์ทั้งหลายอันเขาสมมติว่า เป็นผู้รักษาโลก ไม่มีอยู่ในโลกนี้เป็นแน่ เมื่อชนทุศีลทั้งหลายกระทำกรรมอันสาหัสบุคคลผู้ห้ามปรามไม่มีอยู่เป็นแน่?

อกาเล วสฺสตี ตสฺส กาเล ตสฺส น วสฺสติ

สคฺคา จ จวติ ฐานา นนุ โส ตาวตา หโตติ ฯ

มณิโจรชาตกํ จตุตฺถํ ฯ

๑ ม. อหมฺปิ ฯ ๒ ม. โกมารปตี ฯ ๓ ม. สนฺตี ฯ

ในรัชสมัยของพระเจ้าอธรรมิกราช ฝนย่อมตกในเวลาอันไม่ควรจะตกในเวลาที่ควรจะตกก็ไม่ตก พระราชาผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรม ย่อมจุติจากฐานะคือสวรรค์ พระราชาผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรมนั้น ใช่ว่าจะได้รับความยากเข็ญด้วยเหตุมีประมาณเท่านั้นก็ไม่.

จบ มณิโจรชาดกที่ ๔.

ปพฺพตูปตฺถเร ๑ รมฺเม ชาตา โปกฺขรณี สิวา

ตํ สิคาโล อปาปาสิ ๒ ชานํ สีเหน รกฺขิตํ ฯ

สระโบกขรณีอันเกษม เกิดอยู่ที่เชิงเขาลาด น่ารื่นรมย์ สุนัขจิ้งจอกรู้ว่าสระนั้นอันราชสีห์รักษาอยู่ กล้าลงไปดื่มน้ำได้.

ปิวนฺติ เจ มหาราช สาปทานิ มหานทึ

น เตน อนที โหติ ขมสฺสุ ยทิ เต ปิยาติ ฯ

ปพฺพตูปตฺถรชาตกํ ปญฺจมํ ฯ

ข้าแต่มหาราชะ ถ้าสัตว์ทั้งหลายที่มีเท้า ย่อมพากันดื่มน้ำในแม่น้ำใหญ่ไซร้ แม่น้ำจะกลายเป็นไม่ใช่แม่น้ำเพราะเหตุนั้นก็หาไม่ ถ้าบุคคลทั้งสองนั้น เป็นที่รักของพระองค์ไซร้ พระองค์ก็ทรงงดโทษเสีย.

จบ ปัพพตูปัตถรชาดกที่ ๕.

เย น กาหนฺติ โอวาทํ นรา พุทฺเธน เทสิตํ

พฺยสนํ เต คมิสฺสนฺติ รกฺขสีหิว วาณิชา ฯ

นรชนเหล่าใด ไม่ทำตามโอวาทอันพระพุทธเจ้าทรงแสดงแล้ว นรชนเหล่านั้นจักต้องถึงความพินาศ เปรียบเหมือนพ่อค้าทั้งหลายถูกนางผีเสื้อหลอกลวงให้อยู่ในอำนาจ ฉะนั้น.

เย จ กาหนฺติ โอวาทํ นรา พุทฺเธน เทสิตํ

โสตฺถึ ปารํ คมิสฺสนฺติ วลาเหเนว วาณิชาติ ฯ

วลาหกสฺสชาตกํ ฉฏฺฐํ ฯ

นรชนเหล่าใด ทำตามโอวาทอันพระพุทธเจ้าทรงแสดงแล้ว นรชนเหล่านั้น จักถึงฝั่งสวัสดี ดุจพ่อค้าทั้งหลายทำตามถ้อยคำอันม้าวลาหกกล่าวแล้ว ฉะนั้น.

จบ วลาหกัสสชาดกที่ ๖.

น นํ อุมฺหยเต ทิสฺวา น จ นํ ปฏินนฺทติ

จกฺขูนิ จสฺส น ททาติ ปฏิโลมญฺจ วตฺตติ ฯ

๑ สี. ยุ. ปพฺพตปตฺถเร ฯ ๒ ม. อปาปายิ ฯ

ศัตรูเห็นเข้าแล้วไม่ยิ้มแย้ม ไม่แสดงความยินดีตอบ สบตากันแล้วเบือนหน้าหนี ไม่แลดู ประพฤติตรงกันข้ามเสมอ.

เอเต ภวนฺติ อาการา อมิตฺตสฺมึ ปติฏฺฐิตา

เยหิ อมิตฺตํ ชาเนยฺย ทิสฺวา สุตฺวา จ ปณฺฑิโตติ ฯ

มิตฺตามิตฺตชาตกํ สตฺตมํ ฯ

อาการเหล่านี้ มีปรากฏอยู่ในศัตรู เป็นเครื่องให้บัณฑิตเห็น และได้ฟังแล้ว พึงรู้ได้ว่า เป็นศัตรู.

จบ มิตตามิตตชาดกที่ ๗.

ปวาสา อาคโต ตาต อิทานิ น จิราคโต

กจฺจิ นุ ตาต เต มาตา น อญฺญมุปเสวติ ฯ

ลูกรัก พ่อกลับมาจากที่ค้างแรม กลับมาเดี๋ยวนี้เอง ไม่นานเท่าไรนักแม่ของเจ้าไม่ไปคบหาบุรุษอื่นดอกหรือ?

น โข ปเนตํ สุภณํ คิรํ สจฺจูปสญฺหิตํ

สเยถ โปฏฺฐปาโทว มุมฺมเร อุปกูสิโตติ ๑ ฯ

ราธชาตกํ อฏฺฐมํ ฯ

ธรรมดาบัณฑิต ไม่พูดวาจาที่ประกอบด้วยความจริง แต่ไม่ดี ขืนพูดไปจะต้องนอนอยู่ ดุจนกแขกเต้าชื่อว่าโปฏฐปาทะถูกเผานอนจมอยู่ในเตาไฟฉะนั้น.

จบ ราธชาดกที่ ๘.

อุภยํ เม น ขมติ อุภยํ เม น รุจฺจติ

ยา จายํ โกฏฺฐโมติณฺณา น ทสฺสํ ๒ อิติ ภาสติ ฯ

กรรมทั้งสองไม่ควรแก่เรา เราไม่ชอบใจ ก็หญิงคนนี้ลงไปในฉางข้าวแล้วพูดว่า เรายังใช้หนี้ให้ไม่ได้.

ตํ ตํ คามปติ พฺรูมิ กทเร อปฺปสฺมึ ชีวิเต

เทฺว มาเส สงฺครํ ๓ กตฺวา มํสํ ชรคฺควํ กิสํ

อปฺปตฺตกาเล โจเทสิ ตมฺปิ มยฺหํ น รุจฺจตีติ ฯ

คหปติชาตกํ นวมํ ฯ

___________

๑ ม. มุมฺมุเร อุปกูถิโตติ ฯ ๒ ม. นาทฺทสํ ฯ ๓ สี. ยุ. การํ กตฺวา ฯ

ดูกรนายบ้าน เพราะเหตุนั้น เราจึงพูดกะท่าน ท่านมาทวงค่าเนื้อวัวแก่ซูบผอม ซึ่งเราได้ทำสัญญาผลัดไว้ถึงสองเดือน ในคราวเมื่อชีวิตของเราน้อย ลำบากยากเข็ญ ในกาลยังไม่ทันถึงกำหนดสัญญา กรรมทั้งสองนั้น ไม่ถูกใจเราเสียเลย.

จบ คหปติชาดกที่ ๙.

สรีรทพฺยํ วุฑฺฒพฺยํ โสชจฺจํ สาธุสีลิยํ

พฺราหฺมณนฺเตว ปุจฺฉาม กินฺนุ ๑ เตสํ วนิมฺหเส ๒ ฯ

เราขอถามท่านพราหมณ์ว่า ๑. คนมีรูปงาม ๒. คนอายุมาก ๓. คนมีชาติสูง ๔. คนมีศีลดี ๔ คนนั้น ท่านจะเลือกเอาคนไหน?

อตฺโถ อตฺถิ สรีรสฺมึ วุฑฺฒพฺยสฺส นโม กเร

อตฺโถ อตฺถิ สุชาตสฺมึ สีลํ อสฺมาก รุจฺจตีติ ฯ

สาธุสีลชาตกํ ทสมํ

รุหกวคฺโค ปญฺจโม ฯ

___________

ตสฺสุทฺทานํ

อปิรุหก รูปวตี มุสโล

ปวสนฺติ สปญฺจมโปกฺขรณี

อถ มุตฺติมวาณิช อุมฺหยเต

จิรอาคต โกฏฺฐ สรีร ทส ฯ

ประโยชน์ในร่างกายก็มีอยู่ ข้าพเจ้าขอทำความนอบน้อมแก่ท่านผู้เจริญวัยประโยชน์ในบุรุษผู้มีชีวิตดีก็มีอยู่ ศีลแล พวกเราชอบใจ.

จบ สาธุสีลชาดกที่ ๑๐.

จบ รุหกวรรคที่ ๕.

_________________

รวมชาดกที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. รุหกชาดก ๒. สิริกาฬกัณณิชาดก

๓. จุลลปทุมชาดก ๔. มณิโจรชาดก

๕. ปัพพตูปัตถรชาดก ๖. วลาหกัสสชาดก

๗. มิตตามิตตชาดก ๘. ราธชาดก

๙. คหปติชาดก ๑๐. สาธุสีลชาดก.