สันถวรรค

น สนฺถวํ กาปุริเสน กยิรา

อริโยนริเยน ปชานมตฺถํ

จิรานุวุฏฺโฐปิ กโรติ ปาปํ

คโช ยถา อินฺทสมานโคตฺตํ ฯ

บุคคลไม่พึงทำความสนิทสนมกับบุรุษชั่วช้า ท่านผู้เป็นอริยะ รู้ประโยชน์อยู่ ไม่พึงทำความสนิทสนมกับอนารยชน เพราะอนารยชนนั้น แม้อยู่ร่วมกันเป็นเวลานาน ก็ย่อมทำบาปกรรม ดุจช้างผู้ทำลายล้างดาบสชื่ออินทสมานโคตร ฉะนั้น.

ยเทว ๑ ชญฺญา สทิโส มมนฺติ

สีเลน ปญฺญาย สุเตน จาปิ

เตเนว เมตฺตึ กยิราถ สทฺธึ

สุโข หเว ๒ สปฺปุริเสน สงฺคโมติ ฯ

อินฺทสมานโคตฺตชาตกํ ปฐมํ ฯ

___________

๑ ม. ยํ เตฺวว ฯ ๒ สี. ม. สุขาวโห ฯ

บุคคลพึงรู้บุคคลใดว่า ผู้นี้เช่นเดียวกับเรา โดยศีล ปัญญา และสุตะพึงทำไมตรีกับบุคคลนั้นนั่นแล เพราะการสมาคมกับสัตบุรุษนำมาซึ่งความสุขแท้.

จบ อินทสมานโคตตชาดกที่ ๑.

น สนฺถวสฺมา ปรมตฺถิ ปาปิโย

โย สนฺถโว กาปุริเสน โหติ

สนฺตปฺปิโต สปฺปินา ปายาเสน

กิจฺฉา กตํ ปณฺณกุฏึ อทฑฺฒหิ ๑ ฯ

สิ่งอื่นที่จะชั่วช้ายิ่งขึ้นไปกว่าความสนิทสนมเป็นไม่มี ความสนิทสนมกับบุรุษเลวทราม เป็นความชั่วช้า เพราะไฟนี้เราให้อิ่มหนำแล้วด้วยสัปปิและข้าวปายาส ยังไหม้บรรณศาลาที่เราทำได้ยากให้พินาศ.

น สนฺถวสฺมา ปรมตฺถิ เสยฺโย

โย สนฺถโว สปฺปุริเสน โหติ

สีหสฺส พยคฺฆสฺส จ ทีปิโน จ

สามา มุขํ เลหติ สนฺถเวนาติ ฯ

สนฺถวชาตกํ ทุติยํ ฯ

สิ่งอื่นที่จะประเสริฐยิ่งไปกว่าความสนิทสนมเป็นไม่มี ความสนิทสนมกับสัตบุรุษ เป็นความประเสริฐ สามามฤคีเลียปากราชสีห์ เสือโคร่งและเสือเหลืองได้ ก็เพราะความรักใคร่สนิทสนมกัน.

จบ สันถวชาดกที่ ๒.

กาฬา มิคา เสตทนฺตา ตวีเม

ปโรสตํ เหมชาลาภิฉนฺนา

เต เต ททามีติ สุสีม พฺรูสิ

อนุสฺสรํ เปตฺติปิตามหานํ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงพระนามว่าสุสีมะ ช้างประมาณ ๑๐๐ เชือกเศษนี้ประดับด้วยข่ายทอง เป็นของพระองค์ พระองค์ทรงระลึกถึงการกระทำแห่งพระบิดา และพระอัยยกาของพระองค์อยู่เนืองๆ ตรัสว่า เราจะให้ช้างเหล่านั้นแก่พราหมณ์เหล่าอื่น ดังนี้ เป็นความจริงหรือ พระเจ้าข้า?

กาฬา มิคา เสตทนฺตา มมีเม

ปโรสตํ เหมชาลาภิฉนฺนา

เต เต ททามีติ วทามิ มาณว

อนุสฺสรํ เปตฺติปิตามหานนฺติ ฯ

สุสีมชาตกํ ตติยํ ฯ

๑ ม. อทยฺหิ ฯ ยุ. อทฏฺฐหิ ฯ

ดูกรพ่อมาณพ ช้างประมาณ ๑๐๐ เชือกเศษนี้ประดับด้วยข่ายทอง ซึ่งเป็นของเรา เราระลึกถึงการกระทำแห่งพระบิดา และพระอัยยกาอยู่เนืองๆ พูดว่า เราจะให้ช้างเหล่านั้นแก่พราหมณ์เหล่าอื่น ดังนี้ เป็นความจริง.

จบ สุสีมชาดกที่ ๓.

ยนฺนุ คิชฺโฌ โยชนสตํ กุณปานิ อเวกฺขติ

กสฺมา ชาลญฺจ ปาสญฺจ อาสชฺชาปิ น พุชฺฌสิ ฯ

เออก็ (เขากล่าวกันว่า) แร้งย่อมเห็นซากศพทั้งหลายได้ถึงร้อยโยชน์เหตุไร ท่านมาถึงข่ายและบ่วงจึงไม่รู้เล่า?

ยทา ปราภโว โหติ โปโส ชีวิตสงฺขเย

อถ ชาลญฺจ ปาสญฺจ อาสชฺชาปิ น พุชฺฌตีติ ฯ

คิชฺฌชาตกํ จตุตฺถํ ฯ

ความเสื่อมจะมีในเวลาใด สัตว์ใกล้จะสิ้นชีวิตในเวลาใด ในเวลานั้นถึงจะมาใกล้ข่าย และบ่วงก็รู้ไม่ได้ ฯ

จบ คิชฌชาดกที่ ๔.

สนฺธึ กตฺวา อมิตฺเตน อณฺฑเชน ชลาพุช

วิวริย ทาฐํ สยสิ ๑ กุโต เต ภยมาคตํ ฯ

ดูกรพังพอน ท่านได้ทำมิตรภาพกับงูผู้เป็นศัตรูแล้ว ไฉนจึงยังนอนแยกเขี้ยวอยู่อีกเล่า ภัยที่ไหนจะมาถึงแก่ท่านอีก?

สงฺเกเถว อมิตฺตสฺมึ มิตฺตสฺมิมฺปิ น วิสฺสเส

อภยา ภยมุปฺปนฺนํ อปิ มูลานิ กนฺตตีติ ฯ

นกุลชาตกํ ปญฺจมํ ฯ

บุคคลพึงระแวงในศัตรูไว้ แม้ในมิตรก็ไม่ควรวางใจ ภัยเกิดขึ้นแล้วจากมิตร ย่อมตัดมูลรากทั้งหลายเสีย.

จบ นกุลชาดกที่ ๕.

อุปสาฬฺหกนามานํ ๒ สหสฺสานิ จตุทฺทส

อสฺมึ ปเทเส ทฑฺฒานิ นตฺถิ โลเก อนามตํ ฯ

๑ ม. เสสิ ฯ ๒ ม. อุปฬาฬฺหกนามานิ ฯ

พราหมณ์ชื่อว่าอุปสาฬหกทั้งหลาย ถูกญาติทั้งหลายเผาเสียในประเทศนี้ประมาณหมื่นสี่พันชาติแล้ว สถานที่อันใครๆ ไม่เคยตายแล้ว ย่อมไม่มีในโลก.

ยมฺหิ สจฺจญฺจ ธมฺโม จ อหึสา สญฺญโม ทโม

เอตทริยา เสวนฺติ เอตํ โลเก อนามตนฺติ ฯ

อุปสาฬฺหกชาตกํ ฉฏฺฐํ ฯ

สัจจะ ๑ ธรรม ๑ อหิงสา ๑ สัญญมะ ๑ ทมะ ๑ มีอยู่ในบุคคลใดพระอริยะทั้งหลายย่อมคบหาบุคคลนั้น คุณชาตินี้แลชื่อว่า ไม่ตายในโลก.

จบ อุปสาฬหกชาดกที่ ๖.

อภุตฺวา ภิกฺขสิ ภิกฺขุ น หิ ภุตฺวาน ภิกฺขสิ

ภุตฺวาน ภิกฺขุ ภิกฺขสฺสุ มา ตํ กาโล อุปจฺจคา ฯ

ดูกรภิกษุ ท่านยังไม่ทันได้บริโภคกามเลย มาเที่ยวภิกษาเสีย ท่านจะบริโภคกามเสียก่อนแล้วจึงเที่ยวภิกษาไม่ดีหรือ ดูกรภิกษุ ท่านจงบริโภคกามเสียก่อนแล้วจึงเที่ยวภิกษาเถิด เวลาบริโภคกามอย่าล่วงเลยท่านไปเสียเลย.

กาลํ โวหํ น ชานามิ ฉนฺโน กาโล น ทิสฺสติ

ตสฺมา อภุตฺวา ภิกฺขามิ มา มํ กาโล อุปจฺจคาติ ฯ

สมิทฺธิชาตกํ สตฺตมํ ฯ

เรารู้เวลาตายไม่ได้โดยแท้ เวลาตายยังปกปิดอยู่ หาปรากฏไม่ เพราะเหตุนั้น เราจึงไม่บริโภคกามแล้วเที่ยวภิกษา เวลากระทำสมณธรรมอย่าล่วงเลยเราไปเสีย.

จบ สมิทธิชาดกที่ ๗.

เสโน พลสา ปตมาโน ลาปํ โคจรฏฺฐายินํ

สหสา อชฺฌปตฺโตว มรณํ เตนุปาคมิ ฯ

เหยี่ยวนกเขาบินโผลงด้วยกำลัง หมายใจว่า จะเฉี่ยวเอานกมูลไถ ซึ่งจับอยู่ที่ชายดงเพื่อหาเหยื่อ โดยฉับพลัน เพราะเหตุนั้น จึงถึงความตาย.

โสหํ นเยน สมฺปนฺโน เปตฺติเก โคจเร รโต

อเปตสตฺตุ โมทามิ สมฺปสฺสํ อตฺถมตฺตโนติ ฯ

สกุณคฺฆิชาตกํ อฏฺฐมํ ฯ

เรานั้น เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยอุบาย ยินดีแล้วในโคจรอันเนื่องมาแต่บิดาเห็นอยู่ซึ่งประโยชน์ของตน จึงหลีกพ้นไปจากศัตรู ย่อมเบิกบานใจ.

จบ สกุณัคฆิชาดกที่ ๘.

โย เว เมตฺเตน จิตฺเตน สพฺพโลกานุกมฺปติ

อุทฺธํ อโธ จ ติริยญฺจ อปฺปมาเณน สพฺพโส ฯ

ผู้ใดแล ย่อมอนุเคราะห์สัตว์โลกทั้งปวง ด้วยจิตเมตตาหาประมาณมิได้ ทั้งเบื้องบน เบื้องต่ำ และเบื้องขวาง โดยประการทั้งปวง.

อปฺปมาณํ หิตํ จิตฺตํ ปริปุณฺณํ สุภาวิตํ

ยํ ปมาณํ กตํ ๑ กมฺมํ น ตํ ตตฺราวสิสฺสตีติ ฯ

อรกชาตกํ นวมํ ฯ

จิตเกื้อกูลหาประมาณมิได้ เป็นจิตบริบูรณ์อัน ผู้นั้นอบรมดีแล้วกรรมใด ที่เขาทำแล้วพอประมาณ กรรมนั้น จักไม่เหลืออยู่ในจิตนั้น.

จบ อรกชาดกที่ ๙.

นายํ ปุเร อุนฺนมติ ๒ โตรณคฺเค กกณฺฏโก

มโหสธ วิชานาหิ เกน ถทฺโธ กกณฺฏโก ฯ

กิ้งก่าบนปลายเสาระเนียดนี้ ย่อมไม่อ่อนน้อมเหมือนเมื่อวันก่อน ดูกรมโหสถ ท่านจงรู้ว่า กิ้งก่ากระด้างเพราะเหตุไร?

อลทฺธปุพฺพํ ลทฺธาน อฑฺฒมาสํ กกณฺฏโก

อติมญฺญติ ราชานํ เวเทหํ มิถิลคฺคหนฺติ ฯ

กกณฺฏกชาตกํ ทสมํ ฯ

สนฺถววคฺโค ทุติโย ฯ

___________

ตสฺสุทฺทานํ

อถ อินฺทสมาน สปณฺณกุฏิ

สุสิมุตฺตม คิชฺฌ ชลาพุชโก

อุปสาฬฺหก ภิกฺขุ สลาปวโร

อถ เมตฺตวโร ทส ปุณฺณมาติ ฯ

___________

๑ ม. ปมาณกตํ ฯ ๒ ม. อุณฺณมติ ฯ

กิ้งก่ามันได้ทรัพย์กึ่งมาสกซึ่งมันไม่เคยได้ จึงได้ดูหมิ่นพระเจ้าวิเทหราชผู้ครองเมืองมิถิลา.

จบ กกัณฏกชาดกที่ ๑๐.

จบ สันถวรรคที่ ๒.

_________________

รวมชาดกที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. อินทสมานโคตตชาดก ๒. สันถวชาดก

๓. สุสีมชาดก ๔. คิชฌชาดก

๕. นกุลชาดก ๖. อุปสาฬหกชาดก

๗. สมิทธิชาดก ๘. สกุณัคฆิชาดก

๙. อรกชาดก ๑๐. กกัณฏกชาดก