นวกนิบาต

ปริสงฺกุปโถ นาม คิชฺฌปโถ ๑ สนนฺตโน

ตตฺราสิ มาตาปิตโร คิชฺโฌ โปเสสิ ชิณฺณเก ฯ

ทางบนคิชฌบรรพตชื่อว่า ปริสังกุปถะ เป็นของเก่าแก่ แร้งเลี้ยงดูมารดาบิดาผู้ชราอยู่ที่ทางนั้น.

เตสํ อชครํ เมทํ อจฺจหาสิ พหุตโส ๒

ปิตา จ ปุตฺตํ อวจ ชานํ อุจฺจํ ปปาตินํ

สุปตฺตํ ปกฺขสมฺปนฺนํ ๓ เตชสึ ทูรคามินํ ฯ

โดยมากไปเที่ยวหามันข้นงูเหลือมมาให้มารดาบิดาเหล่านั้นกิน ฝ่ายบิดารู้ว่าแร้งสุปัตผู้ลูกมีปีกแข็งแล้ว กล้าหาญ มักร่อนขึ้นไปสูง เที่ยวไปไกลๆ จึงได้กล่าวสอนลูกว่า.

ปริปฺลวนฺตํ ปฐวึ ยทา ตาต วิชานหิ

สาคเรน ปริกฺขิตฺตํ จกฺกํว ปริมณฺฑลํ

ตโต ตาต นิวตฺตสฺสุ มาสฺสุ เอตฺโต ปรํ คมิ ฯ

ลูกเอ๋ย เมื่อใด เจ้ารู้ว่าแผ่นดินอันทะเลล้อมรอบ กลมดังกงจักร ลอยอยู่บนน้ำเหมือนใบบัว เมื่อนั้น เจ้าจงกลับเสียจากที่นั้น อย่าบินต่อจากนั้นไปอีกเลย.

อุทปตฺโตสิ ๔ เวเคน พลี ปกฺขี ทิชุตฺตโม

โอโลกยนฺโต วงฺกงฺโค ปพฺพตานิ วนานิ จ ฯ

แร้งสุปัตเป็นสัตว์มีกำลังมาก ปีกแข็ง ร่างกายสมบูรณ์ บินขึ้นไปถึงอากาศเบื้องบนโดยกำลังเร็ว เมื่อเหลียวกลับมาแลดูภูเขา และป่าไม้ทั้งหลาย ฯ

อทฺทส ปฐวึ คิชฺโฌ ยถาสฺสาสิ ปิตุสฺสุตํ

สาคเรน ปริกฺขิตฺตํ จกฺกํว ปริมณฺฑลํ ฯ

ก็ได้แลเห็นแผ่นดินอันทะเลล้อมรอบ กลมดังกงจักร เหมือนกับคำที่ตนได้ฟังมาจากสำนักแร้งผู้บิดา ฉะนั้น.

ตญฺจ โส สมติกฺกมฺม ปรเมว ปวตฺตถ ๕

ตญฺจ วาตสิขา ติกฺขา อจฺจหาสิ พลึ ทิชํ ฯ

แร้งสุปัตนั้น ได้บินล่วงเลยที่นั้นขึ้นไปเบื้องหน้าอีก ยอดลมแรงได้ประหารแร้งสุปัตผู้มีกำลังมากนั้นให้เป็นจุรณ์.

นาสกฺขาติคโต โปโส ปุนเทว นิวตฺติตุํ

ทิโช พฺยสนมาปาทิ เวรพฺภานํ ๖ วสํ คโต ฯ

๑ ม. คิชฺฌปนฺโถ ฯ ๒ สี. ปหุตฺตโต ฯ ม. พหุตฺตโส ฯ ๓ ม. ถามสมฺปนฺนํ ฯ

๔ สี. อุทฺธํ ปตฺโตสิ ฯ ๕ ม. ปรเมวจฺจวตฺตถ ฯ ๖ ม. เวรมฺภานํ ฯ สี. ยุ.

เวรมฺพานํ ฯ

แร้งสุปัตบินเกินไป ไม่สามารถจะกลับจากที่นั้นได้อีก ตกอยู่ในอำนาจของลมเวรัพภาวาต ถึงความพินาศแล้ว.

ตสฺส ปุตฺตา จ ทารา จ เย จญฺเญ อนุชีวิโน

สพฺเพ พฺยสนมาปาทุํ อโนวาทกเร ทิเช ฯ

เมื่อแร้งสุปัตไม่ทำตามโอวาทของบิดา บุตรภรรยา และแร้งอื่นๆ ที่อาศัยเลี้ยงชีพ ก็พากันถึงความพินาศไปด้วยทั้งหมด.

เอวมฺปิ อิธ วุฑฺฒานํ โย วากฺยํ นาวพุชฺฌติ

อติสีมจโร ทิตฺโต คิชฺโฌ วาตีตสาสโน

สพฺเพ พฺยสนํ ปปฺโปนฺติ ๑ อกตฺวา วุฑฺฒสาสนนฺติ ฯ

คิชฺฌชาตกํ ปฐมํ ฯ

แม้ในศาสนานี้ก็เหมือนกัน ภิกษุใดไม่เชื่อถ้อยฟังคำของผู้ใหญ่ ภิกษุนั้นเป็นผู้ชื่อว่าล่วงศาสนา ดุจแร้งล่วงเขตแดน ฉะนั้น ผู้ไม่ทำตามคำสอนของท่านผู้ใหญ่ ย่อมถึงความพินาศทั้งหมด.

จบ คิชฌชาดกที่ ๑.

ปุถุสทฺโท สมชโน น พาโล โกจิ มญฺญถ

สงฺฆสฺมึ ภิชฺชมานสฺมึ นาญฺญํ ภิยฺโย อมญฺญรุํ ฯ

คนพาลมีเสียงอื้ออึงเหมือนกันหมด สักคนหนึ่งก็ไม่รู้สึกตนว่าเป็นคนพาล เมื่อสงฆ์แตกกัน ก็ไม่รู้เหตุอื่นโดยยิ่งกว่าสงฆ์แตกกันเพราะเรา.

ปริมุฏฺฐา ปณฺฑิตาภาสา วาจาโคจรภาณิโน

ยาวิจฺฉนฺติ มุขายามํ เยน นีตา น ตํ วิทู ฯ

เพราะเป็นคนมีสติหลงลืม ยังพูดว่าตนเป็นบัณฑิต มีวาจาเป็นโคจร ช่างพูด ย่อมปรารถนาจะให้เสียงออกจากปากอยู่เพียงใด ก็พูดไปเพียงนั้นเขาถูกความทะเลาะนำไปแล้ว ยังไม่รู้ว่าการทะเลาะนั้นเป็นโทษ.

อกฺโกจฺฉิ มํ อวธิ มํ อชินิ มํ อหาสิ เม

เย จ ตํ อุปนยฺหนฺติ เวรํ เตสํ น สมฺมติ ฯ

ก็ชนเหล่าใดเข้าไปผูกความโกรธนั้นไว้ว่า คนโน้นด่าเรา คนโน้นได้ตีเรา คนโน้นได้ชำนะเรา คนโน้นได้ลักของๆ เรา เวรของชนเหล่านั้นย่อมไม่ระงับเลย.

อกฺโกจฺฉิ มํ อวธิ มํ อชินิ มํ อหาสิ เม

เย จ ตํ นูปนยฺหนฺติ เวรํ เตสูปสมฺมติ ฯ

ส่วนชนเหล่าใดไม่เข้าไปผูกความโกรธนั้นไว้ว่า คนโน้นด่าเรา คนโน้นได้ตีเรา คนโน้นได้ชำนะเรา คนโน้นได้ลักของๆ เรา เวรของชนเหล่านั้นย่อมระงับไป.

น หิ เวเรน เวรานิ สมฺมนฺตีธ กุทาจนํ

อเวเรน จ สมฺมนฺติ เอส ธมฺโม สนนฺตโน ฯ

ในกาลไหนๆ เวรในโลกนี้ย่อมไม่ระงับเพราะเวรเลย แต่ย่อมระงับเพราะความไม่มีเวร ธรรมนี้เป็นของเก่า.

ปเร จ น วิชานนฺติ มยเมตฺถ ยมามเส

เย จ ตตฺถ วิชานนฺติ ตโต สมฺมนฺติ เมธคา ฯ

๑ ม. ส เว พฺยสนํ ปปฺโปติ ฯ

ก็ชนเหล่าอื่นย่อมไม่รู้สึกว่า พวกเราจะพากันยุบยับในท่ามกลางสงฆ์นี้ฝ่ายชนเหล่าใดในหมู่นั้นย่อมรู้สึกได้ ความหมายมั่นกันย่อมสงบระงับไป เพราะการทำไว้ในใจโดยแยบคายของชนเหล่านั้น.

อฏฺฐิจฺฉินฺนา ปาณหรา ควาสฺสธนหาริโน

รฏฺฐํ วิลุมฺปมานานํ เตสมฺปิ โหติ สงฺคติ

กสฺมา ตุมฺหากํ โน สิยา ฯ

คนที่ปล้นแว่นแคว้น ชิงทรัพย์สมบัติตัดกระดูกกัน ปลงชีวิตกัน ก็ยังกลับสามัคคีกันได้ เหตุไรเธอทั้งหลายจึงไม่สามัคคีกันเล่า?

สเจ ลเภถ นิปกํ สหายํ

สทฺธิญฺจรํ สาธุวิหาริ ธีรํ

อภิภุยฺย สพฺพานิ ปริสฺสยานิ

จเรยฺย เตนตฺตมโน สติมา ฯ

ถ้าจะพึงได้สหายผู้มีปัญญา เป็นนักปราชญ์เที่ยวไปร่วมกัน ผู้มีปกติอยู่ด้วยกรรมดี พึงครอบงำอันตรายทั้งปวงเสีย แล้วดีใจ มีสติเที่ยวไปกับสหายนั้น.

โน เจ ลเภถ นิปกํ สหายํ

สทฺธิญฺจรํ สาธุวิหาริ ธีรํ

ราชาว รฏฺฐํ วิชิตํ ปหาย

เอโก จเร มาตงฺครญฺเญว นาโค ฯ

ถ้าไม่พึงได้สหายผู้มีปัญญา เป็นนักปราชญ์เที่ยวไปร่วมกัน ผู้มีปกติอยู่ด้วยกรรมดี พึงเที่ยวไปแต่ผู้เดียว เหมือนพระราชาทรงสละแว่นแคว้นเสด็จไปแต่พระองค์เดียว หรือเหมือนช้างมาตังคะเที่ยวไปในป่าแต่เชือกเดียว ฉะนั้น.

เอกสฺส จริตํ เสยฺโย นตฺถิ พาเล สหายตา

เอโก จเร น จ ๑ ปาปานิ กยิรา

อปฺโปสฺสุกฺโก มาตงฺครญฺเญว นาโคติ ฯ

โกสมฺพิยชาตกํ ทุติยํ ฯ

การเที่ยวไปผู้เดียวประเสริฐกว่า เพราะคุณเครื่องความเป็นสหายย่อมไม่มีในคนพาล ควรเที่ยวไปแต่ผู้เดียวแต่ไม่ควรทำบาป เหมือนช้างมาตังคะมีความขวนขวายน้อย เที่ยวไปในป่า ไม่ทำกรรมชั่ว ฉะนั้น.

จบ โกสัมพิยชาดกที่ ๒.

ทุโม ยทา โหติ ผลูปปนฺโน

ภุญฺชนฺติ นํ วิหงฺคมา ๒ สมฺปตนฺตา

ขีณนฺติ ญตฺวาน ทุมํ ผลจฺจเย

ทิโสทิสํ ยนฺติ ตโต วิหงฺคมา ฯ

๑ ม. จสทฺโท นตฺถิ ฯ ๒ สี. ยุ. วิหคา ฯ เอวมุปริปิ ฯ

เมื่อใด ต้นไม้มีผลบริบูรณ์ เมื่อนั้น ฝูงนกย่อมพากันมามั่วสุมบริโภคผลไม้ต้นนั้น ครั้นรู้ว่าต้นไม้นั้นสิ้นผลแล้ว ฝูงนกก็พากันจากต้นไม้นั้นบินไปสู่ทิศน้อยทิศใหญ่.

จร จาริกํ โลหิตตุณฺฑ มา มริ

กึ ตฺวํ สุว สุกฺขทุมมฺหิ ฌายสิ

ตทิงฺฆ [๑] พฺรูหิ วสฺสนฺตสนฺนิภ

กสฺมา สุว สุกฺขทุมํ น ริญฺจสิ ฯ

ดูกรนกแขกเต้าผู้มีจะงอยปากแดง ท่านจงเที่ยวจาริกไปเถิด อย่ามาตายเสียเลย ทำไมท่านจึงซบเซาอยู่ที่ต้นไม้แห้ง แน่ะนกแขกเต้าผู้มีขนเขียวดังไพรสณฑ์ในฤดูฝน ขอเชิญท่านบอกเถิด เหตุไรท่านจึงไม่ทิ้งต้นไม้แห้งไป?

เย เว สขีนํ สขาโร ภวนฺติ

ปาณาจฺจเย สุขทุกฺเขสุ หํส

ขีณํ อขีณนฺติ น ตํ ชหนฺติ

สนฺโต สตํ ธมฺมมนุสฺสรนฺตา ฯ

ดูกรพญาหงส์ ชนเหล่าใดเป็นเพื่อนของเพื่อนทั้งหลาย ในคราวร่วมสุขทุกข์จนตลอดชีวิต ชนเหล่านั้นเป็นสัตบุรุษ ระลึกถึงธรรมของสัตบุรุษ ย่อมละทิ้งสหายผู้สิ้นทรัพย์ หรือยังไม่สิ้นทรัพย์ไปไม่ได้เลย.

โสหํ สตํ อญฺญตโรสฺมิ หํส

ญาตี จ เม โหติ สขา จ รุกฺโข

ตํ นุสฺสเห ชีวิกตฺโถ ปหาตุํ

ขีณนฺติ ญตฺวาน น เอส ธมฺโม ฯ

ดูกรพญาหงส์ เราก็เป็นผู้หนึ่งในบรรดาสัตบุรุษทั้งหลาย ต้นไม้นี้เป็นทั้งญาติเป็นทั้งเพื่อนของเรา เราต้องการเพียงเพื่อเป็นอยู่ จึงไม่อาจละทิ้งต้นไม้นั้นไปได้ การที่จะละทิ้งไปเพราะมารู้ว่าต้นไม้นั้นสิ้นผลแล้ว ไม่ยุติธรรมเลย.

สาธุ ปกฺขิ ๒ กตํ โหติ เมตฺติ สํสติ สนฺถโว

สเจตํ ธมฺมํ โรเจสิ ปาสํโสสิ วิชานตํ ฯ

ดูกรปักษี ความเป็นสหาย ความไมตรี ความสนิทสนมกัน ท่านทำได้เป็นอย่างดีแล้ว ถ้าท่านชอบธรรมนี้ ท่านก็เป็นผู้ควรที่วิญญูชนทั้งหลายพึงสรรเสริญ.

โส เต สุว วรํ ทมฺมิ ปตฺตยาน วิหงฺคม

วรํ วรสฺสุ วงฺกงฺค ยงฺกิญฺจิ มนสิจฺฉสิ ฯ

ดูกรนกแขกเต้าผู้มีปีกเป็นยาน มีคอโค้งเป็นสง่า เราจะให้พรแก่ท่านท่านจงเลือกเอาพรตามใจปรารถนาเถิด.

วรญฺจ เม หํส ตุวํ ทเทยฺย

อยญฺจ รุกฺโข ปุนรายุํ ลเภถ

โส สาขวา ผลิมา สํวิรูโฬฺห

มธุตฺถิโก ติฏฺฐตุ โสภมาโน ฯ

๑ ม. มํ ฯ ๒ สี. ม. สกฺขิ ฯ

ดูกรพญาหงส์ ถ้าท่านจะให้พรแก่เรา ขอต้นไม้นี้พึงได้มีอายุต่อไปต้นไม้นั้นจงมีกิ่งมีผลงอกงามดี มีผลมีรสหวาน เหมือนน้ำผึ้งตั้งอยู่อย่างงามสง่าเถิด.

ตํ ปสฺส สมฺม ผลิมํ อุฬารํ

สหาว เต โหตุ อุทุมฺพเรน

โส สาขวา ผลิมา สํวิรูโฬฺห

มธุตฺถิโก ติฏฺฐตุ โสภมาโน ฯ

ดูกรสหาย ท่านจงดูต้นไม้นั้นมีผลมากมาย ขอให้ท่านได้อยู่ร่วมกับต้นมะเดื่อของท่าน ขอให้ต้นมะเดื่อนั้นจงมีกิ่งก้านมีผลงอกงามดีมีผลมีรสหวานเหมือนน้ำผึ้งตั้งอยู่อย่างงามสง่า.

เอวํ สกฺก สุขี โหหิ สห สพฺเพหิ ญาติภิ

ยถาหมชฺช สุขิโต ทิสฺวาน สผลํ ทุมํ ฯ

ข้าแต่ท้าวสักกะ ขอให้พระองค์ทรงพระเจริญสุขพร้อมกับพระญาติทั้งปวง เหมือนข้าพระบาทมีความสุข เพราะได้เห็นต้นไม้เผล็ดผลในวันนี้ฉะนั้นเถิด.

สุวสฺส วจนํ สุตฺวา ๑ กตฺวาน สผลํ ทุมํ

ปกฺกามิ สห ภริยาย เทวานํ นนฺทนํ วนนฺติ ฯ

มหาสุวราชชาตกํ ตติยํ ฯ

ท้าวสักกเทวราช ได้ฟังคำของนกแขกเต้า ทรงทำต้นไม้ให้มีผลแล้วเสด็จกลับไปสู่เทพนันทวันพร้อมกับมเหสี.

จบ มหาสุวราชชาดกที่ ๓.

สนฺติ รุกฺขา หริตปตฺตา ๒ ทุมาเนกผลา พหู

กสฺมา นุ สุกฺเข โกฬาเป สุวสฺส นิรโต มโน ฯ

ต้นไม้ทั้งหลายมีใบเขียว มีผลดก มีอยู่เป็นอันมาก เหตุไรพญานกแขกเต้าจึงมีใจยินดีในไม้แห้งผุเล่า?

ผลสฺส อุปภุญฺชิมฺหา เนกวสฺสคเณ พหู

อผลมฺปิ วิทิตฺวาน สาว มิตฺติ ๓ ยถา ปุเร ฯ

เราได้กินผลแห่งต้นไม้นี้นับได้หลายปีมาแล้ว ถึงเราจะรู้ว่าต้นไม้นั้นไม่มีผลแล้ว ก็ต้องรักษาไมตรีให้เหมือนในกาลก่อน.

สุกฺขญฺจ รุกฺขโกฬาปํ โอปตฺตมผลํ ทุมํ

โอหาย สกุณา ยนฺติ กึ โทสํ มญฺญเส ๔ ทิช ฯ

๑ สี. ม. สุวสฺส จ วรํ ทตฺวา ฯ เอวมุปริปิ ฯ ๒ ม. หริปตฺตา ฯ ๓ ม. เมตฺติ ฯ

๔ ม. ปสฺสเส ฯ

นกทั้งหลายย่อมละทิ้งต้นไม้แห้งผุ ไม่มีใบ ไม่มีผลไป แน่ะนกแขกเต้าท่านเห็นโทษอะไรหรือ?

เย ผลตฺถา สมฺภชนฺติ อผโลติ ชหนฺติ นํ

อตฺตตฺถปญฺญา ทุมฺเมธา เต โหนฺติ ปกฺขปาติโน ฯ

นกเหล่าใด คบหากันเพราะต้องการผลไม้ ครั้นรู้ว่าต้นไม้นี้ไม่มีผลแล้วก็ละทิ้งต้นไม้นั้นไปเสีย นกเหล่านั้นโง่เขลา มีความรู้เพื่อประโยชน์ของตนเท่านั้น มักทำฝักใฝ่แห่งมิตรภาพให้ตกไป.

สาธุ ปกฺขิ กตํ โหติ มิตฺติ ๑ สํสติ สนฺถโว

สเจตํ ธมฺม โรเจสิ ปาสํโสสิ วิชานตํ ฯ

ดูกรปักษี ความเป็นสหาย ความไมตรี ความสนิทสนมกัน ท่านทำไว้เป็นอย่างดีแล้ว ถ้าท่านชอบธรรมนี้ ท่านก็เป็นผู้ควรที่วิญญูชนทั้งหลายพึงสรรเสริญ.

โส เต สุว วรํ ทมฺมิ ปตฺตยาน วิหงฺคม

วรํ วรสฺสุ วงฺกงฺค ยงฺกิญฺจิ มนสิจฺฉสิ ฯ

ดูกรนกแขกเต้าผู้มีปีกเป็นยาน มีคอโค้งเป็นสง่า เราจะให้พรแก่ท่านท่านจงเลือกเอาพรตามใจปรารถนาเถิด.

อปิ นาม นํ ปุน ปสฺเส ๒ สปตฺตํ สผลํ ทุมํ

ทลิทฺโทว นิธึ ลทฺธา นนฺเทยฺยาหํ ปุนปฺปุนํ ฯ

ไฉนข้าพเจ้าจะพึงได้เห็นต้นไม้นั้นกลับมีใบมีผลอีกเล่า ข้าพเจ้าจะยินดีที่สุด เหมือนคนจนได้ขุมทรัพย์ ฉะนั้น.

ตโต อมตมาทาย อภิสิญฺจิ มหีรุหํ

ตสฺส สาขา วิรูหึสุ สีตจฺฉายา มโนรมา ฯ

ลำดับนั้น ท้าวสักกเทวราชทรงวักน้ำอมฤตมาประพรมต้นไม้นั้น กิ่งก้านแห่งต้นไม้นั้นก็งอกงาม มีร่มเงาชุ่มชื่นน่ารื่นรมย์ใจ.

เอวํ สกฺก สุขี โหหิ สห สพฺเพหิ ญาติภิ

ยถาหมชฺช สุขิโต ทิสฺวาน สผลํ ทุมํ ฯ

ข้าแต่ท้าวสักกเทวราช ขอพระองค์ทรงพระเจริญสุขพร้อมด้วยพระญาติทั้งปวง เหมือนข้าพระบาทมีความสุข เพราะได้เห็นต้นไม้เมล็ดผลในวันนี้ ฉะนั้นเถิด.

สุวสฺส วจนํ สุตฺวา กตฺวาน สผลํ ทุมํ

ปกฺกามิ สห ภริยาย เทวานํ นนฺทนํ วนนฺติ ฯ

จุลฺลสุวกราชชาตกํ จตุตฺถํ ฯ

ท้าวสักกเทวราชได้ทรงฟังคำของนกแขกเต้า ทรงทำต้นไม้ให้มีผล แล้วเสด็จกลับไปสู่เทพนันทวันพร้อมกับพระมเหสี.

จบ จุลลสุวกราชชาดกที่ ๔.

สุตเมตํ มหาพฺรเหฺม กาเม ภุญฺชติ หาริโต

กจฺเจตํ วจนํ ตุจฺฉํ กจฺจิ สุทฺโธ อิรียสิ ฯ

ข้าแต่มหาพราหมณ์ โยมได้ยินเขาพูดกันว่า หาริตดาบสบริโภคกาม คำนี้ไม่เป็นจริงกระมัง ท่านยังเป็นผู้บริสุทธิ์อยู่แลหรือ?

เอวเมตํ มหาราช ยถา เต วจนํ สุตํ

กุมฺมคฺคํ ปฏิปนฺโนสฺมิ โมหเนยฺเยสุ มุจฺฉิโต ฯ

๑ ม. เมตฺติ ฯ ๒ ม. อปิ นาม นํ ปสฺเสยฺยุํ ฯ

ขอถวายพระพรมหาบพิตร คำที่พระองค์ทรงสดับมาแล้วอย่างใด คำนั้นก็เป็นจริงอย่างนั้น อาตมภาพเป็นผู้หมกมุ่นอยู่ในอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งความหลง เดินทางผิดแล้ว.

อทุ ๑ ปญฺญา กิมตฺถิกา นิปุณา สาธุจินฺตินี ๒

ยาย อุปฺปติตํ ราคํ กึ มโน น วิโนทเย ฯ

ปัญญาอันละเอียด คิดสิ่งที่เป็นประโยชน์ ไม่เป็นเครื่องให้ใจบรรเทาราคะที่เกิดแล้วของท่าน มีไว้เพื่อประโยชน์อะไร?

จตฺตาโรเม มหาราช โลเก อติพลา ภุสา

ราโค โทโส มโท โมโห ยตฺถ ปญฺญา น คาธติ ฯ

ขอถวายพระพรมหาบพิตร กิเลส ๔ อย่างนี้ คือ ราคะ โทสะ โมหะ มทะเป็นของมีกำลังกล้าหยาบคายในโลก เมื่อกิเลสเหล่าใดรึงรัดแล้ว ปัญญาก็ย่อมหยั่งไม่ถึง.

อรหา สีลสมฺปนฺโน สุทฺโธ จรติ หาริโต

เมธาวี ปณฺฑิโต เจว อิติ โน สมฺมโต ภวํ ฯ

โยมได้ยกย่องท่านแล้วว่า หาริตดาบสเป็นพระอรหันต์ สมบูรณ์ด้วยศีล ประพฤติบริสุทธิ์ เป็นบัณฑิต มีปัญญา.

เมธาวินมฺปิ หึสนฺติ อิสิธมฺมคุเณ รตํ

วิตกฺกา ปาปกา ราช สุภา ราคูปสญฺหิตา ฯ

ขอถวายพระพรมหาบพิตร วิตกอันลามก เป็นไปด้วยการยึดถือนิมิตว่างาม ประกอบด้วยราคะ ย่อมเบียดเบียนแม้ผู้มีปัญญายินดีแล้วในคุณธรรมของฤาษี.

อุปฺปนฺโนยํ ๓ สรีรโช ราโค วณฺณวิทูสโน ๔

ตว ตํ ปชห นมตฺถุ ๕ พหุนาสิ เมธาวิ สมฺมโต ฯ

ราคะนี้เกิดขึ้นในสรีระ เกิดขึ้นมาแล้วเป็นของทำลายวรรณะ ท่านจงละราคะนั้นเสีย โยมขอนอบน้อมท่าน ท่านเป็นผู้อันชนหมู่มากยกย่องแล้วว่าเป็นคนมีปัญญา.

เต อนฺธกรเณ ๖ กาเม พหุทุกฺเข มหาวิเส

เตสํ มูลํ คเวสิสฺสํ เฉชฺชํ ๗ ราคํ สพนฺธนํ ฯ

กามเหล่านั้นทำแต่ความมืดให้ มีทุกข์มาก มีพิษใหญ่หลวง อาตมภาพจักค้นหามูลรากแห่งกามเหล่านั้น จักตัดราคะพร้อมทั้งเครื่องผูกเสีย.

อิทํ วตฺวาน หาริโต อิสิ สจฺจปรกฺกโม

กามราคํ วิราเชตฺวา พฺรหฺมโลกูปโค อหูติ ฯ

หริตจชาตกํ ปญฺจมํ ฯ

ครั้นหาริตฤาษีกล่าวอย่างนี้แล้ว มีความบากบั่นอย่างแท้จริง คลายกามราคะได้แล้ว ได้เป็นผู้เข้าถึงพรหมโลก.

จบ หริตจชาดกที่ ๕.

พหุสฺสุตํ จิตฺตกถํ คงฺคา วหติ ปาฏลึ ๘

วุยฺหมานก ภทฺทนฺเต เอกํ เม เทหิ คาถกํ ฯ

๑ สี. ยุ. อาทุ ฯ ๒ สี. ยุ. สาธุจินฺตนี ฯ ๓ ม. อุปฺปนฺนายํ ฯ

๔ ม. ราโค วณฺณวิทูสโน ตว ฯ ๕ ม. ตํ ปชห ภทฺทมตฺถุ เต ฯ ๖ ม. อนฺธการเก ฯ

๗ ม. เฉจฺฉํ ฯ เอวมุปริปิ ฯ ๘ สี. ยุ. ปาฏลํ ฯ

แม่น้ำคงคา ย่อมพัดพาเอามาณพชื่อปาฏลีผู้มีถ้อยคำอันไพเราะ ได้ศึกษามามาก ให้ลอยไป ข้าแต่นายผู้ถูกน้ำพัดไป ขอความเจริญจงมีแก่ท่านขอท่านจงให้เพลงขับบทน้อยๆ แก่ข้าพเจ้าสักบทหนึ่งเถิด.

เยน สิญฺจนฺติ ทุกฺขิตํ เยน สิญฺจนฺติ อาตุรํ

ตสฺส มชฺเฌ มริสฺสามิ ชาตํ สรณโต ภยํ ฯ

ชนทั้งหลายย่อมรดบุคคล ผู้ที่ได้รับความทุกข์ด้วยน้ำใด ชนทั้งหลายย่อมรดบุคคลผู้เร่าร้อนด้วยน้ำใด เราก็จักตายในท่ามกลางน้ำนั้น ภัยเกิดขึ้นแต่ที่พึ่งอาศัยแล้ว.

ยตฺถ วีชานิ รูหนฺติ สตฺตา ยตฺถ ปติฏฺฐิตา

สา เม สีสํ นิปีเฬติ ชาตํ สรณโต ภยํ ฯ

พืชทั้งหลายงอกงามขึ้นได้บนแผ่นดินใด สัตว์ทั้งหลายดำรงอยู่ได้บนแผ่นดินใด แผ่นดินนั้นก็ทำลายศีรษะของเราแตก ภัยเกิดขึ้นแต่ที่พึ่งอาศัยแล้ว.

เยน ภตฺตานิ ปจฺจนฺติ สีตํ เยน วิหญฺญติ

โส มํ ฑหติ คตฺตานิ ชาตํ สรณโต ภยํ ฯ

ชนทั้งหลายย่อมหุงข้าวด้วยไฟใด และกำจัดความหนาวด้วยไฟใด ไฟนั้นก็มาลวกตัวของเรา ภัยเกิดขึ้นแต่ที่พึ่งอาศัยแล้ว.

เยน ภตฺเตน ๑ ยาเปนฺติ ปุถู พฺราหฺมณขตฺติยา

โส มํ ภุตฺโต พฺยาปาทิ ชาตํ สรณโต ภยํ ฯ

พราหมณ์และกษัตริย์ทั้งหลายเป็นจำนวนมาก ย่อมเลี้ยงชีพด้วยข้าวสุขใด ข้าวสุขที่เรากินแล้ว ก็มาทำเราให้ถึงความพินาศ ภัยเกิดขึ้นแต่ที่พึ่งอาศัยแล้ว.

คิมฺหานํ ปจฺฉิเม มาเส วาตมิจฺฉนฺติ ปณฺฑิตา

โส มํ ภญฺชติ คตฺตานิ ชาตํ สรณโต ภยํ ฯ

บัณฑิตทั้งหลายย่อมปรารถนาลมในเดือนท้ายแห่งฤดูร้อน ลมนั้นมาพัดประหารตัวเรา ภัยเกิดขึ้นแต่ที่พึ่งอาศัยแล้ว.

ยํ นิสฺสิตา ชคติรุหํ (วิหงฺคมา) สฺวายํ อคฺคึ ปมุญฺจติ

ทิสา ภชถ วงฺกงฺคา ชาตํ สรณโต ภยํ ฯ

นกทั้งหลายพากันอาศัยต้นไม้ใด ต้นไม้นั้นก็พ่นไฟออกมา นกทั้งหลายพากันหลบหนีไป ภัยเกิดขึ้นแต่ที่พึ่งอาศัยแล้ว.

ยมานยึ โสมนสฺสํ มาลินึ จนฺทนุสฺสทํ

สา มํ ฆรา นีหรติ ๒ ชาตํ สรณโต ภยํ ฯ

เรานำเอาหญิงใดผู้มีความโสมนัส ผู้ทัดทรงดอกไม้ มีกายอันประพรมด้วยจันทน์เหลืองมา หญิงนั้นขับไล่เราให้ออกจากเรือน ภัยเกิดขึ้นแต่ที่พึ่งอาศัยแล้ว.

เยน ชาเตน นนฺทิสฺสํ ยสฺส จ ภวมิจฺฉิสํ

โส มํ ฆรา นีหรติ ๒ ชาตํ สรณโต ภยํ ฯ

เราชื่นชมยินดีด้วยบุตรใด และเราปรารถนาความเจริญให้แก่บุตรใด บุตรนั้นก็มาขับไล่เราออกจากเรือน ภัยเกิดขึ้นแต่ที่พึ่งอาศัยแล้ว.

สุณนฺตุ เม ชานปทา เนคมา จ สมาคตา

ยโตทกํ ตทาทิตฺตํ ยโต เขมํ ตโต ภยํ

ราชา วิลุมฺปเต รฏฺฐํ พฺราหฺมโณ จ ปุโรหิโต

อตฺตคุตฺตา วิหรถ ชาตํ สรณโต ภยนฺติ ฯ

ปทกุสลมาณวชาตกํ ฉฏฺฐํ ฯ

๑ ม. ภุตฺเตน ฯ ๒ สี. ม. นิจฺฉุภติ ฯ

ชาวชนบท และชาวนิคมผู้มาประชุมกันแล้วขอจงฟังข้าพเจ้า น้ำมีในที่ใด ไฟก็มีในที่นั้น ความเกษมสำราญบังเกิดขึ้นแต่ที่ใด ภัยก็บังเกิดขึ้นแต่ที่นั้น พระราชา และพราหมณ์ปุโรหิต ย่อมพากันปล้นรัฐเสียเอง ท่านทั้งหลายจงพากันรักษาตนของตนอยู่เถิด ภัยเกิดขึ้นแต่ที่พึ่งอาศัยแล้ว.

จบ ปทกุศลมาณวชาดกที่ ๖.

อสฺส อินฺทสโม ราช อจฺจนฺตํ อชรามโร

สเจ ตฺวํ ยญฺญํ ยเชยฺย อิสึ โลมสกสฺสปํ ฯ

ถ้าท่านนำเอาฤาษีชื่อโลมสกัสสปะมาบูชายัญได้ ท่านพึงได้เป็นพระราชาเสมอด้วยพระอินทร์ไม่รู้แก่ไม่รู้ตายเลย.

สสมุทฺทปริยายํ มหึ สาครกุณฺฑลํ

น อิจฺเฉ สห นินฺทาย เอวํ เสยฺห ๑ วิชานหิ ฯ

อาตมาไม่ปรารถนาแผ่นดินซึ่งมีสมุทรล้อมรอบ มีสาครเป็นขอบเขตพร้อมกับความนินทา ดูกรไสยหะ ท่านจงทราบอย่างนี้เถิด.

ธิรตฺถุ ตํ ยสลาภํ ธนลาภญฺจ พฺราหฺมณ

ยา วุตฺติ วินิปาเตน อธมฺมจรเณน วา ฯ

ดูกรพราหมณ์ เราติเตียนการได้ยศ การได้ทรัพย์ และความประพฤติอันไม่เป็นธรรม มีแต่จะให้ถึงความพินาศ.

อปิ เจ ปตฺตมาทาย อนาคาโร ปริพฺพเชโ

สาเยว ชีวิกา เสยฺโย ยา จาธมฺเมน เอสนา ฯ

ถึงแม้จะเป็นบรรพชิตต้องอุ้มบาตรหาเลี้ยงชีพ ความเป็นอยู่นั่นแหละดีกว่า การแสวงหาโดยไม่เป็นธรรมจะดีอะไร.

อปิ เจ ปตฺตมาทาย อนาคาโร ปริพฺพเช

อญฺญํ อหึสยํ โลเก อปิ รชฺเชน ตํ วรํ ฯ

ถึงแม้จะเป็นบรรพชิตต้องอุ้มบาตรหาเลี้ยงชีพ แต่ไม่เบียดเบียนผู้อื่นความเป็นอยู่นั่นแหละประเสริฐกว่าความเป็นพระราชาในโลก.

พลํ จนฺโท พลํ สุริโย พลํ สมณพฺราหฺมณา

พลํ เวลา สมุทฺทสฺส พลาติพลมิตฺถิโย ฯ

พระจันทร์มีกำลัง พระอาทิตย์มีกำลัง สมณะและพราหมณ์มีกำลัง ฝั่งแห่งสมุทรก็มีกำลัง หญิงก็มีกำลังยิ่งกว่ากำลังทั้งหลาย.

ยถา อุคฺคตปํ สนฺตํ อิสึ โลมสกสฺสปํ

ปิตุ อตฺถาย จนฺทวตี วาชเปยฺยํ อยาชยิ ฯ

เพราะพระนางจันทวดีทำให้ฤาษีชื่อโลมสกัสสปะ ผู้มีตบะกล้ามาบูชายัญเพื่อประโยชน์แก่พระราชบิดาได้.

ตํ โลภปกตํ กมฺมํ กฏุกํ กามเหตุกํ

ตสฺส มูลํ คเวสิสฺสํ เฉชฺชํ ราคํ สพนฺธนํ ฯ

๑ ม. เสยฺย ฯ

กรรมที่บุคคลทำด้วยความโลภนั้น เป็นกรรมเผ็ดร้อน มีกามเป็นเหตุเราจักค้นหามูลรากแห่งกรรมนั้น จักตัดราคะพร้อมทั้งเครื่องผูกเสีย.

ธิรตฺถุ กาเม สุพหูปิ โลเก

ตโปว เสยฺโย กามคุเณหิ ราช

ตโป กริสฺสามิ ปหาย กาเม

ตเวว รฏฺฐํ จนฺทวตี จ โหตูติ ฯ

โลมสกสฺสปชาตกํ สตฺตมํ ฯ

ดูกรมหาบพิตร อาตมภาพติเตียนกามคุณทั้งหลายในโลกมากมาย ตบะธรรมเท่านั้นเป็นคุณธรรมอันประเสริฐกว่ากามคุณทั้งหลาย อาตมภาพจักเลิกละกามคุณทั้งหลายเสียแล้ว บำเพ็ญตบะ รัฐก็ดี พระนางจันทวดีก็ดี จงเป็นของพระองค์ตามเดิมเถิด.

จบ โลมสกัสสปชาดกที่ ๗.

กาสายวตฺเถ สกุเณ วทามิ

ทุเว ทุเว นนฺทมเน ๑ จรนฺเต

กํ อณฺฑชํ อณฺฑชมานุเสสุ

ชาตึ ปสํสนฺติ ตทิงฺฆ พฺรูถ ฯ

ข้าพเจ้าขอถามนกทั้งหลาย ผู้มีสีดังคลุมด้วยผ้าย้อมน้ำฝาด มีใจเพลิดเพลินเที่ยวอยู่ นกทั้งหลายย่อมสรรเสริญชาติของนกอะไรในหมู่มนุษย์ทั้งหลาย ขอเชิญท่านทั้งสองบอกนกนั้นแก่ข้าพเจ้าเถิด?

อเมฺห มนุสฺเสสุ มนุสฺสหึส

อนุพฺพเต จกฺกวาเก วทนฺติ

กลฺยาณภาวเมฺห ทิเชสุ สมฺมตา

(อภีตรูปา ๒ วิจราม อณฺณเว)

น ฆาสเหตุปิ กโรม ปาปํ ๓ ฯ

ดูกรท่านผู้เบียดเบียนมนุษย์ ในหมู่มนุษย์ทั้งหลาย นกทั้งหลายย่อมกล่าวถึงข้าพเจ้าผู้มีชื่อว่านกจักรพราก ติดต่อกันมาว่า ในบรรดานกทั้งหลายเขายกย่องกันว่า เราเป็นนกที่มีความงดงาม (เราเป็นนกมีรูปร่างงดงามเที่ยวอยู่ที่สระ) เรามิได้ทำบาปแม้เพราะเหตุแห่งอาหาร.

กึ อณฺณเว กานิ ผลานิ ภุญฺเช

มํสํ กุโต ขาทถ จกฺกวากา

กึ โภชนํ ภุญฺชถ โว อโนมา

พลญฺจ วณฺโณ จ อนปฺปรูโป ๑ ฯ

๑ สี. ยุ. นนฺทิมเน ฯ ๒ ม. อภิรูปา ฯ ๓ ม. อิเม ปาฐา นตฺถิ ฯ

ดูกรนกจักรพราก ท่านทั้งหลายกินผลไม้อะไรที่สระนี้ หรือว่าท่านกินเนื้อที่ไหน หรือว่าท่านกินโภชนาหารอะไร กำลังและวรรณะของท่านจึงไม่เสื่อมทรามผิดรูปไป?

น อณฺณเว สนฺติ ผลานิ ธงฺก

มํสํ กุโต ขาทิตุํ จกฺกวาเก

เสวาลภกฺขมฺห อปาณโภชนา

(น ฆาสเหตุปิ กโรม ปาปํ)

อภีตรูปา วิจราม อณฺณเว ๒ ฯ

ดูกรกา ที่สระนี้จะมีผลไม้ก็หาไม่ เนื้อที่นกจักรพรากจะกิน ก็มิได้มีที่ไหน เราจะกินแต่สาหร่ายกับน้ำ (เรามิได้ทำบาปแม้เพราะเหตุแห่งอาหาร)เราเป็นนกมีรูปร่างงดงามเที่ยวอยู่ที่สระนี้.

น เม อิทํ รุจฺจติ จกฺกวาเก ๓

อสฺมึ ภเว โภชนสนฺนิกาโส

อโหสิ ปุพฺเพ ตโต เม อญฺญถา

อิจฺเจว เม วิมติ เอตฺถ ชาตา ฯ

ดูกรนกจักรพราก อาหารที่ท่านกินนี้เราไม่ชอบใจ อาหารที่ท่านกินในภพนี้อย่างไร ท่านก็คล้ายกันกับอาหารนั้น ครั้งก่อนเราเคยเป็นอย่างนี้มาแล้ว แต่บัดนี้เรากลายเป็นอย่างอื่นไป ด้วยเหตุนี้แหละ เราจึงเกิดความสงสัยในสีกายของท่าน.

อหมฺปิ มํสานิ ผลานิ ภุญฺเช

อนฺนานิ จ โลณิกเตลิกานิ

รสํ มนุสฺเสสุ ลภามิ โภตฺตุํ

สูโรว สงฺคามมุขํ วิเชตฺวา

น จ เม ตาทิโส วณฺโณ จกฺกวาก ยถา ตว ฯ

แม้เราได้กินเนื้อ ผลไม้ และข้าวคลุกด้วยเกลือเจือด้วยน้ำมัน เราได้กินอาหารมีรสที่เขากินกันในหมู่มนุษย์ จึงได้กล้าหาญเข้าต่อสู่สงครามได้ ดูกรนกจักรพราก แต่สีสันวรรณะของเราหาได้เหมือนของท่านไม่.

อสุทฺธภกฺโขสิ ขณานุปาตี

กิจฺเฉน เต ลพฺภติ อนฺนปานํ

น ตุสฺสสิ รุกฺขผเลหิ ธงฺก

มํสานิ วา ยานิ สุสานมชฺเฌ ฯ

ดูกรกา ท่านเป็นผู้กินอาหารไม่บริสุทธิ์ มักจะโฉบลงในขณะที่เขาพลั้งเผลอ จะได้กินข้าวน้ำก็โดยยาก ผลไม้ทั้งหลายท่านก็ไม่ชอบใจกินหรือเนื้อในกลางป่าช้าท่านก็ไม่ชอบใจกิน.

โย สาหเสน อธิคมฺม โภเค

ปริภุญฺชติ ธงฺก ขณานุปาตี

ตโต อุปกฺโกสติ นํ สภาโว

อุปกฺกุฏฺโฐ วณฺณพลํ ชหาติ ฯ

๑ ม. อนปฺปรูปา ฯ ๒ ม. อิเม ปาฐา นตฺถิ ฯ ๓ ม. จกฺกาวาก ฯ

ดูกรกา ผู้ใดอาศัยบริโภคโภคสมบัติด้วยกรรมอันสาหัส มักจะโฉบลงในขณะที่เขาพลั้งเผลอ ภายหลังสภาวธรรมก็ย่อมติเตียนผู้นั้น ผู้นั้นถูกสภาวธรรมติเตียนแล้ว ก็ย่อมละทิ้งสีและกำลังเสีย.

อปฺปมฺปิ เจ นิพฺพุตึ ภุญฺชติ ยทิ

อสาหเสน อปรูปฆาตี

พลญฺจ วณฺโณ จ ตทสฺส โหติ

น หิ สพฺโพ อาหารมเยน วณฺโณติ ฯ

จกฺกวากชาตกํ อฏฺฐมํ ฯ

ถ้าผู้ใดได้บริโภคอาหารแม้สักนิดหน่อย ซึ่งเป็นของเย็นไม่เบียดเบียนผู้อื่นด้วยกรรมอันผลุนผลัน กำลังกายและวรรณะก็ย่อมมีแก่ผู้นั้นวรรณะทั้งปวงจะได้มีแก่ผู้นั้นด้วยอาหารมีประการต่างๆ เท่านั้นก็หาไม่.

จบ จักกวากชาดกที่ ๘.

สุติติกฺขํ อรญฺญมฺหิ ปนฺตมฺหิ สยนาสเน

เย จ คาเม ติติกฺขนฺติ เต อุฬารตรา ตยา ฯ

ความอดทนด้วยดีอยู่ในป่า อันมีที่นอนและที่นั่งสงัดเงียบ จะมีผลดีอะไร ส่วนชนเหล่าใดอดทนอยู่ในบ้าน ชนเหล่านั้นเป็นผู้ประเสริฐกว่าท่าน.

อรญฺญา คามมาคมฺม กึสีลํ กึวตํ อหํ

ปุริสํ ตาต เสเวยฺยํ ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต ฯ

คุณพ่อครับ ผมออกจากป่าไปถึงบ้านแล้ว จะพึงคบหาบุรุษมีศีลอย่างไร มีวัตรอย่างไร ผมถามคุณพ่อแล้ว ขอคุณพ่อช่วยบอกข้อนั้นแก่ผมด้วย?

โย ตํ ๑ วิสฺสาสเย ตาต วิสฺสาสญฺจ ขเมยฺย เต

สุสฺสูสี จ ติติกฺขี จ ตํ ภเชหิ อิโต คโต ฯ

ลูกเอ๋ย ผู้ใดพึงคุ้นเคยกับเจ้า อดทนต่อความวิสาสะของเจ้าได้เป็นผู้ตั้งใจฟังคำพูดของเจ้า และอดทนต่อคำพูดของเจ้าได้ เจ้าไปจากที่นี้แล้วจงคบผู้นั้นเถิด.

ยสฺส กาเยน วาจาย มนสา นตฺถิ ทุกฺกฏํ

อุรสีว ปติฏฺฐาย ตํ ภเชหิ อิโต คโต ฯ

ผู้ใดไม่มีกรรมชั่วด้วยกาย วาจา ใจ เจ้าไปจากที่นี้แล้วจงตั้งตนเหมือนลูกที่เกิดแต่อกของผู้นั้น แล้วจงคบผู้นั้นเถิด.

โย จ ธมฺเมน จรติ จรนฺโตปิ น มญฺญติ

วิสุทฺธการึ สปฺปญฺญํ ตํ ภเชหิ อิโต คโต ฯ

๑ ม. เต ฯ

อนึ่ง ผู้ใดย่อมประพฤติโดยธรรม แม้เมื่อประพฤติอยู่ก็ไม่ถือตัว เจ้าไปจากที่นี้แล้วจงคบผู้นั้นผู้กระทำกรรมอันบริสุทธิ์มีปัญญาเถิด.

หลิทฺทราคํ กปิจิตฺตํ ปุริสํ ราควิราคินํ

ตาทิสํ ตาต มา เสวิ นิมฺมนุสฺสมฺปิ เจ สิยา ฯ

ลูกเอ๋ย เจ้าอย่าคบบุรุษผู้มีจิตกลับกลอกดุจผ้าที่ย้อมด้วยน้ำขมิ้น รักง่ายหน่ายเร็ว ถึงแม้ว่าพื้นชมพูทวีปจะพึงไร้มนุษย์.

อาสีวิสํว กุปฺปิตํ มิฬฺหลิตฺตํ มหาปถํ

อารกา ปริวชฺเชหิ ยานีว วิสมํ ปถํ ฯ

เจ้าจงเว้นคนเช่นนั้นเสียให้ห่างไกล เหมือนบุคคลผู้ละเว้นอสรพิษที่ดุร้าย เหมือนบุคคลผู้ละเว้นหนทางที่เปื้อนคูถ และเหมือนบุคคลผู้ไปด้วยยานละเว้นหนทางขรุขระ ฉะนั้น.

อนตฺถา ตาต วฑฺฒนฺติ พาลํ อจฺจูปเสวโต

มาสฺสุ พาเลน สงฺคจฺฉิ ๑ อมิตฺเตเนว สพฺพทา ฯ

ลูกเอ๋ย ความฉิบหายย่อมเจริญแก่บุคคลผู้คบหาคนพาล เจ้าอย่าสมาคมกับคนพาลเลย การอยู่ร่วมกับคนพาล เป็นทุกข์ทุกเมื่อ ดังอยู่ร่วมกับศัตรู ฉะนั้น.

ตํ ตาหํ ตาต ยาจามิ กรสฺสุ วจนํ มม

มาสฺสุ พาเลน สงฺคจฺฉิ ๑ ทุกฺโข พาเลหิ สงฺคโมติ ฯ

หลิทฺทราคชาตกํ นวมํ ฯ

ลูกเอ๋ย เพราะเหตุนั้น พ่อจึงขอร้องเจ้า ขอเจ้าจงกระทำตามถ้อยคำของพ่อ เจ้าอย่าสมาคมกับคนพาลเลย เพราะการสมาคมกับคนพาลเป็นทุกข์.

จบ หลิททราคชาดกที่ ๙.

กุโต นุ อาคจฺฉถ โภ ตโย ชนา

สฺวาคตา ๒ เอถ นิสีทถาสเน

กจฺจิตฺถ โภนฺโต กุสลํ อนามยํ

จิรสฺสมพฺภาคมนํ หิ โว อิธ ฯ

ดูกรท่านผู้เจริญ ท่านทั้งสามคนพากันมาจากที่ไหนหนอ ท่านทั้งหลายมาดีแล้ว เชิญมานั่งที่อาสนะนี้เถิด ท่านผู้เจริญทั้งหลายเห็นจะจะสุขสบายดี ไม่มีความป่วยไข้กระมัง นานมาแล้ว ท่านทั้งหลายพึ่งมาในที่นี้?

อหเมว เอโก อิธมชฺช ปตฺโต

น จาปิ เม ทุติโย โกจิ วิชฺชติ

กิเมว สนฺธาย เต ภาสิตํ อิเส

กุโต นุ อาคจฺฉถ โภ ตโย ชนา ฯ

เราคนเดียวเท่านั้นมาถึงที่นี้ในวันนี้เอง อนึ่ง ใครที่จะเป็นคนที่สองของเราก็ไม่มี ข้าแต่พระฤาษี คำที่ท่านกล่าวว่า ดูกรท่านผู้เจริญ ท่านทั้งสามคนพากันมาจากที่ไหนหนอ ดังนี้ หมายถึงอะไร?

ตฺวญฺจ เอโก ภริยา จ เต ปิยา

สมุคฺคปกฺขิตฺตนิกิณฺณมนฺตเร

สา รกฺขิตา กุจฺฉิคตาว เต สทา

วายุสฺส ปุตฺเตน สหา ตหึ รตา ฯ

๑ สี. ยุ. สงฺคญฺฉิ ฯ ๒ สี. ยุ. สฺวาคตํ เอตฺถ ฯ

ท่านคนหนึ่ง และภรรยาที่รักของท่านที่ท่านใส่ไว้ในสมุคคนหนึ่ง ภรรยาที่ท่านรักษาไว้ในท้องของท่านทุกเมื่อ ยินดีอยู่กับวิชาธรชื่อว่าวายุบุตรภายในท้องของท่านนั้นอีกคนหนึ่ง.

สํวิคฺครูโป อิสินา พฺยากโต ๑

โส ทานโว ตตฺถ สมุคฺคมุคฺคิลิ ๒

อทฺทกฺขิ ภริยํ สุจิมาลธารินึ

วายุสฺส ปุตฺเตน สหา ตหึ รตํ ฯ

อสูรนั้นอันฤาษีชี้แจงให้ฟังแล้ว ก็เกิดความสลดใจ จึงคายสมุคออกมา ณ ที่นั้น ได้เห็นภรรยาผู้ทัดทรงดอกไม้อันสะอาด ยินดีอยู่กับวิชาธรชื่อว่าวายุบุตร ในสมุคที่อยู่ในท้องของตนนั้น.

สุทิฏฺฐรูปุคฺคตปานุวตฺตินา ๓

หีนา นรา เย ปมุทาวสงฺคตา ๔

ยถา หเว ปาณริเวตฺถ รกฺขิตา

ทุฏฺฐา มยิ อญฺญมภิปฺปโมทติ ๕ ฯ

เหตุอันนี้ ท่านผู้ประพฤติตบะชั้นสูงเห็นดีแล้ว นรชนเหล่าใดเป็นคนเลวทราม ตกอยู่ในอำนาจแห่งความชื่นชมยินดี นรชนเหล่านั้นได้แก่ตัวเราเอง เพราะว่าภรรยาที่เรารักษาไว้ในท้องเพียงดังชีวิต กลับมาประทุษร้ายเรา ไปชื่นชมยินดีกะบุรุษอื่น.

ทิวา จ รตฺโต จ มยา อุปฏฺฐิตา

ตปสฺสินา โชติริวา วเน วสํ

สา ธมฺมโมกฺกมฺม ๖ อธมฺมมาจริ

อกฺรียรูโป ปมุทาหิ ๗ สนฺถโว ฯ

ภรรยานั้นเราบำรุงบำเรอทั้งกลางวันกลางคืน ดุจไฟอันโชติช่วงที่ดาบสผู้มีตบะอยู่ในป่าบำเรอฉะนั้น ภรรยานั้นก้าวล่วงธรรมมาประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นธรรม กายเชยชิดสนิทสนมกับภรรยาผู้ร่าเริง เราไม่ควรทำเลย.

สรีรมชฺฌมฺหิ ฐิตาติ มญฺญิหํ

มยฺหํ อยนฺติ อสตึ อสญฺญตํ

สา ธมฺมโมกฺกมฺม ๖ อธมฺมมาจริ

อกฺรียรูโป ปมุทาหิ ๗ สนฺถโว ฯ

๑ ม. วิยากโต ฯ ๒ โส ทานโว ฉมฺภิ สมุคฺคิลิตฺวาติปิ ปาโฐ ฯ

๓ ม. สทิฏฺฐรูปมุคฺคตปานุวตฺตินา ฯ ๔ ม. ปมทาวสํ คตา ฯ ๕ ม. ... ปโมทยิ ฯ

๖ ม. ธมฺมมุกฺกมฺม ฯ ๗ ม. อกฺกิริยรูโป ปมทาหิ ฯ

เรามาสำคัญเสียว่า ภรรยาอยู่ในท่ามกลางสรีระ และมาสำคัญหญิงผู้ไม่มีความสงบไม่สำรวมว่า หญิงนี้เป็นภรรยาของเรา ภรรยาของเรานั้นก้าวล่วงธรรมมาประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นธรรม การเชยชิดสนิทสนมกับภรรยาผู้ร่าเริง เราไม่ควรทำเลย.

สุรกฺขิตมฺเมติ กถนฺนุ วิสฺสเส

อเนกจิตฺตาสุ น เหตฺถ ๑ รกฺขนา

เอตา หิ ปาตาลปปาตสนฺนิภา

ตตฺถ ปมตฺโต ๒ พฺยสนํ นิคจฺฉติ ฯ

บัณฑิตจะพึงวางใจอย่างไรได้ว่า หญิงนี้เรารักษาไว้ดีแล้ว วิธีที่จะป้องกันรักษาหญิงผู้มีหลายใจ ไม่พึงมีโดยแท้ เพราะว่าหญิงเหล่านั้นมีอาการคล้ายก้นเหวที่เรียกกันว่าบาดาล บุรุษผู้ประมาทในหญิงเหล่านั้นย่อมถึงความพินาศทั้งนั้น.

ตสฺมา หิ เต สุขิโน วีตโสกา

เย มาตุคาเมหิ จรนฺติ นิสฺสฏา

เอตํ สิวํ อุตฺตมมาภิปตฺถยํ

น มาตุคาเมหิ กเรยฺย สนฺถวนฺติ ฯ

สมุคฺคชาตกํ ทสมํ ฯ

เพราะเหตุนั้นแหละ ชนเหล่าใดไม่เที่ยงคลุกคลีกับมาตุคาม ชนเหล่านั้นมีความสุขปราศจากความโศก ความประพฤติไม่คลุกคลีกับมาตุคามนี้เป็นคุณนำความสุขมาให้ บุคคลผู้ปรารถนาความเกษมอันอุดม ไม่พึงทำความเชยชิดสนิทสนมกับมาตุคามเลย.

จบ สมุคคชาดกที่ ๑๐.

น โข รุจฺจติ เม อาฬิ ปูติมํสสฺส เปกฺขนา

เอตาทิสา สขารสฺมา อารกา ปริวชฺชเย ฯ

ดูกรสหาย การมองดูของสุนัขจิ้งจอกชื่อว่าปูติมังสะ เราไม่พอใจเสียเลย พึงละเว้นจากสหายเช่นนี้เสียให้ห่างไกล.

อุมฺมตฺติกา อยํ เวณิ วณฺเณติ ปติโน สขึ

ปชฺฌายิ ปฏิคจฺฉนฺตึ อาคตํ เมณฺฑมาตรํ ฯ

นางสุนัขจิ้งจอกชื่อว่าเวนินี้เป็นบ้าไปได้ ย่อมพรรณนาถึงนางแพะผู้เป็นสหายให้ผัวฟัง ครั้นนางแพะถอยหลังกลับไปไม่มา ก็นั่งซบเซาถึงนางแพะผู้มาแล้วถอยหลังกลับไปเสีย.

ตฺวํ โขสิ สมฺม อุมฺมตฺโต ทุมฺเมโธ อวิจกฺขโณ

โส ๓ ตฺวํ มตาลยํ กตฺวา อกาเลน วิเปกฺขสิ ฯ

ดูกรสหาย ท่านนั้นแหละบ้า มีปัญญาทราม ไม่มีปัญญาเครื่องใคร่ครวญ ท่านทำอุบายล่อลวงว่าตาย ย่อมมองดูโดยกาลอันไม่ควร.

น อกาเล วิเปกฺเขยฺย กาเล เปกฺเขยฺย ปณฺฑิโต

ปูติมํโสว ปชฺฌายิ โย อกาเล วิเปกฺขติ ฯ

บัณฑิตไม่ควรมองดูในกาลอันไม่ควร ควรมองดูแต่ในกาลอันควร ผู้ใดมองดูในกาลอันไม่ควร ผู้นั้นย่อมซบเซา ดังสุนัขจิ้งจอกชื่อปูติมังสะฉะนั้น.

ปิยํ โข อาฬิ เม โหตุ ปุณฺณปตฺตํ ททาหิ เม

ปติ สญฺชีวิโต มยฺหํ เอยฺยาสิ ปิยปุจฺฉิตา ๑ ฯ

๑ ม. น หตฺถิ ฯ ๒ ยุ. เอตฺถปฺปมตฺโต ฯ ๓ ม. โย ฯ

ดูกรสหาย ฉันมีความรัก ท่านจงให้ความอิ่มแก่ฉัน สามีของฉันกลับฟื้นขึ้น ถ้าท่านรักฉันจงมาไปกับฉันเถิด.

ปิยํ โข อาฬิ เต โหตุ ปุณฺณปตฺตํ ททามิ เต

มหตา ปริวาเรน เอสฺสํ กยิราหิ โภชนํ ฯ

ดูกรสหาย ท่านมีความรักฉันจริง ฉันจะให้ความอิ่มเอิบแก่ท่านฉันจักมาพร้อมด้วยบริวารเป็นอันมาก ท่านจงจัดแจงโภชนาหารไว้เถิด.

กีทิโส ตุยฺหํ ปริวาโร เยสํ กาหามิ โภชนํ

กึนามกา จ เต สพฺเพ เต ๒ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิตา ฯ

บริวารของท่านเช่นไร ฉันจักจัดแจงโภชนาหารเพื่อบริวารเหล่าใด ก็บริวารเหล่านั้นทั้งหมดมีชื่อว่าอย่างไร ฉันถามท่านถึงบริวารท่าน จงบอกฉันไปเถิด.

มาลิโย จตุรกฺโข จ ปิงฺคิโย อถ ชมฺพุโก

เอทิโส มยฺหํ ปริวาโร เตสํ กยิราหิ โภชนํ ฯ

บริวารของฉันเช่นนี้ คือ สุนัขชื่อมาลิยะ ๑ ชื่อจตุรักขะ ๑ ชื่อปิงคิยะ๑ ชื่อชัมพุกะ ๑ ท่านจงจัดแจงโภชนาหารไว้เพื่อบริวารเหล่านั้นเถิด.

นิกฺขนฺตาย อคารสฺมา ภณฺฑกมฺปิ วินสฺสติ

อโรคํ อาฬิโน วชฺชํ อิเธว วส มา คมาติ ฯ

ปูติมํสชาตกํ เอกาทสมํ ฯ

เมื่อท่านออกจากเรือนไป แม้สิ่งของก็จักพินาศหมด คำพูดของสหายมิได้มีความรังเกียจ ท่านจงอยู่ในที่นี้เถิด อย่าไปเลย.

จบ ปูติมังสชาดกที่ ๑๑.

โย เต ปุตฺตเก อกฺขาทิ ทินฺนภตฺโต อทูสเก

ตสฺมึ ทาฐา ๓ นิปาเตหิ มา เต มุญฺจิตฺถ ชีวโก ฯ

ผู้ใดเจ้าให้ข้าวหุงกิน กลับกินลูกทั้งสองของเจ้าซึ่งมิได้มีความผิดเลยเจ้าจงวางเขี้ยวลงบนผู้นั้น อย่าปล่อยให้มันมีชีวิตอยู่ต่อไปเลย.

อากิณฺณลุทฺโท ปุริโส ธาติโจลํว มกฺขิโต

ปเทสํ ตํ น ปสฺสามิ ยตฺถ ทาฐา ๓ นิปาตเย ฯ

บุรุษผู้มีความหยาบช้าร้ายแรง ผู้ลบหลู่ชิ้นผ้าที่ตนนุ่งอยู่ ฉันไม่ขอเห็นมันเลย ฉันจะวางเขี้ยวลงในบุรุษใดเล่า?

อกตญฺญุสฺส โปสสฺส นิจฺจํ วิวรทสฺสิโน

สพฺพญฺเจ ปฐวึ ทชฺชา เนว นํ อภิราธเย ฯ

อันบุรุษผู้อกตัญญู มักคอยแสวงหาโอกาสอยู่เป็นนิตย์ ถึงจะพึงให้แผ่นดินทั้งปวง ก็ไม่พึงทำให้บุรุษนั้นชื่นชมยินดีได้เลย.

กินฺนุ สุพาหุ ตรมานรูโป

ปจฺจาคโตสิ สห มาณเวน

กึ กิจฺจมตฺถํ อิธมตฺถิ ตุยฺหํ

อกฺขาหิ เม ปุจฺฉิโต เอตมตฺถํ ฯ

๑ ม. ปิยปุจฺฉิกา ฯ ๒ ม. ตํ ฯ ๓ ม. ทาฐํ ฯ

ดูกรเสือโคร่งชื่อสุพาหุ เพราะเหตุไรหนอท่านจึงรีบด่วนกลับมาพร้อมกับมาณพ กิจที่เป็นประโยชน์อะไรของท่านมีอยู่ในที่นี้ เราขอถามท่านถึงกิจอันเป็นประโยชน์นั้น ท่านจงบอกแก่เรา?

โย เต สขา ททฺทโร สาธุรูโป

ตสฺส วธํ ปริสงฺกามิ อชฺช

ปุริสสฺส กมฺมายตนานิ สุตฺวา

นาหํ สุขึ ททฺทรํ อชฺช มญฺเญ ฯ

นกกระทาผู้มีรูปงามตัวใด ซึ่งเป็นสหายของท่าน เราสงสัยว่านกกระทาตัวนั้นจะถูกฆ่าเสียแล้วในวันนี้ เราได้ฟังเหตุอันเกี่ยวเนื่องด้วยการกระทำของบุรุษนั้น จึงมิได้สำคัญว่านกกระทาตัวนั้นจะอยู่เป็นสุขในวันนี้.

กานิสฺส กมฺมายตนานิ อสฺสุ

ปุริสสฺส วุตฺติสโมธานตาย

กํ วา ปฏิญฺญํ ปุริสสฺส สุตฺวา

ปริสงฺกสิ ททฺทรํ มาณเวน ฯ

ท่านได้ฟังเหตุอะไรอันเกี่ยวเนื่องด้วยการกระทำของบุรุษนี้ ในความประพฤติเลี้ยงชีพของบุรุษนี้ หรือท่านได้ฟังคำปฏิญาณอะไรของบุรุษนี้จึงสงสัยว่า นกกระทาถูกมาณพนี้ ฆ่าเสียแล้ว

จิณฺณา กลิงฺคา จริตา วณิชฺชา๕

เวตฺตาจาโร ๑ สงฺกุปโถปิ จิณฺโณ

นเฏหิ จิณฺณํ สห วากุเรหิ ๒

ทณฺเฑน ยุทฺธมฺปิ สมชฺชมชฺเฌ ฯ

การค้าขายอันเป็นของชาวเมืองกลิงครัฐ บุรุษนี้ก็ได้ประพฤติมาแล้ว แม้หนทางที่มีหลักตอ บุรุษนี้ก็ได้ประพฤติท่องเที่ยวไปด้วยการจ้างออน การฟ้อนรำขับร้องร่วมกับคนฟ้อนทั้งหลาย บุรุษนี้ก็ได้ประพฤติมา ถึงการรบกันด้วยท่อนไม้ในท่ามกลางมหรสพ บุรุษนี้นี้ก็ได้เคยรบมาแล้ว.

พนฺธา กุลิกา ๓ มิตมาฬฺหเกน

อกฺขา ชิตา ๔ สญฺญโม อพฺภตีโต

อปฺปหิตํ ๕ ปุปฺผกํ ๖ อฑฺฒรตฺตํ

หตฺถา อฑฺฒา ปิณฺฑปฏิคฺคเหน ฯ

นกทั้งหลายบุรุษนี้ก็ได้ดักมาแล้ว การตวงข้าวเปลือกด้วยเครื่องตวง บุรุษนี้ก็ได้ตวงมาแล้ว สกาบุรุษนี้ก็ได้ชนะมาแล้ว ความสำรวมระวังบุรุษนี้ก็ก้าวล่วงเสีย เลือดที่ไหลออกมาตั้งครึ่งคืนบุรุษนี้ก็คัดให้หยุดได้ มือทั้งสองของบุรุษนี้มีความร้อนในเวลารับก้อนข้าว.

ตานิสฺส กมฺมายตนานิ อสฺสุ

ปุริสสฺส วุตฺติสโมธานตาย

ยถา อยํ ทิสฺสติ โลมปิณฺโฑ

คาโว หตา กึ ปน ททฺทรสฺสาติ ฯ

ททฺทรชาตกํ ทฺวาทสมํ ฯ

___________

ตสฺสุทฺทานํ

วรคิชฺฌ สมชฺชนํ หํสวโร

นิธิสวฺหย หาริต ปาตลิโก

อชรามร ธงฺก ติติกฺข กุโต

อถ ทฺวาทส เปกฺขน ททฺทริภิ ฯ

นวกนิปาตํ นิฏฺฐิตํ ฯ

๑ ม. เวตฺตจโร ฯ ๒ สี. ยุ. วากเรหิ ฯ ๓ สี. ยุ. กุลิงฺกา ฯ ๔ ฐิตาติปิ ฯ

๕ ม. อพฺพาหิตํ ฯ สี. ยุ. อพฺพูหิตํ ฯ ๖ ม. ปุพฺพกํ ฯ

เราได้ฟังเหตุทั้งหลาย อันเกี่ยวเนื่องด้วยการกระทำของบุรุษนี้ ในความประพฤติเลี้ยงชีวิตของบุรุษนี้มาดังนี้ว่า กลุ่มขนนกกระทาก็ยังประกฏอยู่บนชฎาของบุรุษนี้ วัวทั้งหลายบุรุษนี้ก็ได้ฆ่ากินแล้ว ไฉนจะไม่ฆ่านกกระทากินเล่า.

จบ ทัททรชาดกที่ ๑๒.

______________

รวมชาดกที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. คิชฌชาดก ๒. โกสัมพิยชาดก

๓. มหาสุวราชชาดก ๔. จุลลสุวกราชชาดก

๕. หริตจชาดก ๖. ปทกุสลมาณวชาดก

๗. โลมสกัสสปชาดก ๘. จักกวากชาดก

๙. หลิททราคชาดก ๑๐. สมุคคชาดก

๑๑. ปูติมังสชาดก ๑๒. ทัททรชาดก.

จบ นวกนิบาตชาดก.