พีรณัตถัมภกวรรค

อกาสิ โยคฺคํ ธุวมปฺปมตฺโต

สํวจฺฉรํ พีรณตฺถมฺภกสฺมึ

พฺยากาสิ อญฺญํ ๑ ปริสํ วิคยฺห

น นิยฺยโม ตายติ อปฺปปญฺญํ ฯ

ท่านเป็นผู้ไม่ประมาทเป็นนิจ ได้ทำความเพียรอยู่ในป่าช้าชื่อพีรณัตถัมภกะถึงหนึ่งปี ครั้นเข้าประชุมบริษัท กลับกล่าวให้ผิดพลาดไปความเพียร ย่อมป้องกันผู้ปราศจากปัญญาไม่ได้.

ทฺวยํ ยาจนโก ตาต โสมทตฺต นิคจฺฉติ

อลาภํ ธนลาภํ วา เอวํ ธมฺมา หิ ยาจนาติ ฯ

โสมทตฺตชาตกํ ปฐมํ ฯ

๑ สี. ม. สญฺญํ ฯ

ดูกรพ่อโสมทัตต์ บุคคลผู้ขอ ย่อมประสบอาการ ๒ อย่าง คือได้ทรัพย์ ๑ไม่ได้ทรัพย์ ๑ เพราะว่าการขอมีอาการอย่างนี้เป็นธรรมดา.

จบ โสมทัตตชาดกที่ ๑.

อญฺโญ อุปริโม วณฺโณ อญฺโญ วณฺโณ จ เหฏฺฐิโม

พฺราหฺมณิ เตฺวว ปุจฺฉามิ กึ เหฏฺฐา กิญฺจ อุปฺปริ ฯ

อาการข้าวข้างบนเป็นอย่างหนึ่ง อาการข้าวข้างล่างเป็นอย่างหนึ่ง ดูกรนางพราหมณี ฉันขอถามท่านหน่อยเถิด เหตุไรข้าวข้างล่างจึงเย็นข้างบนจึงร้อนนิดหน่อย?

อหํ นโฏสฺมิ ภทฺทนฺเต ภิกฺขโกสฺมิ อิธาคโต

อยํ หิ โกฏฺฐโมติณฺโณ อยํ โส ยํ คเวสสีติ ฯ

อุจฺฉิฏฺฐภตฺตชาตกํ ทุติยํ ฯ

ดูกรท่านผู้เจริญ ฉันเป็นคนฟ้อนรำ เที่ยวขอมาจนถึงที่นี่ ก็ชายชู้ของนางพราหมณีนี้ ซุ่มอยู่แล้วที่ซุ้มต้นไม้ ท่านเสาะหาผู้ใด ผู้นั้นคือผู้ชายชู้ผู้นี้เอง.

จบ อุจฉิฏฐภัตตชาดกที่ ๒.

อิสีนมนฺตรํ กตฺวา ภรุราชาติ ๒ เม สุตํ

อุจฺฉินฺโน สห รฏฺเฐหิ ๓ ส ราชา วิภวํ คโต ฯ

เราได้ฟังมาว่า พระราชาในภรุรัฐ ได้ทรงประทุษร้ายต่อฤาษีทั้งหลายแล้วทรงประสบความวิบัติพร้อมทั้งแว่นแคว้น.

ตสฺมา หิ ฉนฺทาคมนํ นปฺปสํสนฺติ ปณฺฑิตา

อทุฏฺฐจิตฺโต ภาเสยฺย คิรํ สจฺจูปสญฺหิตนฺติ ฯ

ภรุราชชาตกํ ตติยํ ฯ

เพราะฉะนั้นแล บัณฑิตทั้งหลาย จึงไม่สรรเสริญการลุอำนาจแก่ฉันทาคติบุคคลไม่ควรมีจิตคิดร้าย ควรกล่าวแต่คำที่อิงความจริง.

จบ ภรุราชชาดกที่ ๓.

ปุณฺณํ นทึ เยน จ เปยฺยมาหุ

ชาตํ ยวํ เยน จ คุยฺหมาหุ

ทูรํ คตํ เยน จ อวฺหยนฺติ

โส ตฺยาภโต หนฺท จ ภุญฺช พฺราหฺมณ ฯ

๑ ม. กุรุชาตกํ ฯ ๒ ม. กุรุราชาติ ฯ ๓ ยุ. รฏฺเฐน ฯ

ชนทั้งหลายพึงพูดถึงแม่น้ำที่เต็มแล้วว่า กาดื่มกินได้ก็ดี พูดถึงข้าวกล้าที่เกิดแล้วว่า กาซ่อนอยู่ได้ก็ดี พูดถึงบุคคลที่รักกันไปสู่ที่ไกลว่า จะกลับมาถึงเพราะกาบอกข่าวก็ดี กานั้น เรานำมาให้ท่านแล้ว ขอเชิญบริโภคเนื้อกานั้นเถิด ท่านพราหมณ์.

ยโต มํ สรตี ราชา วายสมฺปิ ปเหตเว

หํสา โกญฺจา มยูรา จ อสติเยว ปาปิยาติ ฯ

ปุณฺณนทีชาตกํ จตุตฺถํ ฯ

คราวใด พระราชาทรงระลึกถึงเรา เพื่อจะส่งเนื้อกาให้เรา คราวนั้นเนื้อหงส์ก็ดี เนื้อนกกะเรียนก็ดี เนื้อนกยูงก็ดี เป็นของที่เรานำไปถวายแล้ว การไม่ระลึกถึงเสียเลย เป็นความเลวทราม.

จบ ปุณณนทีชาดกที่ ๔.

อวธิ วต อตฺตานํ กจฺฉโปว ปพฺยาหรํ ๑

สุคฺคหิตสฺมึ กฏฺฐสฺมึ วาจาย สกิยา วธิ ฯ

เต่าพออ้าปากจะพูด ได้ฆ่าตนเองแล้วหนอ เมื่อตนคาบท่อนไม้ไว้ดีแล้วก็ฆ่าตนเสียด้วยวาจาของตนเอง.

เอตมฺปิ ทิสฺวา นรวีรเสฏฺฐ

วาจํ ปมุญฺเจ กุสลํ นาติเวลํ

ปสฺสสิ พหุภาเณน กจฺฉปํ พฺยสนํ คตนฺติ ฯ

กจฺฉปชาตกํ ปญฺจมํ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐสุดในหมู่นรชน บุรุษผู้เป็นบัณฑิตเห็นเหตุอันนี้แล้ว ควรเปล่งแต่วาจาที่ดี ไม่ควรเปล่งวาจานั้นให้ล่วงเวลาไปขอพระองค์ทรงทอดพระเนตรเต่าตัวถึงความพินาศเพราะพูดมาก.

จบ กัจฉปชาดกที่ ๕.

น มายมคฺคิ ตปติ น สูโล สาธุ ตจฺฉิโต

ยญฺจ มํ มญฺญเต มจฺฉี อญฺญํ โส รติยา คโต ฯ

๑ สี. ม. กจฺฉโป วยาหรํ คิรํ ฯ

ไฟนี้ก็ไม่เผาเราให้เร่าร้อน แม้หลาวที่นายพรานแหเสี้ยมเป็นอย่างดีแล้วก็ไม่ยังความทุกข์ให้เกิดขึ้นแก่เรา แต่การที่นางปลาเข้าใจว่า เราไปหานางปลาตัวอื่นด้วยความยินดี อันนี้แหละจะเผาเราให้เร่าร้อน.

โส มํ ทหติ ราคคฺคิ จิตฺตญฺจูปตเปติ มํ

ชาลิโน มุญฺจถยิรา มํ น กาเม หญฺญเต กฺวจีติ ฯ

มจฺฉชาตกํ ฉฏฺฐํ ฯ

ไฟคือราคะนั้นแล ย่อมเผาเราให้เร่าร้อน อนึ่ง จิตของเราเองย่อมเผาเราให้เร่าร้อน ข้าแต่ท่านพรานแหทั้งหลาย ขอได้ปล่อยเราเถิด สัตว์ผู้ตกยากอยู่ในกาม ท่านไม่ควรฆ่าโดยแท้.

จบ มัจฉชาดกที่ ๖.

สพฺโพ โลโก อตฺตมโน อโหสิ

อโกวิทา คามธมฺมสฺส เสคฺคุ

โกมาริโก นาม ตวชฺช ธมฺโม

ยํ ตฺวํ คหิตา ปวเน ปโรทสิ ฯ

สัตว์โลกทั้งปวง เป็นผู้พอใจในการเสพกาม ดูกรนางเสคคุ เจ้าเป็นผู้ไม่ฉลาดในธรรมของชาวบ้าน ความที่เจ้าเป็นนางกุมารีถูกบิดาจับมือในป่าชัฏร้องไห้อยู่ในวันนี้ เป็นธรรมดา.

โย ทุกฺขผุฏฺฐาย ภเวยฺย ตาณํ

โส เม ปิตา ทุพฺภิ วเน กโรติ

สา กสฺส กนฺทามิ วนสฺส มชฺเฌ

โย ตายิตา โส สหสา กโรตีติ ฯ

เสคฺคุชาตกํ สตฺตมํ ฯ

เมื่อฉันได้รับทุกข์แล้ว ผู้ใดพึงเป็นที่พึ่งได้ ผู้นั้นคือบิดาของฉัน กลับมากระทำมิดีมิร้ายฉันในป่า ฉันจะคร่ำครวญหาใครในกลางป่าอีกเล่าผู้ใดเป็นที่พึ่งได้ ผู้นั้นกลับมาทำฉันถึงสาหัส.

จบ เสคคุชาดกที่ ๗.

สฐสฺส สาเฐยฺยมิทํ สุจินฺติตํ

ปจฺโจฑฺฑิตํ ปฏิกูฏสฺส กูฏํ

ผาลํ เจ ขาเทยฺยุํ ๑ มูสิกา

กสฺมา กุมารํ กุลลา โน หเรยฺยุํ ฯ

๑ สี. ยุ. อเทยฺยุํ ฯ

ท่านได้คิดอุบายตอบอุบายดีแล้ว ได้คิดโกงตอบผู้โกงดีแล้ว ถ้าหนูทั้งหลายพึงกินผาลได้ เหตุไฉน เหยี่ยวทั้งหลายจะเฉี่ยวเด็กไปไม่ได้เล่า?

กูฏสฺส หิ สนฺติ กูฏกูฏา

ภวติ ปโร ๑ นิกติโน นิกตฺยา

เทหิ ปุตฺตนฏฺฐ ผาลนฏฺฐสฺส ผาลํ

มา เต ปุตฺตมหาสิ ผาลนฏฺโฐติ ฯ

กูฏวาณิชชาตกํ อฏฺฐมํ ฯ

บุคคลที่โกงตอบคนโกง ย่อมมีอยู่แน่นอน บุคคลที่ล่อลวงก็ย่อมมีอยู่เหมือนกัน ดูกรท่านผู้มีบุตรหาย ท่านจักไม่ให้ผาลแก่เขา บุรุษผู้มีผาลหาย ก็จะไม่นำบุตรมาให้แก่ท่าน.

จบ กูฏวาณิชชาดกที่ ๘.

หิรญฺญํ เม สุวณฺณํ เม เอสา รตฺตินฺทิวา กถา

ทุมฺเมธานํ มนุสฺสานํ อริยธมฺมํ อปสฺสตํ

มนุษย์ทั้งหลายผู้มีปัญญาเขลา ไม่เห็นอริยธรรม พูดกันแต่ว่า เงินของเราทองของเรา ดังนี้ ทั้งกลางคืนและกลางวัน.

เทฺว เทฺว คหปตโย เคเห เอโก ตตฺถ อมสฺสุโก

ลมฺพตฺถโน เวณิกโต อโถ องฺกิตกณฺณโก

กีโต ธเนน พหุนา โส ตํ วิตุทเต ชนนฺติ ฯ

ครหิตชาตกํ นวมํ ฯ

ในเรือนหลังหนึ่ง มีเจ้าของเรือนอยู่ ๒ คน ใน ๒ คนนั้น คนหนึ่งไม่มีหนวด แต่มีนมห้อยยาน เกล้าผมมวย และเจาะหู เขาซื้อมาด้วยทรัพย์มาก เจ้าของเรือนผู้นั้น ย่อมกล่าวเสียดแทงคนในเรือนนั้นตั้งแต่แรกมาอยู่.

จบ ครหิตชาดกที่ ๙.

สุขํ ชีวิตรูโปสิ รฏฺฐา วิวนมาคโตพ

โส เอกโก (อรญฺญสฺมึ) ๒ รุกฺขมูเล กปโณ วิย ฌายสิ ฯ

ท่านอยู่เป็นสุขแล้ว ได้ออกจากแว่นแคว้นมาสู่ป่าอันสงัดเงียบ ท่านนั้นนั่งซบเซาอยู่ที่โคนต้นไม้แต่ผู้เดียว เหมือนคนกำพร้า.

สุขํ ชีวิตรูโปสฺมิ รฏฺฐา วิวนมาคโต

โส เอกโก (อรญฺญสฺมึ) ๒ รุกฺขมูเล กปโณ วิย ฌายามิ

สตํ ธมฺมํ อนุสฺสรนฺติ ฯ

ธมฺมทฺธชชาตกํ ทสมํ ฯ

พีรณตฺถมฺภกวคฺโค สตฺตโม ฯ

___________

ตสฺสุทฺทานํ

อถ พีรณตฺถมฺภวโร จ นโฏ

กุรุราชวรุตฺตม ปุณฺณนที

พหุภาณิ อคฺคิ ปวเน มูสิกา

สห ลมฺพตฺถโน กปเณน ทส ฯ

๑ ม. ภวติ จาปิ ฯ ๒ ม. อยํ ปาโฐ นตฺถิ ฯ

เราอยู่เป็นสุขแล้ว ได้ออกจากแว่นแคว้นมาสู่ป่าสงัดเงียบ และระลึกถึงธรรมของสัตบุรุษอยู่ นั่งซบเซาอยู่ที่โคนต้นไม้แต่ผู้เดียว เหมือนคนกำพร้า.

จบ ธัมมัทธชชาดกที่ ๑๐.

จบ พีรณัตถัมภกวรรคที่ ๗.

_________________

รวมชาดกที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. โสมทัตตชาดก ๒. อุจฉิฏฐภัตตชาดก

๓. ภรุราชชาดก ๔. ปุณณนทีชาดก

๕. กัจฉปชาดก ๖. มัจฉชาดก

๗. เสคคุชาดก ๘. กูฏวาณิชชาดก

๙. ครหิตชาดก ๑๐. ธัมมัทธชชาดก.