กัลยาณธรรมวรรค

กลฺยาณธมฺโมติ ยทา ชนินฺท

โลเก สมญฺญํ อนุปาปุณาติ

ตสฺมา น หิยฺเยถ นโร สปญฺโญ

หิริยาปิ สนฺโต ธุรมาทิยนฺติ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมแห่งชน กาลใด บุคคลได้ธรรมสมยาในโลกว่าผู้มีกัลยาณธรรม กาลนั้น นรชนผู้มีปัญญา ไม่พึงทำตนให้เสื่อมจากสมยานั้นเสีย สัตบุรุษทั้งหลายย่อมถือไว้ซึ่งธุระด้วยหิริและโอตตัปปะ.

สายํ สมญฺญา อิธ มชฺช ปตฺตา

กลฺยาณธมฺโมติ ชนินฺท โลเก

ตาหํ สเมกฺขํ อิธ ปพฺพชิสฺสํ

น หิ มตฺถิ ฉนฺโท อิธ กามโภเคติ ฯ

กลฺยาณธมฺมชาตกํ ปฐมํ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมแห่งชน สมยาว่า ผู้มีกัลยาณธรรมในโลกนี้มาถึงข้าพระพุทธเจ้าแล้วในวันนี้ ข้าพระพุทธเจ้าพิจารณาเห็นสมยาอันนั้น จึงได้บวชเสียในคราวนี้ ความพอใจในการบริโภคกามในโลกนี้มิได้มีแก่ข้าพระพุทธเจ้าเลย.

จบ กัลยาณธรรมชาดกที่ ๑.

โก นุ สทฺเทน มหตา อภินาเทติ ททฺทรํ

ตํ ๒ สีหา นปฺปฏินทนฺติ โก นาเมโส มิคาภิภู ๓ ฯ

ข้าแต่คุณพ่อผู้ครอบงำมฤคชาติทั้งหลาย ใครหนอมีเสียงใหญ่โตจริงย่อมทำทัททรบรรพตให้บรรลือสนั่นยิ่งนัก ราชสีห์ทั้งหลาย ย่อมไม่อาจบันลือโต้ตอบมันได้ นั่นเรียกว่า สัตว์อะไร?

อธโม มิคชาตานํ สิคาโล ตาต วสฺสติ

ชาติมสฺส ชิคุจฺฉนฺตา ตุณฺหี สีหา สมจฺฉเรติ ฯ

ททฺทรชาตกํ ทุติยํ ฯ

___________

๑ ม. กลฺยาณวคฺโค ฯ ๒ สี. ยุ. กึ ฯ ๓ สี. ม. มิคาธิภู ฯ

ลูกเอ๋ย นั่นคือสุนัขจิ้งจอก เป็นสัตว์เลวทรามต่ำช้ากว่ามฤคชาติทั้งหลายมันหอนอยู่ ราชสีห์ทั้งหลายรังเกียจชาติของมัน จึงได้พากันนิ่งเฉยเสีย.

จบ ทัททรชาดกที่ ๒.

ตาต มาณวโก เอโส ตาลมูลํ อปสฺสิโต

อคารกญฺจิทํ อตฺถิ หนฺท เทมสฺสคารกํ ฯ

คุณพ่อครับ มาณพนั่นมายืนพิงต้นตาลอยู่ อนึ่ง เรือนของเรานี้ก็มีอยู่ถ้ากระไร เราจะให้เรือนแก่มาณพนั้น.

มา โข ตํ ตาต ปกฺโกสิ ทูเสยฺย โน อคารกํ

เนตาทิสํ มุขํ โหติ พฺราหฺมณสฺส สุสีลิโนติ ฯ

มกฺกฏชาตกํ ตติยํ ฯ

ลูกเอ๋ย เจ้าอย่าเรียกมันมาเลย มันเข้ามาแล้ว จะพึงประทุษร้ายเรือนของเรา หน้าของพราหมณ์ผู้มีศีลบริสุทธิ์ หาเป็นเช่นนี้ไม่.

จบ มักกฏชาดกที่ ๓.

อทมฺห เต วาริ พหุตฺตรูปํ ๑

ฆมฺมาภิตตฺตสฺส ปิปาสิตสฺส

โสทานิ ปิตฺวาน กิกึ ๒ กโรสิ

น สงฺคโม ปาปชเนน เสยฺโย ฯ

เราได้ให้น้ำเป็นอันมากแก่เจ้า ผู้ถูกความร้อนแผดเผา หิวกระหายอยู่บัดนี้ เจ้าได้ดื่มน้ำแล้ว ยังหลอกล้อเปล่งเสียงว่า กิกิ อยู่ได้ การคบหากับคนชั่ว ไม่ประเสริฐเลย.

โก เต สุโต วา ทิฏฺโฐ วา สีลวา นาม มกฺกโฏ

อิทานิ โข ตํ โอหจฺจํ ๓ เอสา อสฺมากธมฺมตาติ ฯ

ทุพฺภิยมกฺกฏชาตกํ จตุตฺถํ ฯ

ท่านได้ยิน หรือได้เห็นมาบ้างหรือว่า ลิงตัวไหนชื่อว่า เป็นสัตว์มีศีลเราจะถ่ายอุจจาระรดศีรษะท่านเดี๋ยวนี้แล้วจึงจะไป นี่เป็นธรรมดาของพวกเรา.

จบ ทุพภิยมักกฏชาดกที่ ๔.

สพฺเพสุ กิร ภูเตสุ สนฺติ สีลสมาหิตา

ปสฺส สาขมิคํ ชมฺมํ อาทิจฺจมุปติฏฺฐติ ฯ

ได้ยินว่า ในบรรดาสัตว์ทั้งปวง สัตว์ผู้ตั้งมั่นอยู่ในศีลมีอยู่ ท่านจงดูลิงผู้ลามก ยืนไหว้พระอาทิตย์อยู่เถิด.

นาสฺส สีลํ วิชานาถ อนญฺญาย ปสํสถ

อคฺคิหุตญฺจ อูหนํ ๑ เทฺว จ ภินฺนา กมณฺฑลูติ ฯ

อาทิจฺจุปฏฺฐานชาตกํ ปญฺจมํ ฯ

๑ ม. ปหูตรูปํ ฯ ๒ ม. กิธึ ฯ ๓ ม. โอหจฺฉํ ฯ

ท่านทั้งหลาย ไม่รู้จักปกติของมัน เพราะเหตุไม่รู้จึงได้พากันสรรเสริญลิงตัวนี้มันเผาโรงไฟเสีย และทุบต่อยคณโฑน้ำเสียสองใบ.

จบ อาทิจจุปัฏฐานชาดกที่ ๕.

พาโล วตายํ ทุมสาขโคจโร

ปญฺญา ชนินฺท นยิมสฺส วิชฺชติ

กฬายมุฏฺฐึ อวกิริย เกวลํ

เอกํ กฬายํ ปติตํ คเวสติ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมแห่งชน ลิงผู้เที่ยวหาอาหารตามกิ่งไม้นี้ โง่เขลายิ่งนัก ปัญญาของมันก็ไม่มี มันสาดถั่วทั้งกำเสียหมดสิ้น แล้วเที่ยวค้นหาถั่วเมล็ดเดียวที่ตกลงยังพื้นดิน.

เอวเมว มยํ ราช เย จญฺเญ อติโลภิโน

อปฺเปน พหุํ เชยฺยาม ๒ กฬาเยเนว วานโรติ ฯ

กฬายมุฏฺฐิชาตกํ ฉฏฺฐํ ฯ

ข้าแต่พระราชา พวกเราก็ดี ชนเหล่าอื่นที่โลภจัดก็ดี จะต้องละทิ้งของมากเพราะของน้อย เปรียบเหมือนวานรเสื่อมจากถั่วทั้งหมด เพราะถั่วเมล็ดเดียว ฉะนั้น.

ธนุหตฺถกลาเปหิ เนตฺตึสวรธาริภิ

สมนฺตา ปริกิณฺณมฺหา กถํ โมกฺโข ภวิสฺสติ ฯ

มนุษย์ทั้งหลายมีมือถือแล่งธนู ถือดาบอันคมแล้ว พากันมาแวดล้อมพวกเราไว้โดยรอบ ด้วยอุบายอย่างไร พวกเราจึงจะรอดพ้นไปได้.

อปฺเปว พหุกิจฺจานํ อตฺโถ ชาเยถ โกจิ นํ

อตฺถิ รุกฺขสฺส อจฺฉินฺนํ ขชฺช ตญฺเญว ๓ ตินฺทุกนฺติ ฯ

ตินฺทุกชาตกํ สตฺตมํ ฯ

___________

๑ ม. อุหนฺนํ ฯ ยุ. อูหนฺติ ฯ ๒ ม. ชิยฺยาม ฯ ๓ ม. ขชฺชถญฺเญว ฯ

ประโยชน์อย่างใดอย่างหนึ่ง จะพึงเกิดมีแก่มนุษย์ทั้งหลายผู้มีกิจมากเป็นแน่ ยังมีเวลาพอที่จะเก็บเอาผลไม้มากินได้ ท่านทั้งหลาย จงพากันกินผลมะพลับเถิด.

จบ ตินทุกชาดกที่ ๗.

ชนิตํ เม ภวิตํ เม อิติ ปงฺเก อวสฺสยึ

ตํ มํ ปงฺโก อชฺฌภวิ ยถา ทุพฺพลกํ ตถา

ตํ ตํ วทามิ ภคฺคว สุโณหิ วจนํ มม ฯ

เราเกิดที่นี่ เติบโตที่นี่ เพราะเหตุนี้ เราจึงได้อาศัยอยู่ที่เปือกตมเปือกตมกลับทับถมเราให้ทุรพล ดูกรท่านภัคควะ เพราะเหตุนั้นข้าพเจ้าจะขอกล่าวกะท่าน ขอท่านจงฟังคำของข้าพเจ้าเถิด.

คาเม วา ยทิวารญฺเญ สุขํ ยตฺราธิคจฺฉติ

ตํ ชนิตํ ภวิตญฺจ ปุริสสฺส ปชานโต

ยหึ ชีเว ตหึ คจฺเฉ น นิเกตหโต สิยาติ ฯ

กจฺฉปชาตกํ อฏฺฐมํ ฯ

บุคคลได้รับความสุขในที่ใด จะเป็นในบ้าน หรือในป่าก็ตาม ที่นั้นเป็นที่เกิด เป็นที่เติบโตของบุรุษผู้รู้จักเหตุผล บุคคลพึงเป็นอยู่ได้ในที่ใดก็พึงไปที่นั้น ไม่พึงให้ที่อยู่ฆ่าตนเสีย.

จบ กัจฉปชาดกที่ ๘.

ตญฺจ อปฺปญฺจ อุจฺฉิฏฺฐํ ตญฺจ กิจฺเฉน โน อทา

โสหํ พฺราหฺมณชาติโก ยํ ภุตฺตํ ตมฺปิ อุคฺคตํ ฯ

อาหารที่เราบริโภค น้อยด้วย เป็นเดนด้วย อนึ่ง เขาให้แก่เราโดยยากเย็นเต็มที เราเป็นชาติพราหมณ์บริสุทธิ์ เพราะเหตุนั้น อาหารที่เราบริโภคเข้าไปแล้วจึงกลับออกมาอีก.

เอวํ ธมฺมํ นิรงฺกตฺวา โย อธมฺเมน ชีวติ

สตธมฺโมว ลาเภน ลทฺเธนาปิ น นนฺทตีติ ฯ

สตธมฺมชาตกํ นวมํ ฯ

ภิกษุใด ละทิ้งธรรมเสีย หาเลี้ยงชีพโดยไม่ชอบธรรม ภิกษุนั้น ก็ย่อมไม่เพลินด้วยลาภ แม้ที่ได้มาแล้ว เปรียบเหมือนสตธรรมมาณพ ฉะนั้น.

จบ สตธรรมชาดกที่ ๙.

ทุทฺททํ ททมานานํ ทุกฺกรํ กมฺมกุพฺพตํ

อสนฺโต นานุกุพฺพนฺติ สตํ ธมฺโม ทุรนฺวโย ฯ

เมื่อสัตบุรุษทั้งหลาย ให้สิ่งของที่ให้ยาก ทำกรรมที่ทำได้ยาก อสัตบุรุษทั้งหลาย ย่อมทำตามไม่ได้ ธรรมของสัตบุรุษรู้ได้ยาก.

ตสฺมา สตญฺจ อสตญฺจ นานา โหติ อิโต คติ

อสนฺโต นิรยํ ยนฺติ สนฺโต สคฺคปรายนาติ ฯ

ทุทฺททชาตกํ ทสมํ ฯ

กลฺยาณธมฺมวคฺโค ตติโย ฯ

____________

ตสฺสุทฺทานํ

สุสมญฺญ มิคาธิภู มาณวโก

วาริพหุตรูปาทิจฺจุปฏฺฐานา

สกฬาย สตินฺทุก ปงฺก ปุน

สตธมฺม สุทุทฺททเกน ทส ฯ

เพราะเหตุนั้น คติจากโลกนี้ของสัตบุรุษและอสัตบุรุษจึงต่างกันอสัตบุรุษย่อมไปสู่นรก สัตบุรุษย่อมมีสวรรค์เป็นที่ไป ณ เบื้องหน้า.

จบ ทุทททชาดกที่ ๑๐.

จบ กัลยาณธรรมวรรคที่ ๓.

_________________

รวมชาดกที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. กัลยาณธรรมชาดก ๒. ทัททรชาดก

๓. มักกฏชาดก ๔. ทุพภิยมักกฏชาดก

๕. อาทิจจุปัฏฐานชาดก ๖. กฬายมุฏฐิชาดก

๗. ตินทุกชาดก ๘. กัจฉปชาดก

๙. สตธรรมชาดก ๑๐. ทุทททชาดก.