๓. เตลุกานิเถรคาถา เล่ม ๒๖

จิรรตฺตํ วตาตาปี ธมฺมํ อนุวิจินฺตยํ

สมํ จิตฺตสฺส นาลตฺถํ อุจฺฉํ สมณพฺราหฺมเณ.

เราได้มีความเพียร ค้นคิดธรรมอยู่นานหนอ

เมื่อสอบถามสมณพราหมณ์ ก็ยังไม่ได้ความกระจ่างใจ

โก โส ปารคโต (๑) โลเก โก ปตฺโต อมโตคธํ

กสฺส ธมฺมํ ปฏิจฺฉามิ ปรมตฺถวิชานนํ.

ในโลกนี้ ใครเล่า เป็นผู้ถึงฝั่ง

ใครเป็นผู้บรรลุธรรมที่หยั่งลงสู่อมตะ

เราจะปฏิบัติตามธรรมของใครซึ่งจะเป็นเหตุให้รู้แจ้งปรมัตถธรรมได้

อนฺโตวงฺกคโต อาสึ (๑) มจฺโฉว ฆสมามิสํ

พทฺโธ มหินฺทปาเสน เวปจิตฺยาสุโร ยถา.

เรามีความคดคือกิเลสอยู่ภายใน เหมือนปลากินเบ็ด

ทั้งถูกผูกด้วยบ่วงคือกิเลส เหมือนท้าวเวปจิตติอสูรถูกผูกด้วยบ่วง

ของท้าวสักกะจอมเทพ

อญฺฉามิ (๑) นํ น มุญฺจามิ อสฺมา โสกปริทฺทวา

โก เม พนฺธํ มุญฺจํ โลเก สมฺโพธึ เวทยิสฺสติ.

เรากระชากบ่วงคือกิเลสนั้นไม่หลุด

จึงไม่พ้นไปจากความเศร้าโศกและความร่ำไรรำพันนั้น

ใครในโลกนี้จะช่วยแก้เครื่องผูกคือกิเลส

ประกาศทางตรัสรู้ให้เราได้

ณํ พฺราหฺมณํ วา กํ อาทิสนฺตํ ปภงฺคุณํ

กสฺส ธมฺมํ ปฏิจฺฉามิ ชรามจฺจุปวาหนํ.

เราจะปฏิบัติตามธรรมของใครคือสมณะ

หรือพราหมณ์หรือใครผู้แสดงธรรมเป็นเหตุกำจัดกิเลส

ที่จะลอยชราและมรณะเสียได้

วิจิกิจฺฉากงฺขาคธิต (๑) สารมฺภพลสญฺญุตํ

โกธปฺปตฺตมนตฺถทฺธํ อภิชปฺปปทารณํ.

จิตของเราถูกร้อยไว้ด้วยความลังเลสงสัย

ประกอบด้วยความแข่งดีมีกำลัง ถึงความกระด้าง

เพราะใจประกอบด้วยความโกรธ ถูกความโลภคอยทำลาย

ตณฺหาธนุสมุฏฺฐานํ เทฺว จ ปนฺนรสายุตํ

ปสฺส โอรสิกํ พาลํ (๑) เภตฺวาน ยทิ ติฏฺฐติ.

เชิญท่านดูลูกศรคือทิฏฐิ ๓๐ ประเภท

อันมีธนูคือตัณหาเป็นสมุฏฐานเนื่องอยู่ในอก

มีกำลังทำลายหทัยอยู่เถิด

อนุทิฏฺฐีนํ อปฺปหานํ สงฺกปฺปสรเตชิตํ

เตน วิทฺโธ ปเวธามิ ปตฺตํว มาลุเตริตํ.

การไม่ละทิฏฐิที่เหลือ เป็นอันถูกลูกศร

คือความดำริผิดให้อาจหาญ

เราถูกยิงด้วยลูกศรคือทิฏฐินั้นหวั่นไหวอยู่

เหมือนใบไม้ไหวเพราะต้องลม

อชฺฌตฺตํ เม สมุฏฺฐาย ขิปฺปํ ปจฺจติ ปาปกํ (๑)

ฉผสฺสายตนี กาโย ยตฺถ สรติ สพฺพทา.

บาปกรรมตั้งขึ้นภายในเรา พลันให้ผล

เป็นไปในร่างกายที่มีผัสสายตนะ ๖ ทุกเมื่อ

ตํ น ปสฺสามิ เตกิจฺฉํ โย เม ตํ สลฺลมุทฺธเร

นานารชฺเชน สตฺเถน นาญฺเญน วิจิกิจฺฉิตํ.

เรายังไม่พบหมอที่จะช่วยถอนลูกศร ของเรานั้นได้เลย

ทั้งหมดนั้นก็ไม่สามารถใช้เครื่องมือแพทย์ต่าง ๆ

ศัสตรา เวทมนต์ และยาอื่น ๆ ถอนลูกศรนั้นได้

โก เม อสตฺโถ อวโณ สลฺลมพฺภนฺตรปสฺสยํ

อหึสํ สพฺพคตฺตานิ สลฺลํ เม อุทฺธริสฺสติ.

ใครเล่าไม่ต้องใช้ศัสตรา ไม่ทำร่างกายให้เป็นแผล

ไม่เบียดเบียนร่างกายทุกส่วน จักถอนลูกศรคือกิเลส

ซึ่งเป็นลูกศรโดยปรมัตถ์ที่เสียบอยู่ภายในหทัยของเราออกได้

ธมฺมปฺปติ หิ โส เสฏฺโฐ วิสโทสปวาหโก

คมฺภีเร ปติตสฺส เม ถลํ ปาณิว (๑) ทสฺสเย.

ผู้ลอยโทษที่เป็นพิษ(คือกิเลสมีราคะเป็นต้น)เสียได้

จัดว่าเป็นใหญ่ในธรรมแท้ ประเสริฐสุด

ช่วยชี้มือ(คืออริยมรรค) บอกที่บก(คือนิพพาน)

ให้แก่เราผู้ตกห้วงน้ำใหญ่ คือสงสารที่ลึก

รหเทหมสฺมิ โอคาโฬฺห อหาริยรชมตฺติเก

มายาอุสฺสุยฺยสารมฺภ- ถีนมิทฺธมปตฺถเฏ.

เราได้จมลงในห้วงน้ำใหญ่คือสงสาร

ซึ่งมีดินเหนียวคือธุลีมีราคะเป็นต้นที่ไม่สามารถจะนำออกได้

เป็นที่แผ่ไปแห่งมายาความริษยา ความแข่งดี

และความง่วงเหงาหาวนอน

อุทฺธจฺจเมฆถนิตํ สํโยชนวลาหกํ

วาหา วหนฺติ กุทฺทิฏฺฐึ สงฺกปฺปา ราคนิสฺสิตา.

ความดำริทั้งหลายที่อาศัยราคะ เป็นเหมือนห้วงน้ำใหญ่

มีอุทธัจจะเป็นเมฆคำรน มีเมฆหมอกคือสังโยชน์ ๑๐

ย่อมนำเราผู้มีความเห็นผิดไป

สวนฺติ สพฺพธิ โสตา ลตา อุพฺภิชฺช ติฏฺฐติ

เต โสเต โก นิวาเรยฺย ตํ ลตํ โก หิ เฉจฺฉติ.

กระแสตัณหาไหลไปในอารมณ์ทั้งปวง

ทั้งตัณหาดังเถาวัลย์ก็ผลิขึ้น

ใครจะพึงกั้นกระแสตัณหาเหล่านั้นได้

ใครเล่าจักตัดตัณหาดังเถาวัลย์นั้นได้

เวลํ กโรถ ภทฺทนฺเต โสตานํ สนฺนิวารณํ

มา เต มโนมโย โสโต รุกฺขํว สหสา ลุเว.

ท่านผู้เจริญทั้งหลาย เชิญท่านทั้งหลายทำเขื่อนอันเป็นเครื่อง

กั้นกระแสตัณหาเสีย อย่าให้กระแสตัณหาที่เกิดแต่ใจพัดพาท่าน

ทั้งหลายไปเร็วพลันดังกระแสน้ำพัดพาต้นไม้ที่อยู่ริมฝั่งไป

เอวํ เม ภยชาตสฺส อปารา ปารเมสโต

ตาโณ ปญฺญาวุโธ สตฺถา อิสิสงฺฆนิเสวิโต.

พระศาสดาทรงมีพระปัญญาเป็นอาวุธ

อันหมู่ฤๅษีอาศัยแล้ว เป็นที่พึ่งสำหรับเราผู้มีภัย

กำลังแสวงหาฝั่งคือนิพพานจากที่มิใช่ฝั่งได้อย่างนี้

โสปาณํ สุกตํ สุทฺธํ ธมฺมสารมยํ ทฬฺหํ

ปาทาสิ วุยฺหมานสฺส มา ภายีติ จ มพฺรวิ.

พระองค์ได้ทรงประทานบันได ที่นายช่างทำดีแล้ว บริสุทธิ์

ทำด้วยไม้แก่นคือธรรมอันมั่นคง

แก่เราผู้กำลังถูกกระแสห้วงน้ำ(คือตัณหา)พัดไป

และรับสั่งว่า อย่ากลัวเลย

สติปฏฺฐานปาสาทํ อารุยฺห ปจฺจเวกฺขิสํ

ยนฺตํ ปุพฺเพ อมญฺญิสฺสํ สกฺกายาภิรตํ ปชํ.

เราได้ขึ้นปราสาทคือสติปัฏฐาน

พิจารณาเห็นหมู่สัตว์ผู้ยินดีในร่างกายของตน

ที่เราจักได้รู้ในกาลก่อนโดยเป็นแก่นสาร

ยทา จ มคฺคมทฺทกฺขึ นาวาย อภิรูหนํ

อนธิฏฺฐาย อตฺตานํ ติตฺถมทฺทกฺขิมุตฺตมํ.

เมื่อคราวที่เราได้เห็นทาง (คือวิปัสสนา)

ซึ่งเป็นอุบายสำหรับขึ้นเรือ (คืออริยมรรค)

แล้วไม่ยึดถือว่าเป็นตัวตน จึงได้เห็นท่าที่ดีเยี่ยม

สลฺลํ อตฺตสมุฏฺฐานํ ภวเนตฺติปภาวิตํ

เอเตสํ อปฺปวตฺตาย เทเสสิ มคฺคมุตฺตมํ.

พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ทรงแสดงทางอันยอดเยี่ยม

เพื่อไม่ให้เป็นไปแห่งบาปธรรมคือทิฏฐิและมานะเป็นต้น

ซึ่งเปรียบเหมือนลูกศรเกิดแต่ตน ทั้งเกิดแต่ตัณหาที่นำไปสู่ภพได้

ทีฆรตฺตานุสยิตํ จิรรตฺตปติฏฺฐิตํ

พุทฺโธ เม ปานุที คนฺถํ วิสโทสปฺปวาหโนติ.

เตลกานิ เถโร.

พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงกำจัดโทษที่เป็นพิษ

ได้ทรงช่วยบรรเทากิเลสเครื่องร้อยรัดของเราที่นอนเนื่องอยู่ในสันดานครอบงำสันดานอยู่มาเป็นเวลานาน