๑. อธิมุตตเถรคาถา เล่ม ๒๖

๑ ยญฺญตฺถํ วา ธนตฺถํ วา เย หนาม มยํ ปุเร

อวเสสํ ภยํ โหติ เวธนฺติ วิลปนฺติ จ ฯ

ตสฺส เต นตฺถิ ภีตตฺตํ ภิยฺโย วณฺโณ ปสีทติ

กสฺมา น ปริเทเวสิ เอวรูเป มหพฺภเย ฯ

นตฺถิ เจตสิกํ ทุกฺขํ อนเปกฺขสฺส คามณิ

อติกฺกนฺตา ภยา สพฺเพ ขีณสํโยชนสฺส เว ฯ

ขีณาย ภวเนตฺติยา ทิฏฺเฐ ธมฺเม ยถาตถา ๑

น ภยํ มรเณ โหติ ภารนิกฺเขปเน ยถา ฯ

สุจิณฺณํ พฺรหฺมจริยํ เม มคฺโค จาปิ สุภาวิโต

มรเณ เม ภยํ นตฺถิ โรคานมิว สงฺขเย ฯ

สุจิณฺณํ พฺรหฺมจริยํ เม มคฺโค จาปิ สุภาวิโต

นิรสฺสาทา ภวา ทิฏฺฐา วิสํ ปิตฺวาน ฉฑฺฑิตํ ฯ

ปารคู อนุปาทาโน กตกิจฺโจ อนาสโว

ตุฏฺโฐ อายุกฺขยา โหติ มุตฺโต อาฆาตนา ยถา ฯ

อุตฺตมํ ธมฺมตํ ปตฺโต สพฺพโลเก อนตฺถิโก

อาทิตฺตาว ฆรา มุตฺโต มรณสฺมึ น โสจติ ฯ

ยทตฺถิ สงฺขตํ กิญฺจิ ภโว จ ยตฺถ ลพฺภติ

สพฺพํ อนิสฺสรํ เอตํ อิทํ ๑ วุตฺตํ มเหสินา ฯ

โย ตํ ตถา ปชานาติ ยถา พุทฺเธน เทสิตํ

น คณฺหาติ ภวํ กิญฺจิ สุตตฺตํว อโยคุฬํ ฯ

น เม โหติ อโหสินฺติ ภวิสฺสนฺติ น โหติ เม

สงฺขารา วิภวิสฺสนฺติ ตตฺถ กา ปริเทวนา ฯ

สุทฺธํ ธมฺมสมุปฺปาทํ สุทฺธํ สงฺขารสนฺตตึ

ปสฺสนฺตสฺส ยถาภูตํ น ภยํ โหติ คามณิ ฯ

ติณกฏฺฐสมํ โลกํ ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ

มมตฺตํ โส อสํวินฺทํ นตฺถิ เมติ น โสจติ ฯ

อุกฺกณฺฐามิ สรีเรน ภเวนมฺหิ อนตฺถิโก

โสยํ ภิชฺชิสฺสติ กาโย อญฺโญ จ น ภวิสฺสติ ฯ

ยํ โว กิจฺจํ สรีเรน ตํ กโรถ ยทิจฺฉถ

น เม ตปฺปจฺจยา ตตฺถ โทโส เปมํ จ เหหิติ ฯ

ตสฺส ตํ วจนํ สุตฺวา อพฺภูตํ โลมหํสนํ

สตฺถานิ นิกฺขิปิตฺวาน มาณวา เอตทพฺรวว ฯ

กึ ภทนฺเต กริตฺวาน โก วา อาจริโย ตว

กสฺส สาสนมาคมฺม ลพฺภเต ตํ อโสกตา ฯ

สพฺพญฺญู สพฺพทสฺสาวี ชิโน อาจริโย มม

มหาการุณิโก สตฺถา สพฺพโลกติกิจฺฉโก ฯ

เตนายํ เทสิโต ธมฺโม ขยคามี อนุตฺตโร

ตสฺส สาสนมาคมฺม ลพฺภเต ตํ อโสกตา ฯ

สุตฺวาน โจรา อิสิโน สุภาสิตํ

นิกฺขิปฺป สตฺถานิ จ อาวุธานิ จ

ตมฺหา จ กมฺมา วิรมึสุ เอเก

เอเก จ ปพฺพชฺชมโรจยึสุ ฯ

เต ปพฺพชิตฺวา สุคตสฺส สาสเน

ภาเวตฺวา โพชฺฌงฺคพลานิ ปณฺฑิตา

อุทคฺคจิตฺตา สุมนา กตินฺทฺริยา

ผุสึสุ นิพฺพานปทํ อสงฺขตนฺติ ฯ

อธิมุตฺโต เถโร ฯ

๑ โป. ม. ยุ. ยถาตเถ ฯ

๑ โป. ม. ยุ. อิติ ฯ

พระอธิมุตตเถระถูกพวกโจรจับไว้ มิได้มีความกลัวหวาดเสียว มีหน้าผ่องใดเมื่อหัวหน้าโจรเห็นดังนั้น เกิดความอัศจรรย์ใจ จึงได้กล่าวคาถาสรรเสริญ ๒ คาถาว่า

เมื่อก่อน เราจะฆ่าสัตว์เหล่าใดเพื่อบูชายัญ หรือเพื่อทรัพย์ ความกลัวก็ย่อมเกิดแก่สัตว์เหล่านั้นทั้งสิ้น สัตว์เหล่านั้นย่อมพากันหวาดหวั่นและบ่นเพ้อ แต่ความกลัวมิได้มีแก่ท่านเลย สีหน้าของท่านผ่องใสยิ่งนัก เมื่อภัยใหญ่เห็นปานนี้ปรากฏแล้ว เหตุไรท่านจึงไม่คร่ำครวญเล่า.

พระเถระเมื่อจะแสดงธรรม โดยมุ่งการตอบคำถามของนายโจรนั้น จึงได้กล่าวคาถาเหล่านี้ความว่า

ดูกรนายโจร ทุกข์ทางใจย่อมไม่มีแก่ผู้ไม่ห่วงใยในชีวิต ความกลัวทั้งปวงอันเราผู้สิ้นสังโยชน์ล่วงพ้นได้แล้ว เมื่อตัณหาเครื่องนำไปสู่ภพสิ้นไปแล้ว ความกลัวตายในปัจจุบันมิได้มีด้วยประการใดประการหนึ่งเลยดุจบุรุษไม่กลัวความหนัก เพราะวางภาระแล้วฉะนั้น พรหมจรรย์เราประพฤติดีแล้ว แม้มรรคเราก็อบรมดีแล้ว เราไม่มีความกลัวตายเหมือนบุคคลไม่กลัวโรคเพราะโรคสิ้นไปแล้วฉะนั้น พรหมจรรย์เราประพฤติดีแล้ว แม้มรรคเราก็อบรมดีแล้ว ภพทั้งหลายอันไม่น่ายินดีเราได้เห็นแล้วเหมือนบุคคลดื่มยาพิษแล้วคายทิ้งฉะนั้น บุคคลผู้ถึงฝั่งแห่งภพ ไม่มีความถือมั่น เสร็จกิจแล้ว หมดอาสวะ ย่อมยินดีต่อความสิ้นอายุเหมือนบุคคลพ้นแล้วจากการถูกประหารฉะนั้น

บุคคลผู้บรรลุธรรมอันสูงสุดแล้ว ไม่มีความต้องการอะไรในโลกทั้งหมด ย่อมไม่เศร้าโศกในเวลาตาย ดุจบุคคลออกจากเรือนที่ถูกไฟไหม้ฉะนั้น สิ่งใดสิ่งหนึ่งซึ่งมีอยู่ในโลกนี้ก็ดี ภพที่สัตว์ย่อมได้ในโลกนี้ก็ดี พระพุทธเจ้าแสวงหาคุณอันใหญ่ยิ่งได้ตรัสไว้ว่า สิ่งทั้งหมดนี้ไม่เป็นอิสระ ผู้ใดรู้แจ้งธรรมข้อนั้นเหมือนดังที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงไว้ ผู้นั้นย่อมไม่ยึดถือภพอะไร ดังบุคคลผู้ไม่จับก้อนเหล็กแดงอันร้อนโชน ฉะนั้น เราไม่มีความคิดว่าได้เป็นมาแล้ว จักเป็นต่อไป จะไม่เป็น หรือสังขารจักฉิบหายไป จะคร่ำครวญไปทำไมในเพราะสังขารนั้นเล่า

ดูกรนายโจร ความกลัวย่อมไม่มีแก่ผู้พิจารณาเห็นตามความเป็นจริง ซึ่งความเกิดขึ้นแห่งธรรมอันบริสุทธิ์ และความสืบต่อแห่งสังขารอันบริสุทธิ์ เมื่อใดบุคคลพิจารณาเห็นโลกเสมอด้วยหญ้าและไม้ด้วยปัญญา เมื่อนั้น บุคคลนั้นย่อมไม่ยึดถือว่าเป็นของเรา ย่อมไม่เศร้าโศกว่า ของเราไม่มี เรากลัดกลุ้มด้วยสรีระ ไม่ต้องการด้วยภพ ร่างกายนี้จักแตกไป และจักไม่มีร่างกายอื่น ถ้าท่านทั้งหลายปรารถนาจะทำกิจใดด้วยร่างกายของเรา ก็จงทำกิจนั้นเถิด ความขัดเคืองและความรักใคร่ในสรีระนั้น จักไม่มีแก่เราเพราะเหตุที่ท่านทั้งหลาย ทำกิจตามปรารถนาด้วยร่างกายของเรานั้น.

โจรทั้งหลายได้ฟังคำของท่าน อันอัศจรรย์อันทำให้ขนลุกชูชันดังนั้นแล้ว จึงพากันวางศาตราวุธ แล้วกล่าวดังนี้ว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ความไม่เศร้าโศกที่ท่านได้นี้ เพราะท่านได้ทำกรรมอะไรไว้ หรือใครเป็น

อาจารย์ของท่าน หรือเพราะอาศัยคำสั่งสอนของใคร?

พระเถระได้ฟังดังนั้นแล้ว จึงได้กล่าวตอบว่า

พระศาสดาผู้เป็นสัพพัญญู รู้เห็นธรรมทั้งปวง ชนะหมู่มารมีพระกรุณาใหญ่ผู้รักษาพยาบาลชาวโลกทั้งปวง เป็นอาจารย์ของเรา ธรรมเครื่องให้ถึงความสิ้นอาสวะอันยอดเยี่ยมนี้ พระองค์ทรงแสดงไว้แล้ว ความไม่เศร้าโศก เราได้เพราะอาศัยคำสั่งสอนของพระองค์ พวกโจรฟังถ้อยคำอันเป็นสุภาษิตของพระเถระผู้เป็นฤาษีแล้ว พากันวางศาตราและอาวุธบางพวกก็งดเว้นจากโจรกรรม บางพวกก็ขอบรรพชา โจรเหล่านั้นครั้นได้บรรพาในศาสนาของพระสุคตแล้ว ได้เจริญโพชฌงค์และพลธรรมเป็นบัณฑิต มีจิตเฟื่องฟูเบิกบาน มีอินทรีย์อันอบรมดีแล้ว ได้บรรลุสันตบท

คือ นิพพานอันหาปัจจัยปรุงแต่งมิได้.