๒. ปาราสริยเถรคาถา เล่ม ๒๖

สมณสฺส อหู จินฺตา ปาราสริยสฺส ภิกฺขุโน

เอกกสฺส นิสินฺนสฺส ปวิวิตฺตสฺส ฌายิโน.

ภิกษุชื่อปาราปริยะ เป็นสมณะ นั่งอยู่แต่ลำพังผู้เดียว

มีจิตสงบสงัดเข้าฌานอยู่ ได้มีความคิดว่า

กิมานุปุพฺพํ ปุริโส กึ วตฺตํ (๑) กึ สมาจารํ

อตฺตโน กิจฺจการิสฺส น จ กิญฺจิ วิเหฐเย.

คนพึงทำอะไรโดยลำดับ

ประพฤติวัตรอย่างไร ประพฤติมารยาทอย่างไร

จึงจะชื่อว่าพึงทำกิจของตนและไม่เบียดเบียนใคร ๆ

อินฺทฺริยานิ มนุสฺสานํ หิตาย อหิตาย จ

อรกฺขิตานิ อหิตาย รกฺขิตานิ หิตาย จ.

อินทรีย์ทั้งหลายนั่นแหละ ย่อมมีไว้เพื่อเป็นประโยชน์

และไม่เป็นประโยชน์สำหรับมวลมนุษย์

อินทรีย์ที่ไม่ได้ระวังรักษาย่อมเป็นไปเพื่อมิใช่ประโยชน์

ส่วนอินทรีย์ที่ระวังรักษาแล้วย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์

อินฺทฺริยาเนว สารกฺขํ อินฺทฺริยานิ จ โคปยํ

อตฺตโน กิจฺจการิสฺส น จ กญฺจิ วิเหฐเย.

คนที่ระวังรักษาและคุ้มครองอินทรีย์เท่านั้น

ชื่อว่าเป็นผู้ทำกิจของตน และไม่พึงเบียดเบียนใคร ๆ

จกฺขุนฺทฺริยญฺเจ รูเปสุ คจฺฉนฺตํ อนิวารยํ

อนาทีนวทสฺสาวี โส ทุกฺขา น หิ มุจฺจติ.

ถ้าผู้ใดไม่ห้ามจักขุนทรีย์ที่เป็นไปในรูปทั้งหลายมักไม่เห็นโทษ

ผู้นั้นย่อมพ้นจากทุกข์ไม่ได้เลย

โสตินฺทฺริยญฺเจ สทฺเทสุ คจฺฉนฺตํ อนิวารยํ

อนาทีนวทสฺสาวี โส ทุกฺขา น หิ มุจฺจติ.

อนึ่ง ผู้ใดไม่ห้ามโสตินทรีย์ที่เป็นไปในเสียงทั้งหลาย

มักไม่เห็นโทษ ผู้นั้นย่อมพ้นจากทุกข์ไม่ได้เลย

อนิสฺสรณทสฺสาวี คนฺเธ เจ ปฏิเสวติ

น โส มุจฺจติ ทุกฺขมฺหา คนฺเธสุ อธิมุจฺฉิโต.

หากผู้ใดไม่เห็นอุบายเป็นที่สลัดออก ส้องเสพกลิ่น

ผู้นั้นยังติดอยู่ในกลิ่น ย่อมพ้นจากทุกข์ไม่ได้

อมฺพิลํ มธุรคฺคญฺจ (๑) ติตฺตกคฺคมนุสฺสรํ

รสตณฺหาย คธิโต หทยํ นาวพุชฺฌติ.

ผู้ใดยังคำนึงถึงรสเปรี้ยว รสหวาน และรสขม

ติดอยู่ในความอยากในรส ย่อมไม่รู้สึกถึงความคิดในใจที่เกิดขึ้นว่า

เราจะทำที่สุดทุกข์ ผู้นั้นก็ย่อมพ้นจากทุกข์ไม่ได้

สุภานยปฺปฏิกูลานิ โผฏฺฐพฺพานิ อนุสฺสรํ

รตฺโต ราคาธิกรณํ วิวิธํ วินฺทเต ทุขํ.

ผู้ใดยังนึกถึงโผฏฐัพพะที่สวยงาม ไม่ปฏิกูล ยินดีแล้ว

ผู้นั้นย่อมประสบทุกข์ต่าง ๆ ซึ่งมีราคะเป็นเหตุ

มนญฺเจเตหิ ธมฺเมหิ โย น สกฺโกติ รกฺขิตุํ

ตโต นํ ทุกฺขมเนฺวติ สพฺพโสเตหิ ปญฺจหิ.

ผู้ใดไม่อาจระวังรักษาใจจากธรรมารมณ์เหล่านี้

ทุกข์ที่เกิดจากกระแสอารมณ์ทั้ง ๕ ย่อมติดตามผู้นั้น

เพราะไม่ระวังรักษาใจนั้น

ปุพฺพโลหิตสมฺปุณฺณํ พหุสฺส กุณปสฺส จ

นรวีรกตํ วคฺคุํ สมุคฺคมิว จิตฺติตํ.

ร่างกายนี้เต็มไปด้วยหนอง เลือด และซากศพเป็นจำนวนมาก

ที่นรชนผู้กล้าสร้างไว้ เกลี้ยงเกลา วิจิตรงดงามแต่ภายนอก

ภายในเต็มไปด้วยของไม่สะอาด มีคูถเป็นต้น ดุจสมุก

กฏุกํ มธุรสฺสาทํ ปิยนิพนฺธนํ ทุขํ

ขุรํว มธุนาลิตฺตํ อุลฺลิตฺตํ (๑) นาวพุชฺฌติ.

ที่เผ็ดร้อน มีรสหวานชื่นใจ ผูกพันด้วยความรัก

เป็นทุกข์ ฉาบไว้ด้วยของที่น่าชื่นใจภายนอก

ดุจมีดโกนทาน้ำผึ้งที่คนเขลาไม่รู้ซึ้งฉะนั้น

อิตฺถิรูเป อิตฺถิสเร โผฏฺฐพฺเพปิจ อิตฺถิยา

อิตฺถิคนฺเธสุ สารตฺโต วิวิธํ วินฺทเต ทุขํ.

บุรุษที่ยังกำหนัดยินดีในรูป เสียง กลิ่น (รส) และโผฏฐัพพะ

ของสตรี ย่อมประสบทุกข์ต่าง ๆ

อิตฺถิโสตานิ สพฺพานิ สนฺทนฺติ ปญฺจ ปญฺจสุ

เตสมาวรณํ กาตุํ โย สกฺโกติ วีริยวา.

กระแสตัณหาในสตรีทั้ง ๕ ย่อมไหลไปในทวารทั้ง ๕ ของบุรุษ

ผู้ใดมีความเพียรอาจทำการป้องกันกระแสตัณหาทั้ง ๕ นั้นได้

โส อตฺถวา โส ธมฺมฏฺโฐ โส ทกฺโข โส วิจกฺขโณ

กเรยฺย รมมาโนปิ กิจฺจํ ธมฺมตฺถสํหิตํ.

ผู้นั้น มีความรู้ตั้งอยู่ในธรรม ขยัน มีปัญญาเครื่องพิจารณา

ถึงจะยินดีอยู่ ก็พึงทำกิจที่ประกอบด้วยเหตุผลได้

อโถ สีทติ สญฺญุตฺตํ วชฺเช กิจฺจํ นิรตฺถกํ

น ตํ กิจฺจนฺติ มญฺญิตฺวา อปฺปมตฺโต วิจกฺขโณ.

ถ้ายังติดอยู่กับการประกอบกิจที่เป็นประโยชน์ปัจจุบัน

ควรเว้นกิจที่ไม่เป็นประโยชน์ เป็นผู้ไม่ประมาท

มีปัญญาเครื่องพิจารณา รู้ว่ากิจนั้นไม่ควรทำแล้ว พึงเว้นเสีย

ยญฺจ อตฺเถน สญฺญุตฺตํ ยา จ ธมฺมคตา รติ

ตํ สมาทาย วตฺเตถ สา หิ เว อุตฺตมา รติ.

ควรยึดกิจที่ประกอบประโยชน์ในปัจจุบัน

และความยินดีที่ประกอบด้วยธรรม ประพฤติ เพราะความยินดี

นั้นแล ชื่อว่าเป็นความยินดีสูงสุด

อุจฺจาวเจหุปาเยหิ ปเรสมภิชิคีสติ

หนฺตฺวา วธิตฺวา อถ โสจยิตฺวา

อาโลปติ สาหสา โย ปเรสํ.

ผู้ใดปรารถนาจะใช้อุบายต่าง ๆ ช่วงชิงเอาสิ่งของของคนเหล่าอื่น

ฆ่า เบียดเบียนผู้อื่น และทำผู้อื่นให้เศร้าโศก

ฉกชิงเอาสิ่งของของคนเหล่าอื่นด้วยความทารุณ ร้ายกาจ

การกระทำของผู้นั้นไม่ประกอบด้วยประโยชน์

ตจฺฉนฺโต อาณิยา อาณึ นิหนฺติ พลวา ยถา

อินฺทฺริยานินฺทฺริเยเหว นิหนฺติ กุสลา ตถา.

คนมีกำลัง เมื่อจะถากไม้ย่อมใช้ลิ่มตอกลิ่ม ฉันใด

ภิกษุผู้ฉลาดก็ฉันนั้น ย่อมใช้อินทรีย์นั่นแหละขจัดอินทรีย์

สทฺธํ วีริยํ สมาธิญฺจ สติปญฺญญฺจ ภาวยํ

ปญฺจ ปญฺจหิ หนฺตฺวาน อนีโฆ ยาติ พฺราหฺมโณ.

นรชนใดอบรมศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ และปัญญา

ใช้อินทรีย์ ๕ ฝึกอินทรีย์ ๕ เป็นพราหมณ์

ไม่มีทุกข์ ถึงอนุปาทิเสสนิพพาน

โส อตฺถวา โส ธมฺมฏฺโฐ กตฺวา วากฺยานุสาสนึ

สพฺเพน สพฺพํ พุทฺธสฺส โส นโร สุขเมธตีติ.

ปาราปริโย (๑) เถโร.

นรชนนั้นมีความรู้ ตั้งอยู่ในธรรม

ทำตามอนุสาสนีที่เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้าทุกประการ

ย่อมประสบสุข