๓. เตลุกานิเถรคาถา เล่ม ๒๖

๓ จิรรตฺตํ วตาตาปี ธมฺมํ อนุวิจินฺตยํ

สมํ จิตฺตสฺส นาลตฺถํ ปุจฺฉํ สมณพฺราหฺมเณ ฯ

โก โส ปารคโต ๒ โลเก โก ปตฺโต อมโตคธํ

กสฺส ธมฺมํ ปฏิจฺฉามิ ปรมตฺถวิชานนํ ฯ

อนฺโตวงฺกคโต อาสึ มจฺโฉว ฆสมามิสํ

พทฺโธ มหินฺทปาเสน เวปจิตฺยาสุโร ยถา ฯ

อญฺฉามิ นํ น มุญฺจามิ อสฺมา โสกปริทฺทวา

โก เม พนฺธํ มุญฺจํ โลเก สมฺโพธึ เวทยิสฺสติ ฯ

สมณํ พฺราหฺมณํ วา กํ อาทิสนฺตํ ปภงฺคุณํ

กสฺส ธมฺมํ ปฏิจฺฉามิ ชรามจฺจุปวาหนํ ฯ

วิจิกิจฺฉากงฺขาคธิตํ ๓ สารมฺภพลสญฺญุตํ

โกธปฺปตฺตมนตฺถทฺธํ อภิชปฺปปทารณํ ฯ

ตณฺหาธนุสมุฏฺฐานํ เทฺว จ ปนฺนรสายุตํ

ปสฺส โอรสิกํ พาลํ เภตฺวาน ยทิ ติฏฺฐติ ฯ

อนุทิฏฺฐีนํ อปฺปหานํ สงฺกปฺปสรเตชิตํ

เตน วิทฺโธ ปเวธามิ ปตฺตํว มาลุเตริตํ ฯ

อชฺฌตฺตํ เม สมุฏฺฐาย ขิปฺปํ ปจฺเจติ ๑ ปาปกํ

ฉผสฺสายตนี กาโย ยตฺถ สรติ สพฺพทา ฯ

ตํ น ปสฺสามิ เตกิจฺฉํ โย เม ตํ สลฺลมุทฺธเร

นานารชฺเชน สตฺเถน นาญฺเญน วิจิกิจฺฉิตํ ฯ

โก เม อสตฺโถ อวโณ สลฺลมพฺภนฺตราปสฺสยํ

อหึสํ สพฺพคตฺตานิ ลลฺลํ เม อุทฺธริสฺสติ ฯ

ธมฺมปฺปติ หิ โส เสฏฺโฐ วิสโทสปวาหโก

คมฺภีเร ปติตสฺส เม ถลํ ปาณิว ทสฺสเย ฯ

รหเทหมสฺมิ โอคาโฬฺห อหาริยรชมนฺติเก

มายาอุสฺสุยฺยสารมฺภ ถีนมิทฺธมปตฺถเฏ ฯ

อุทฺธจฺจเมฆถนิตํ สํโยชนวลาหกํ

วาหา วหนฺติ กุทฺทิฏฺฐึ สงฺกปฺปา ราคนิสฺสิตา ฯ

สวนฺติ สพฺพธี โสตา ลตา อุพฺภิชฺช ติฏฺฐติ

เต โสเต โก นิวาเรยฺย ตํ ลตํ โก หิ เฉจฺฉติ ฯ

เวลํ กโรถ ภทนฺเต โสตานํ สนฺนิวารณํ

มา เต มโนมโย โสโต รุกฺขํว สหสา ลุเว ฯ

เอวํ เม ภยชาตสฺส อปารา ปารเมสโต

ตาโณ ปญฺญาวุโธ สตฺถา อิสิสงฺฆนิเสวิโต ฯ

โสปาณํ สุกตํ สุทฺธํ ธมฺมสารมยํ ทฬฺหํ

ปาทาสิ วุยฺหมานสฺส มา ภายีติ จ มพฺรวี ฯ

สติปฏฺฐานปาสาทํ อารุยฺห ปจฺจเวกฺขิสํ

ยนฺตํ ปุพฺเพ อมญฺญิสฺสํ สกฺกายาภิรตํ ปชํ ฯ

ยทา จ มคฺคมทฺทกฺขึ นาวาย อภิรูหนํ

อนธิฏฺฐาย อตฺตานํ ติตฺถมทฺทกฺขิมุตฺตมํ ฯ

สลฺลํ อตฺตสมุฏฺฐานํ ภวเนตฺติปภาวิตํ

เอเตสํ อปฺปวตฺตาย เทเสสิ มคฺคมุตฺตมํ ฯ

ทีฆรตฺตานุสยิตํ จิรรตฺตปติฏฺฐิตํ

พุทฺโธ เม ปานุที คนฺธํ วิสโทสปวาหโนติ ฯ

เตลุกานิ ๑ เถโร ฯ

๑ ยุ. ปาราปริโย ฯ ๒ ม. ยุ. ปารงฺคโต ฯ ๓ ม. วิจิกิจฺฉากงฺขาคนฺถิตํ ฯ

ยุ. ...คถิตํ ฯ

๑ ม. ยุ. ปจฺจติ มามกํ ฯ

เรามีความเพียรค้นคิดธรรมอยู่นาน ก็ไม่ได้ความสงบใจ จึงได้ถามสมณพราหมณ์ทั้งหลายว่า ใครหนอในโลกเป็นผู้ถึงฝั่งแล้ว ใครเล่าเป็นผู้ได้บรรลุธรรมอันหยั่งลงสู่อมตะ เราจักปฏิบัติธรรมของใคร ซึ่งเป็นเครื่องให้รู้แจ้งปรมัตถ์ เราเป็นผู้มีความคด คือ กิเลสอันไปแล้วในภายใน เหมือนปลาที่กินเหยื่อฉะนั้น เราถูกผูกด้วยบ่วงใหญ่ คือ กิเลสเหมือนท้าวเวปจิตติอสูร ถูกผูกด้วยบ่วงของท้าวสักกะฉะนั้น เรากระชากบ่วง คือ กิเลสนั้นไม่หลุด จึงไม่พ้นไปจากความโศกและความร่ำไรใครในโลกจะช่วยเราผู้ถูกผูกแล้วให้หลุดพ้น ประกาศทางเป็นเครื่องตรัสรู้ให้เรา เราจะรับสมณะหรือพราหมณ์ คนไหนไว้เป็นผู้แสดงธรรมอันกำจัดกิเลสได้จะปฏิบัติธรรมเครื่องนำไป

ปราศจากชราและมรณะของใคร จิตของเราถูกร้อยไว้ด้วยความลังเลสงสัย ประกอบด้วยความแข่งดีเป็นกำลัง ฉุนเฉียว ถึงความเป็นจิตกระด้างด้วยใจ เป็นเครื่องรองรับตัณหา สิ่งใดมีธนู คือ ตัณหาเป็นสมุฏฐานมีประเภท ๓๐ เป็นของมีอยู่ในโลก เป็นของหนัก ทำลายหทัยแล้วตั้งอยู่ ขอท่านจงดูสิ่งนั้นเถิด การไม่ละทิฏฐิน้อยๆ อันลูกศร คือ ความดำริผิดให้อาจหาญแล้ว เราถูกยิงด้วยลูกศร คือ ทิฏฐินั้น หวั่นไหวอยู่ เหมือนใบไม้ที่ถูกลมพัดฉะนั้น กรรมอันลามก ตั้งขึ้นแล้วในภายในของเราย่อมพลันให้ผล กายอันเนื่องด้วยสัมผัส ๖ เกิดแล้วในที่ใด ย่อมแล่นไปในที่นั้นทุกเมื่อ เราไม่เห็นหมอผู้ที่จะถอนลูกศรของเราได้เลย

หมอไม่สามารถจะเยียวยาเรา ด้วยศาตราอย่างอื่นต่างๆ ชนิด ใครไม่ต้องใช้ศาตราไม่ทำให้ร่างกายเราเป็นแผล ไม่เบียดเบียนร่างกายเราทั้งหมด จักถอนลูกศรอันเสียบอยู่ภายในหทัยของเราออกได้ ก็บุคคลผู้นั้นเป็นใหญ่ในธรรม เป็นผู้ประเสริฐ ลอยโทษอันเป็นพิษเสียได้ ช่วยยกเราผู้ตกไปในห้วงน้ำ คือ สงสารอันลึกขึ้นสู่บกได้ เราเป็นผู้จมอยู่ในห้วงน้ำใหญ่อันเป็นที่สุดแห่งธุลี เป็นห้วงน้ำลาดไปด้วยมายา ริษยา ความแข่งดีและความง่วงเหงาหาวนอน ไม่มีใครจะนำออกได้ ความดำริทั้งหลายอันอาศัยซึ่งราคะ เป็นเช่นกับห้วงน้ำใหญ่ มีเมฆ คือ อุทธัจจะเป็นเสียงคำรน มีสังโยชน์เป็นฝน ย่อมนำบุคคลผู้มีความเห็นผิดไปสู่สมุทรคือ

อบาย กระแสตัณหาทั้งหลายย่อมไหลไปในอารมณ์ทั้งปวง ตัณหาเพียงดังเถาวัลย์เกิดขึ้นแล้วตั้งอยู่ ใครจะพึงกั้นกระแสตัณหาเหล่านั้นได้ใครเล่าจะตัดตัณหา อันเป็นดังเถาวัลย์นั้นได้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญทั้งหลายขอท่านทั้งหลายจงทำฝั่งอันเป็นเครื่องกั้นกระแส ตัณหาเหล่านั้นเถิดอย่าให้กระแสตัณหาอันเกิดแต่ใจ พัดท่านทั้งหลายไปเร็วพลัน ดังกระแสน้ำ พัดต้นไม้อันตั้งอยู่ริมฝั่งฉะนั้น พระศาสดาผู้มีอาวุธ คือปัญญา ผู้อันหมู่ฤาษีอาศัยแล้วเป็นที่พึ่งแก่เราผู้มีภัยเกิดแล้ว ผู้แสวงหาฟั่ง คือ นิพพานจากที่มิใช่ฝั่ง

พระองค์ได้ทรงประทานบันไดอันนายช่างทำดีแล้วบริสุทธิ์ทำด้วยไม้แก่น คือ ธรรม เป็นบันไดมั่นคงแก่เราผู้ถูกกระแสตัณหาพัดไปอยู่ และได้ตรัสเตือนเราว่า อย่ากลัวเลยเราได้ขึ้นสู่ปราสาท คือ สติปัฏฐานแล้ว พิจารณาเห็นหมู่สัตว์ผู้ยินดีในร่างกายของตน ที่เราได้สำคัญในกาลก่อนโดยเป็นแก่นสาร ก็เมื่อใดเราได้เห็นทางอันเป็นอุบายขึ้นสู่เรือ เมื่อนั้นเราจักไม่ยึดถือว่าเป็นตัวตนได้เห็นท่า คือ อริยมรรคอันอุดม พระพุทธเจ้าได้ทรงแสดงทางอันสูงสุดเพื่อไม่ให้บาปธรรมทั้งหลาย มีทิฏฐิและมานะเป็นต้น ซึ่งเป็นดังลูกศรเกิดในตน เกิดแต่ตัณหาเครื่องนำไปสู่ภพ เป็นไปได้ พระพุทธเจ้าทรงกำจัดโทษอันเป็นพิษได้ ทรงบรรเทากิเลสเครื่องร้อยกรองของเราอันนอนเนื่องอยู่ในสันดานอันตั้งอยู่แล้วในใจของเราตลอดกาลนาน.