๓. เตลุกานิเถรคาถา เล่ม ๒๖

[๗๔๓] ผู้ใดปรารถนาจะชิงเอาสิ่งของของผู้อื่นด้วยอุบายใหญ่น้อย ฆ่าผู้อื่น เบียดเบียนผู้อื่น ทำผู้อื่นให้เศร้าโศก ฉกชิงเอา สิ่งของของผู้อื่นด้วยความทารุณร้ายกาจ การกระทำของผู้นั้นเป็นการกระทำที่อาศัยความยินดีในกาม ประกอบ ด้วยความฉิบหาย เป็นความเลวโดยส่วนเดียว[๗๔๔] ช่างถากไม้ผู้แข็งแรงย่อมถอนลิ่มด้วยลิ่ม ฉันใด ภิกษุผู้ฉลาดย่อมกำจัดอินทรีย์ด้วยอินทรีย์ ฉันนั้น

[๗๔๕] บุคคลผู้อบรมศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ และปัญญา กำจัดอินทรีย์ ๕ ด้วยอินทรีย์ ๕ แล้วย่อมเป็นพราหมณ์ ผู้ไม่มีทุกข์ เข้าถึงพระนิพพาน

[๗๔๖] บุคคลดังกล่าวมานั้นจัดว่าเป็นผู้ประกอบด้วยประโยชน์ ตั้งอยู่ในธรรม ทำตามคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าทุกอย่างโดยประการทั้งปวงอยู่ นรชนนั้นย่อมได้รับความสุข

๓. เตลุกานิเถรคาถา

คาถาสุภาษิตของพระเตลุกานิเถระ

นัยว่า ท่านพระเตลุกานิเถระ (นั่งอยู่กับเหล่าพระเถระในวันหนึ่ง เมื่อจะบอกข้อปฏิบัติของตน) จึงกล่าวคาถาเหล่านี้ ความว่า

{๓๘๗}[๗๔๗] ผมมีความเพียรค้นคิดวิมุตติธรรมอยู่นาน ก็ไม่ได้ความสงบใจ จึงได้ถามสมณพราหมณ์ทั้งหลายว่า

[๗๔๘]‘ใครหนอในโลกนี้เป็นผู้ถึงฝั่งแล้ว ใครเล่าเป็นผู้ได้บรรลุ ธรรมอันหยั่งลงสู่อมตะแล้ว ผมจักปฏิบัติธรรมซึ่งเป็นเหตุให้รู้แจ้งปรมัตถ์ของใครดี,[๗๔๙] ผมเป็นผู้มีความคดคือกิเลสอยู่ข้างในเหมือนปลาที่กินเหยื่อ เข้าไปฉะนั้น ผมถูกบ่วงใหญ่คือกิเลสผูกไว้เหมือ นท้าวเวปจิตติอสูรถูกบ่วงของท้าวสักกะผูกไว้ฉะนั้น[๗๕๐] ผมกระชากบ่วงคือกิเลสนั้นไม่หลุดจึงพ้นไปจากความเศร้าโศกและความร่ำไรไม่ได้ ใครเล่าในโลกจะช่วยปลดปล่อยผมผู้ถูกผูกไว้ ประกาศทางเป็นเครื่องตรัสรู้ให้ผมทราบได้[๗๕๑] ผมจะรับสมณะหรือพราหมณ์ท่านไหนไว้เป็นผู้แสดงธรรม ที่กำจัดกิเลสได้ จะปฏิบัติธรรมซึ่งเป็นเครื่องนำไปปราศจากชราและมรณะของใครดี[๗๕๒] จิตของผมถูกร้อยไว้ด้วยความลังเลสงสัย ประกอบด้วยความแข่งดีที่มีกำลังเป็นจิตที่กระด้างเพราะประกอบด้วยความโกรธ เป็นเครื่องรองรับตัณหา[๗๕๓] ลูกศรคือทิฏฐิอันใดมีธนูคือตัณหาเป็นสมุฏฐาน มี ๓๐ ประเภท เนื่องในอุระ มีกำลัง แทงหทัยแล้วดำรงอยู่ในหทัยนั้น ท่านจงดูลูกศรคือทิฏฐินั้นเกิด

[๗๕๔] การไม่ละอนุทิฏฐิที่เหลือ ถูกลูกศรคือความดำริผิดให้ อาจหาญขึ้นแล้ว ผมถูกยิงด้วยลูกศรคือทิฏฐินั้นไหว สะท้านอยู่ เหมือนใบไม้ที่ถูกลมพัดฉะนั้น[๗๕๕] ลูกศรคือทิฏฐิอันชั่วช้าตั้งขึ้นข้างในของผมแล้ว ก็พลันเบียดเบียนผม เป็นไปในกายที่เกี่ยวเนื่องด้วยอายตนะ ๖ อยู่ทุกเมื่อ

[๗๕๖] ผมยังไม่พบหมอผู้ที่จะถอนลูกศรของผมได้เลย หมอไม่สามารถที่จะเยียวยาผมด้วยศัสตราชนิดต่าง ๆ อย่างอื่นได้

[๗๕๗] ใครเล่าไม่ต้องใช้ศัสตรา ไม่ทำให้ร่างกายผมเป็นแผล ไม่เบียดเบียนร่างกายผมทุกส่วน จักถอนลูกศรอันเสียบอยู่ภายในหทัยของผมออกได้[๗๕๘] บุคคลนั้นแลเป็นใหญ่ในธรรม ประเสริฐสุด ลอยโทษอันเป็นพิษเสียได้ ช่วยชี้มือบอกที่บกให้แก่ผมผู้ตกอยู่ใน ห้วงนํ้าลึกคือสงสาร

[๗๕๙] ผมเป็นผู้จมอยู่ในห้วงนํ้าใหญ่ที่มีดินเหนียวกล่าวคือธุลีมีราคะเป็นต้นที่ใคร ๆ ไม่อาจนำออกได้ เป็นห้วงนํ้าที่ลาดด้วยมายา ความริษยา ความแข่งดี และความง่วงเหงาหาวนอน[๗๖๐] ความดำริผิดทั้งหลายอันอาศัยราคะ เป็นเช่นกับห้วงนํ้าใหญ่มีเมฆคืออุทธัจจะเป็นเสียงคำรน มีสังโยชน์เป็นฝน ย่อมนำผมผู้มีความเห็นชั่วช้าไปสู่สมุทรคืออบาย

[๗๖๑] กระแสตัณหาทั้งหลายย่อมไหลไปในอารมณ์ทั้งปวง ตัณหาเพียงดังเถาวัลย์เกิดขึ้นแล้วตั้งอยู่ ใครจะพึงกั้นกระแสตัณหาเหล่านั้นได้ ใครเล่าจะตัดตัณหาอันเป็นดังเถาวัลย์นั้นได้,[๗๖๒] ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงสร้างคันไว้เป็นเครื่องกั้นกระแสตัณหาเหล่านั้นเถิด กระแสตัณหาที่เกิด แต่ใจอย่าได้พัดท่านทั้งหลายไปเร็วพลัน เหมือนกระแสนํ้าพัดต้นไม้ที่ตั้งอยู่ริมฝั่งไปฉะนั้นเลย[๗๖๓] พระศาสดาผู้มีอาวุธคือปัญญาผู้อันสงฆ์ฤๅษีเข้าไปอาศัยกัน เป็นที่พึ่งแก่เราผู้มีภัยเกิดแล้ว ผู้แสวงหาฝั่งคือนิพพาน จากที่มิใช่ฝั่ง

[๗๖๔] พระองค์ได้ทรงประทานบันไดที่ทำดีแล้ว บริสุทธิ์ ทำด้วยไม้แก่นคือธรรมอย่างแข็งแรงแก่ผมผู้ถูกกระแสตัณหาพัดไปอยู่ และได้ตรัสปลอบเราว่า ‘อย่ากลัวไปเลย,[๗๖๕] ผมได้ขึ้นสู่ปราสาทคือสติปัฏฐานแล้ว พิจารณาเห็นหมู่สัตว์ผู้ยินดีในร่างกายของตน ที่ผมเคยสำคัญมาก่อนว่าเป็นแก่นสาร

[๗๖๖] ก็เมื่อใด ผมได้พบทางอันเป็นอุบายขึ้นเรือ เมื่อนั้น ผมก็ไม่นึกถึงตัวเอง จึงได้พบท่าคืออริยมรรคอันสูงสุดแล้ว

[๗๖๗] พระพุทธเจ้าได้ทรงแสดงทางอันสูงสุดเพื่อความไม่เป็นไปต่อไปแห่งบาปธรรมทั้งหลายมีทิฏฐิและมานะเป็นต้น ซึ่งเป็นดังลูกศร เกิดในตน เกิดแต่ตัณหา

[๗๖๘] พระพุทธเจ้าผู้ทรงกำจัดโทษอันเป็นพิษ ได้ทรงกำจัดกิเลสร้อยรัดของผมที่นอนเนื่องอยู่ในสันดาน ตั้งอยู่แล้ว ในใจของผมมาตลอดกาลนานเสียได้แล้ว

๔. รัฏฐปาลเถรคาถา

คาถาสุภาษิตของพระร้ฏฐปาลเถระ

นัยว่า ท่านพระรัฐปาลเถระ (เมื่อจะแปรเปลี่ยนความประสงค์จะให้ ท่านสึกของบิดาที่สั่งให้พวกหญิงภายในบ้านเริ่มประเล้าประโลมท่าน แล้ว แสดงธรรมที่เกี่ยวด้วยความเป็นอนิจจัง) ได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ไว้ ความว่า{๓๘๘}[๗๖๙] เชิญดูอัตภาพที่ถูกสร้างให้วิจิตร มีปากแผล ๙ แห่ง มีกระดูกและเส้นเอ็นยึดติดกันไว้ มีความเจ็บไข้ได้ป่วยอยู่เป็นนิจ ซึ่งคนเป็นอันมากคิดถึงกัน ไม่มีความยั่งยืน มั่นคงเลย[๗๗๐] เชิญดูรูปร่างที่ถูกทำให้วิจิตรด้วยแก้วมณีและกุณฑล มีกระดูกอันหนังหุ้มห่อไว้ งามพร้อมด้วยเสื้อผ้าต่าง ๆ

[๗๗๑] เท้าที่ย้อมด้วยสีแดงสด ใบหน้าที่ไล้ทาด้วยแป้งฝุ่น พอที่จะหลอกคนโง่ให้หลงได้ แต่หลอกคนผู้แสวงหาฝั่งคือ พระนิพพานไม่ได้

[๗๗๒] ผมที่แต่งเป็นลอนเหมือนตาหมากรุก ตาที่เยิ้มด้วยยาหยอด พอที่จะหลอกคนโง่ให้หลงได้ แต่หลอกคนผู้แสวงหาฝั่งคือพระนิพพานไม่ได้