๔. รัฏฐปาลเถรคาถา เล่ม ๒๖

ปสฺส จิตฺตกตํ พิมฺพํ อรุกายํ สมุสฺสิตํ

อาตุรํ พหุสงฺกปฺปํ ยสฺส นตฺถิ ธุวํ ฐิติ.

ขอเชิญโยมมารดาบิดาทรงดูอัตภาพ

ที่ผ้าและอาภรณ์เป็นต้น ทำให้วิจิตร

มีกายเป็นแผล มีกระดูก ๓๐๐ ท่อนเป็นโครงร่าง

กระสับกระส่ายที่พวกคนเขลาดำริหวังกันส่วนมาก

ซึ่งไม่มีความยั่งยืนตั้งมั่น

ปสฺส จิตฺตกตํ รูปํ มณินา กุณฺฑเลน จ

อฏฺฐิตเจน โอนทฺธํ สห วตฺเถหิ โสภติ.

ขอเชิญโยมมารดาบิดาทรงดูรูปที่สตรีใช้แก้วมณีและต่างหู

แต่งให้วิจิตร ซึ่งมีหนังหุ้มกระดูกไว้ภายใน งามพร้อมเสื้อผ้า

อลฺลตฺตกกตา (๑) ปาทา มุขํ จุณฺณกมกฺขิตํ

อลํ พาลสฺส โมหาย โน จ ปารคเวสิโน.

เท้าทั้งสองย้อมด้วยครั่งสด หน้าทาด้วยจุรณ

ก็สามารถทำคนเขลาให้ลุ่มหลง

แต่ไม่สามารถทำคนที่แสวงหาฝั่งคือนิพพานให้ลุ่มหลงได้

อฏฺฐปทกตา เกสา เนตฺตา อญฺชนมกฺขิตา

อลํ พาลสฺส โมหาย โน จ ปารคเวสิโน.

ผมที่ตบแต่งให้เป็นลอนดังกระดานหมากรุก

ตาทั้งสองที่หยอดด้วยยาหยอดตาก็สามารถทำคนเขลาให้ลุ่มหลง

แต่ไม่สามารถทำคนที่แสวงหาฝั่งคือนิพพานให้ลุ่มหลงได้

อญฺชนีว นวา จิตฺตา ปูติกาโย อลงฺกโต

อลํ พาลสฺส โมหาย โน จ ปารคเวสิโน.

กายที่มีสภาพเปื่อยเน่าเป็นธรรมดาซึ่งตบแต่งแล้ว

เหมือนกล่องยาหยอดตาใหม่ ๆ ที่งดงาม

ก็สามารถทำคนเขลาให้ลุ่มหลง

แต่ไม่สามารถทำคนที่แสวงหาฝั่งคือนิพพานให้ลุ่มหลงได้

โอทหิ มิคโว ปาสํ นาสทา วาคุรํ มิโค

ภุตฺวา นิวาปํ คจฺฉาม กนฺทนฺเต มิคพนฺธเก.

นายพรานเนื้อดักบ่วงไว้แล้ว เนื้อไม่มาติดบ่วง

เราทั้งหลาย(ฝูงเนื้อ)กินเหยื่อแล้วหลบหนีไป

เมื่อนายพรานกำลังคร่ำครวญอยู่

ฉินฺโน ปาสา (๑) มิควสฺส นาสทา วาคุรํ มิโค

ภุตฺวา นิวาปํ คจฺฉาม โสจนฺเต มิคลุทฺทเก.

เราทั้งหลายกัดบ่วงของพรานเนื้อขาดแล้ว เนื้อไม่ติดบ่วง

เรากินเหยื่อแล้วหลบหนีไป เมื่อพรานเนื้อกำลังเศร้าโศกอยู่

ปสฺสามิ โลเก สธเน มนุสฺเส

ลทฺธาน วิตฺตํ น ททนฺติ โมหา

ลุทฺธา ธนํ สนฺนิจยํ กโรนฺติ

ภิยฺโย จ (๑) กาเม อภิปตฺถยนฺติ.

อาตมาเห็นผู้คนที่มีทรัพย์ในโลก ได้ทรัพย์เครื่องปลื้มใจแล้ว

ไม่ยอมให้(ใคร) เพราะความหลง

ได้ทรัพย์แล้ว เก็บสะสมไว้ และปรารถนากามคุณยิ่ง ๆ ขึ้นไป

ราชา ปสยฺหปฺปฐวึ วิเชตฺวา

สสาครนฺตํ มหิมาวสนฺโต

โอรํ สมุทฺทสฺส อติตฺตรูโป

ปารํ สมุทฺทสฺสปิ ปตฺถเยถ.

พระราชาทรงกดขี่ ช่วงชิงเอาแผ่นดิน

ทรงครอบครองแผ่นดินซึ่งมีสมุทรสาครล้อมรอบ

ตลอดสมุทรสาครฝั่งนี้ ยังไม่ทรงพอ

ยังทรงปรารถนาจะครอบครองสมุทรสาครฝั่งโน้นอีก

ราชา จ อญฺเญ จ พหู มนุสฺสา

อวีตตณฺหา มรณํ อุเปนฺติ

อูนาว หุตฺวาน ชหนฺติ เทหํ

กาเมหิ โลกมฺหิ น หตฺถิ ติตฺติ.

ทั้งพระราชาและคนอื่นเป็นจำนวนมากที่ยังไม่ปราศจากตัณหา

เข้าถึงความตาย ยังไม่เต็มตามที่ต้องการเลย

ก็ละทิ้งร่างกายไป เพราะความอิ่มด้วยกามไม่มีในโลก

กนฺทนฺติ นํ ญาตี ปกิริย เกเส

อโห วตา โน อมราติ จาหุ

วตฺเถน นํ ปารุตํ นีหริตฺวา

จิตํ สโมธาย ตโต ทหนฺติ.

หมู่ญาติพากันสยายผม คร่ำครวญถึงคนที่ตายนั้นและพูดว่า

ทำอย่างไรหนอ พวกญาติของเราทั้งหลายจึงจะไม่ตาย

แต่นั้นก็นำศพนั้นซึ่งห่อผ้าไว้แล้วยกขึ้นสู่เชิงตะกอนแล้วช่วยกันเผา

โส ฑยฺหติ สูเลหิ ตุชฺชมาโน

เอเกน วตฺเถน ปหาย โภเค

น มิยฺยมานสฺส ภวนฺติ ตาณา

ญาตี จ มิตฺตา อถ วา สหายา.

ศพนั้นถูกเขาใช้หลาวแทงเผาอยู่ ละโภคทรัพย์ มีแต่ผ้าผืนเดียว

เมื่อคนจะตาย ญาติ มิตร หรือสหายก็ช่วยไม่ได้

ทายาทกา ตสฺส ธนํ หรนฺติ

สตฺโต ปน คจฺฉติ เยนกมฺมํ

น มิยฺยมานํ ธนมเนฺวติ กิญฺจิ

ปุตฺตา จ ทารา จ ธนญฺจ รฏฺฐํ.

ทายาททั้งหลายก็ขนทรัพย์สมบัติของเขาไป

ส่วนสัตว์ที่ตายไปก็ย่อมไปตามกรรม

เมื่อตายไป ทรัพย์ไร ๆ คือ บุตร ภรรยา ข้าวของ เงินทอง

และแว่นแคว้นก็ติดตามไปไม่ได้

น ทีฆมายุํ ลภเต ธเนน

น จาปิ วิตฺเตน ชรํ วิหนฺติ

อปฺปญฺหิ นํ (๑) ชีวิตมาหุ ธีรา

อสสฺสตํ วิปฺปริณามธมฺมํ.

ทรัพย์ช่วยคนให้มีอายุยืนไม่ได้

ทั้งช่วยคนให้ละความแก่ก็ไม่ได้

นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวชีวิตนั้นว่าน้อยนัก

ไม่ยั่งยืน มีความแปรเปลี่ยนไปเป็นธรรมดา

อทฺธา (๑) ทลิทฺทา จ ผุสนฺติ ผสฺสํ

พาโล จ ธีโร จ ตเถว ผุฏฺโฐ

พาโล หิ พาลฺยา วธิโตว เสติ

ธีโร จ โน (๒) เวธติ ผสฺสผุฏฺโฐ.

ทั้งคนมั่งมี ทั้งคนยากจนก็ย่อมประสบเช่นนั้น

ทั้งพาลและบัณฑิตก็ประสบเหมือนกันทั้งนั้น

คนพาลนั่นแหละถูกเหตุแห่งทุกข์กระทบเข้า

ย่อมหวั่นไหวเพราะความเป็นคนโง่

ส่วนบัณฑิตถูกต้องก็ไม่หวั่นไหว

ตสฺมา หิ ปญฺญาว ธเนน เสยฺยา

ยาย โวสานมิธาธิคจฺฉติ

อโพฺยสิตตฺตา (๑) หิ ภวาภเวสุ

ปาปานิ กมฺมานิ กโรนฺติ (๒) โมหา.

เพราะเหตุนั้นแล ปัญญาเท่านั้นเป็นเหตุบรรลุนิพพาน

ซึ่งเป็นที่สุดแห่งภพในโลกนี้ จึงประเสริฐกว่าทรัพย์

ก็เพราะยังไม่ได้บรรลุที่สุด คนพาลทั้งหลายจึงทำแต่กรรมชั่วในภพ

น้อยภพใหญ่เพราะความเขลา

อุเปติ คพฺภญฺจ ปรญฺจ โลกํ

สํสารมาปชฺช ปรมฺปราย

ตสฺสปฺปปญฺโญ อภิสทฺทหนฺโต

อุเปติ คพฺภญฺจ ปรญฺจ โลกํ.

ผู้ที่ทำกรรมชั่ว ต้องเวียนว่ายตายเกิดอยู่ในสังสารวัฏร่ำไป

คนมีปัญญาน้อย เมื่อเชื่อคนที่ทำกรรมชั่วนั้น

ก็ย่อมเวียนว่ายตายเกิดร่ำไป

โจโร ยถา สนฺธิมุเข คหีโต

สกมฺมุนา หญฺญติ ปาปธมฺโม

เอวํ ปชา เปจฺจ ปรมฺหิ โลเก

สกมฺมุนา หญฺญติ ปาปธมฺโม.

โจรผู้ทำกรรมถูกเขาจับได้ตรงทาง ๓ แยก

ย่อมเดือดร้อนเพราะกรรมของตน ฉันใด

หมู่สัตว์ผู้ทำกรรมชั่ว ตายไปแล้ว ย่อมเดือดร้อนในโลกหน้า

เพราะกรรมของตน ฉันนั้น

กามา หิ จิตฺรา มธุรา มโนรมา

วิรูปรูเปน มเถนฺติ จิตฺตํ

อาทีนวํ กามคุเณสุ ทิสฺวา

ตสฺมา อหํ ปพฺพชิโตมฺหิ ราช.

เพราะกามทั้งหลายที่งดงามน่าปรารถนาชวนให้รื่นรมย์ใจ

ย่อมย่ำยีจิตโดยสภาวะต่าง ๆ ฉะนั้น

อาตมาเห็นโทษในกามคุณทั้งหลาย จึงได้บวช มหาบพิตร

ทุมปฺผลานีว ปตนฺติ มาณวา

ทหรา จ วุฑฺฒา จ สรีรเภทา

เอตมฺปิ ทิสฺวา ปพฺพชิโตมฺหิ ราช

อปณฺณกํ สามญฺญเมว เสยฺโย.

สัตว์ทั้งหลายทั้งหนุ่มทั้งแก่ พอร่างแตกสลายก็ล่วงไป

เหมือนผลไม้สุกงอมร่วงหล่นไป

มหาบพิตร อาตมาเห็นความไม่เที่ยงแม้นี้ จึงได้บวช

ความเป็นสมณะที่ปฏิบัติไม่ผิดนั่นแหละ ประเสริฐกว่า

สทฺธายาหํ ปพฺพชิโต อุเปโต ชินสาสเน

อวชฺชา มยฺหํ ปพฺพชฺชา อนโณ ภุญฺชามิ โภชนํ.

อาตมาบวชด้วยศรัทธาได้ปฏิบัติชอบในพระศาสนาของพระชินเจ้า

การบวชของอาตมาไม่มีโทษ อาตมาฉันอาหารอย่างไม่เป็นหนี้

กาเม อาทิตฺตโต ทิสฺวา ชาตรูปานิ สตฺถโต

คพฺเภ โวกฺกนฺติโต ทุกฺขํ นิรเยสุ มหพฺภยํ.

พิจารณาเห็นกามทั้งหลายโดยความเป็นของร้อน

เงินทองโดยความเป็นศัสตรา ทุกข์ตั้งแต่ถือปฏิสนธิในครรภ์ และ

ภัยใหญ่ในนรก

เอตมาทีนวํ ทิสฺวา (๑) สํเวคํ อลภึ ตทา

โสหํ วิทฺโธ ตทา สนฺโต สมฺปตฺโต อาสวกฺขยํ.

ครั้นเห็นโทษนี้แล้ว จึงได้ความสังเวชในครั้งนั้น

ในคราวนั้น อาตมานั้นเป็นผู้ถูกลูกศรคือราคะเป็นต้นทิ่มแทงอยู่

บัดนี้ถึงความสิ้นอาสวะแล้ว

ปริจิณฺโณ มยา สตฺถา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

โอหิโต ครุโก ภาโร ภวเนตฺติ สมูหตา.

อาตมาปรนนิบัติพระศาสดา

ได้ทำตามคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าแล้ว ปลงภาระที่หนักเสียได้

ถอนตัณหาที่นำไปสู่ภพได้ขาดแล้ว

ยสฺส จตฺถาย ปพฺพชิโต อคารสฺมา อนคาริยํ

โส เม อตฺโถ อนุปฺปตฺโต สพฺพสํโยชนกฺขโยติ.

รฏฺฐปาโล เถโร .

อาตมาออกบวชเป็นบรรพชิตเพื่อประโยชน์ใด

ประโยชน์นั้นอันเป็นที่สิ้นไปแห่งสังโยชน์ทั้งปวง

อาตมาก็ได้บรรลุแล้ว