๒. สังกิจจชาดก เล่ม ๒๘

๒. สังกิจจชาดก (๕๓๐)

ว่าด้วยสังกิจจฤๅษีแสดงนรก

(พระบรมศาสดาทรงปรารภพระเจ้าอชาตศัตรูผู้ทรงทำปิตุฆาต ได้ตรัสเล่าเรื่องในอดีตนี้ว่า)

{๙๐} [๒๕๑] ลำดับนั้น คนเฝ้าสวนเห็นพระเจ้าพรหมทัตจอมทัพประทับนั่งอยู่ จึงได้กราบทูลแด่ท้าวเธอว่า

[๒๕๒] ‘สังกิจจฤๅษีที่พระองค์ทรงเอ็นดู ซึ่งยกย่องกันว่าเป็นสาธุในหมู่ฤๅษีทั้งหลายมาถึงแล้ว เชิญพระองค์รีบเสด็จออกไปพบผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่โดยเร็วเถิด’[๒๕๓] จึงในลำดับนั้น พระราชาผู้เป็นจอมทัพทรงแวดล้อมด้วยมิตรและอำมาตย์เสด็จขึ้นรถที่เทียมด้วยม้าอาชาไนยรีบเสด็จไป

[๒๕๔] พระราชาผู้ทรงเป็นมิ่งขวัญของราษฎรชาวกาสีทรงเปลื้องเครื่องราชกกุธภัณฑ์ ๕ อย่าง คือ พัดวาลวีชนี พระมงกุฎ พระขรรค์ เศวตฉัตร และฉลองพระบาท วางไว้แล้ว[๒๕๕] ท้าวเธอเสด็จลงจากรถ ทรงเก็บเครื่องราชกกุธภัณฑ์ ทรงดำเนินเข้าไปหาสังกิจจฤๅษีผู้นั่งอยู่ในพระราชอุทยานอันมีชื่อว่าทายปัสสะ[๒๕๖] ท้าวเธอครั้นเสด็จเข้าไปหาแล้วก็ทรงเพลิดเพลินอยู่กับฤๅษี ทรงสนทนาปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว ได้เสด็จเข้าไปยังที่สมควรข้างหนึ่ง[๒๕๗] พระองค์ประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ลำดับนั้นได้ทรงรอเวลาอยู่ แต่นั้นทรงปฏิบัติเพื่อจะตรัสถามถึงเรื่องบาปกรรมว่า

[๒๕๘] ‘ข้าพเจ้าขอถามท่านสังกิจจฤๅษีผู้ได้รับยกย่องกันว่าเป็นสาธุในหมู่ฤๅษี อันหมู่ฤๅษีห้อมล้อมนั่งอยู่ในทายปัสสอุทยานว่า

[๒๕๙] นรชนผู้ประพฤติล่วงธรรมเช่นข้าพเจ้าที่ประพฤติล่วงธรรม ละโลกนี้ไปแล้วจะไปสู่คติใด ข้าพเจ้าถามแล้ว ขอได้โปรดบอกเนื้อความนั้นแก่ข้าพเจ้า’{๙๑} [๒๖๐] สังกิจจฤๅษีได้ทูลตอบพระราชาผู้ทรงเป็นมิ่งขวัญของราษฎรชาวกาสี ซึ่งประทับนั่งอยู่ในทายปัสสอุทยานว่า ‘ขอถวายพระพร ขอมหาบพิตรฟังอาตมภาพ[๒๖๑] ถ้าเมื่อบุคคลเว้นทางผิด ทำตามคำของผู้ที่บอกทางถูกให้ หนามคือโจรก็ไม่พึงพบหน้าบุคคลนั้นได้

[๒๖๒] บุคคลที่ปฏิบัติอธรรมอยู่ หากทำตามคำของผู้ที่คอยพรํ่าสอนธรรมได้ บุคคลนั้นก็จะไม่ไปสู่ทุคติ

(พระฤๅษีโพธิสัตว์ได้แสดงธรรมถวายพระราชาต่อไปว่า)

{๙๒} [๒๖๓] ขอถวายพระพร ธรรมเป็นทางถูก ส่วนอธรรมเป็นทางผิด อธรรมยอมนำไปสู่นรก ธรรมยอมให้ถึงสุคติ

[๒๖๔] ขอถวายพระพร นรชนผู้ประพฤติอธรรม มีความเป็นอยู่ไม่สม่ำเสมอ ละโลกนี้แล้วจะไปสู่คติใด อาตมภาพจะกล่าวคตินั้นในนรก ขอพระองค์ทรงสดับอาตมภาพเถิด[๒๖๕] นรกทั้งหลาย คือ สัญชีวนรก ๑ กาฬสุตตนรก ๑ สังฆาตนรก ๑ โรรุวนรก ๑ มหาโรรุวนรก ๑ มหาอเวจีนรก ๑ ตาปนนรก ๑ ปตาปนนรก ๑

[๒๖๖] นรกทั้ง ๘ ขุมนี้ท่านกล่าวกันไว้ว่าล่วงพ้นได้ยาก แออัดไปด้วยสัตว์นรกผู้ทำกรรมหยาบช้า แต่ละขุม มีอุสสทนรก ๑๖ ขุมเป็นบริวาร

[๒๖๗] เป็นนรกที่ทำบุคคลผู้ตระหนี่เหนียวแน่นให้เร่าร้อน น่ากลัว มีเปลวไฟลุกโพลง มีภัยมาก น่าขนพองสยองเกล้า น่าสะพรึง กลัวมีภัยรอบข้าง นำทุกข์มาให้

[๒๖๘] มี ๔ มุม มี ๔ ประตู จัดแบ่งไว้เป็นส่วน ๆ มีกำแพงเหล็กกั้น โดยรอบ มีฝาเหล็กครอบไว้

[๒๖๙] ภาคพื้นของนรกเหล่านั้นล้วนเป็นเหล็กที่ลุกโพลง ประกอบด้วยเปลวไฟแผ่ไปตลอด ๑๐๐ โยชน์โดยรอบ เป็นอยู่ทุกเมื่อ

[๒๗๐] เหล่านรชนผู้พูดล่วงเกินฤๅษีทั้งหลายผู้สำรวม มีตบะ จะมีเท้าชี้ฟ้าหัวปักตกลงไปในนรกเหล่านั้น

[๒๗๑] นรชนผู้ทำกรรมหยาบช้าไว้เหล่านั้นถูกกำจัดความเจริญเสียแล้ว หมกไหม้อยู่นับปีไม่ถ้วน เหมือนปลาที่ถูกสับเป็นชิ้น ๆ ถูกย่างอยู่

[๒๗๒] สัตว์นรกเหล่านั้นถูกไฟไหม้ตัวทั้งข้างในข้างนอกเป็นนิจ แสวงหาประตูออกจากนรก ก็ไม่พบประตูที่จะออก

[๒๗๓] สัตว์นรกเหล่านั้นวิ่งไปทางประตูด้านหน้า จากประตูด้านหน้าวิ่งกลับมาข้างหลังบ้าง วิ่งไปทางประตูด้านซ้าย จากประตูด้านซ้าย วิ่งกลับมาทางประตูด้านขวาบ้าง วิ่งไปถึงประตูใด ๆ ประตูนั้น ๆ ก็ปิดเสีย

[๒๗๔] เหล่าสัตว์ผู้อยู่ในนรกได้เสวยทุกขเวทนามิใช่น้อย ประคองแขนครํ่าครวญนับได้หลายแสนปี

[๒๗๕] เพราะเหตุนั้น บุคคลจึงไม่ควรระรานท่านที่เป็นสาธุ ผู้สำรวมมีตบะ ซึ่งเป็นดังอสรพิษที่มีเดช กำเริบร้าย หลีกพ้นได้ยาก[๒๗๖] พระเจ้าอัชชุนะผู้ปกครองแคว้นเกกกะ มีพระกายกำยำ เป็นนายขมังธนู มีพระพาหาตั้งพัน มีมูลอันขาดแล้วเพราะประทุษร้ายฤๅษีโคตมโคตร[๒๗๗] พระเจ้าทัณฑกีได้เอาธุลีโปรยใส่กีสวัจฉฤๅษีผู้หาธุลีมิได้ พระราชานั้นถึงความพินาศแล้วดุจต้นตาลขาดจากรากฉะนั้น[๒๗๘] พระเจ้าเมชฌะคิดประทุษร้ายมาตังคฤๅษีผู้เรืองยศ รัฐมณฑลของพระเจ้าเมชฌะพร้อมด้วยบริษัทก็สูญสิ้นไปในครั้งนั้น[๒๗๙] ชาวเมืองอันธกเวนนัยประทุษร้ายกัณหทีปายนฤๅษีแล้วก็ใช้ไม้กระบองตีกันเองจนตาย ไปเกิดในยมสาธนนรกแล้ว[๒๘๐] ส่วนพระเจ้าเจจจราชพระองค์นี้ได้ประทุษร้ายกบิลดาบส แต่ก่อนเคยเหาะเหินเดินอากาศได้ ภายหลังเสื่อมฤทธิ์ ถูกแผ่นดินสูบถึงมรณกาล[๒๘๑]เพราะเหตุนั้นแล บัณฑิตทั้งหลายจึงไม่สรรเสริญการลุอำนาจแก่ฉันทาคติเป็นต้น บุคคลไม่ควรเป็นผู้มีจิตประทุษร้าย พึงกล่าววาจาอันประกอบด้วยสัจจะ[๒๘๒] ถ้าว่านรชนใดมีใจประทุษร้าย คอยเพ่งเล็งมูนีผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ นรชนนั้นก็จะไปสู่นรกเบื้องต่ำ

[๒๘๓] ชนเหล่าใดพยายามกล่าววาจาหยาบคาย ด่าว่าบุคคลผู้เจริญทั้งหลาย ชนเหล่านั้นไม่ใช่เหล่ากอ ไม่ใช่ทายาท เป็นเหมือนต้นตาลที่มีรากขาดแล้ว[๒๘๔] อนึ่ง ผู้ใดฆ่าบรรพชิตผู้ทำกิจเสร็จแล้ว ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ผู้นั้นจะต้องหมกไหม้อยู่ในกาฬสุตตนรกตลอดกาลนาน

[๒๘๕] อนึ่ง พระราชาพระองค์ใดตั้งอยู่ในอธรรม กำจัดราษฎร ทำชาวชนบทให้เดือดร้อน สิ้นพระชนม์ไปแล้วจะต้องหมกไหม้อยู่ในตาปนนรก

[๒๘๖] และพระราชาพระองค์นั้นจะต้องหมกไหม้อยู่ตลอดแสนปีทิพย์ ล้อมรอบด้วยกองเพลิง เสวยทุกขเวทนาอยู่

[๒๘๗] เปลวไฟมีรัศม้กระจายออกจากกายของสัตว์นรกนั้น สรรพางคกายพร้อมทั้งปลายขนและเล็บของสัตว์นรกผู้มีไฟเป็นภักษานั้น ก็มีเปลวไฟเป็นอันเดียวกัน[๒๘๘] สัตว์นรกนั้นมีตัวถูกไฟไหม้ทั้งข้างในข้างนอกอยู่เป็นนิจ เป็นผู้ถูกทุกข์เบียดเบียนร้องไห้คร่ำครวญอยู่ เหมือนช้างถูกควาญช้างสับด้วยขอฉะนั้น

[๒๘๙] ผู้ใดเป็นคนตํ่าช้า ฆ่าบิดาเพราะความโลภหรือเพราะความโกรธ ผู้นั้นจะต้องหมกไหม้อยู่ในกาฬสุตตนรกสิ้นกาลนาน

[๒๙๐] บุคคลผู้ฆ่าบิดาเช่นนั้นต้องหมกไหม้อยู่ในโลหกุมภีนรก เหล่านายนิรยบาลเอาหอกแทงสัตว์นรกนั้นผู้ถูกไฟไหม้อยู่จนไม่มีหนังทำให้ตาบอด ให้กินมูตรกินคูถ กดสัตว์นรกเช่นนั้นให้จมลงในนํ้ากรด

[๒๙๑] นายนิรยบาลทั้งหลายให้สัตว์นรกนั้นกินก้อนคูถที่ร้อนจัดและก้อนเหล็กแดงที่ลุกโพลง ให้ถือผาลทั้งยาวทั้งร้อนสิ้นกาลนาน งัดปากให้อ้าแล้วใช้เบ็ดผูกด้วยเชือกเกี่ยวลิ้นออกมาแล้วยัดก้อนเหล็กแดงเข้าไปในปาก[๒๙๒] ฝูงสุนัขแดง ฝูงสุนัขด่าง ฝูงแร้ง ฝูงกา และฝูงนกตระกรุมล้วนมีปากเป็นเหล็ก มากลุ้มรุมจิกกัดกินลิ้นที่มีเลือดไหลโชกเหมือนกินของเหลือเดนที่เต็มไปด้วยเลือดฉะนั้น

[๒๙๓] นายนิรยบาลเที่ยวเดินทุบตีสัตว์นรกผู้ฆ่าบิดานั้นซึ่งมีร่างกายอันแตกยับไปเหมือนต้นตาลที่ถูกไฟไหม้ แท้จริง นายนิรยบาลเหล่านั้นมีความสนุกยินดี แต่สัตว์นรกทั้งหลายต้องทุกข์ทรมาน คนที่ฆ่าบิดาทุกคนในโลกนี้จะต้องอยู่ในนรกเช่นนี้แล[๒๙๔] ส่วนลูกที่ฆ่ามารดาตายจากโลกนี้แล้วต้องไปสู่ที่อยู่แห่งพญายม ต้องได้รับทุกข์อย่างยิ่งด้วยผลแห่งกรรมของตน

[๒๙๕] พวกนายนิรยบาลที่ทรงกำลังยิ่งนักจะใช้แส้หางสัตว์ที่เป็นเหล็ก เฆี่ยนตีสัตว์นรกผู้ฆ่ามารดาตลอดเวลา

[๒๙๖] ให้สัตว์นรกนั้นดื่มกินโลหิตที่เกิดจากตัวเอง ไหลออกจากกายของตน ซึ่งเดือดพล่านอยู่เหมือนทองแดงที่ละลายคว้างอยู่

[๒๙๗] สัตว์นรกนั้นต้องลงไปสู่ห้วงนํ้าซึ่งคล้ายกับหนองและเลือด น่าเกลียด ดังซากศพเน่า มีกลิ่นเหม็นดุจตมคูถ

[๒๙๘] หมู่หนอนปากเหล็กในห้วงนํ้านั้นตัวโต ชำแรกผิวหนังชอนไชไปในเนื้อและเลือดกัดกินสัตว์นรกนั้นอยู่

[๒๙๙] ก็สัตว์นั้นถึงนรกนั้นแล้วก็จมลึกลงไปประมาณ ๑๐๐ ช่วงคน ศพเน่าเหม็นฟุ้งไปตลอด ๑๐๐ โยชน์โดยรอบ

[๓๐๐] จริงอยู่ แม้ผู้มีจักษุก็เสื่อมจากจักษุประสาทได้เพราะกลิ่นนั้น ขอถวายพระพรพระเจ้าพรหมหัต บุคคลผู้ฆ่ามารดาย่อมได้รับทุกข์เห็นปานนี้[๓๐๑] พวกหญิงที่ทำแท้งจะต้องข้ามลำธารมีดโกนที่ร้ายกาจ ที่ข้ามพ้นได้แสนยาก แล้วตกไปฝูแม่นํ้าเวตรณีที่ข้ามไปได้ยาก[๓๐๒] ต้นงิ้วทั้งหลายล้วนแต่เป็นเหล็ก มีหนามยาว ๑๖ องคุลี มีกิ่งย้อยปกคลุมแม่นํ้าเวตรณีที่ข้ามไปได้ยากไร้ทั้งสองฟาก[๓๐๓] สัตว์นรกเหล่านั้นมีลำตัวสูงโยชน์หนึ่ง ถูกไฟแผดเผา มีตัวลุกโชนอยู่ เห็นได้แต่ไกลเหมือนกองไฟ

[๓๐๔] หญิงที่ประพฤตินอกใจสามีก็ดี ชายที่คบหาภรรยาผู้อื่นก็ดี ต้องตกอยู่ในนรกที่เร่าร้อน มีหนามคมนี้

[๓๐๕] สัตว์นรกเหล่านั้นถูกนายนิรยบาลทิ่มแทงด้วยอาวุธ กลับหัวทิ่มกลิ้งตกมานอนอยู่ ถูกทิ่มแทงด้วยหลาวเป็นอันมาก ตื่นอยู่ตลอดกาลทุกเมื่อ[๓๐๖] ครั้นพอรุ่งสว่าง นายนิรยบาลจะโยนสัตว์นรกเหล่านั้นลงไปยังกระทะทองแดงขนาดใหญ่เท่าภูเขา ร้อนระอุ มีนํ้าร้อนเหมือนไฟ[๓๐๗] บุคคลผู้ทุศีลถูกโมหะครอบงำ ย่อมเสวยกรรมของตนที่ตนทำไม่ดีไว้แต่ปางก่อนตลอดวันตลอดคืนด้วยประการฉะนี้[๓๐๘] อนึ่ง ภรรยาใดที่เขาช่วยไถ่ตัวมาด้วยทรัพย์ กลับมาพูดจาดูหมิ่นสามี หรือพี่น้องของสามี

[๓๐๙] นายนิรยบาลจะเอาเบ็ดมีสายเกี่ยวปลายลิ้นของหญิงนั้นดึงออกมา สัตว์นรกนั้นเห็นลิ้นของตนยาวประมาณ ๑ วา เต็มไปด้วยหมู่หนอน แต่ไม่อาจจะบอกให้ใครรู้ได้ ต้องตายไปหมกไหม้อยู่ในตาปนนรก[๓๑๐] พวกคนฆ่าแกะ คนฆ่าสุกร คนฆ่าปลา คนดักเนื้อ พวกโจร คนฆ่าโค พวกพราน พวกชอบส่อเสียด

[๓๑๑] ก็ถูกนายนิรยบาลทิ่มแทงด้วยหอกเหล็ก ค้อนเหล็ก ดาบ และลูกศร หัวทิ่มตกลงไปสู่แม่นํ้ากรด

[๓๑๒] คนทำคดีโกง ก็ถูกนายนิรยบาลทุบตีด้วยฟ้อนเหล็กทั้งเวลาเย็น เวลาเช้า แต่นั้นย่อมกินอาเจียนของสัตว์นรกเหล่าอื่นผู้ได้รับความทุกข์ทุกเมื่อ

[๓๑๓] ฝูงกา ฝูงสุนัข ฝูงแร้ง ฝูงนกป่าล้วนมีปากเหล็ก ย่อมรุมกัดกินสัตว์นรกผู้ทำกรรมหยาบช้าดิ้นรนอยู่

[๓๑๔] คนที่เป็นอสัตบุรุษ ใช้ฝุ่นมอมแล้วให้สัตว์เนื้อชนกันก็ดี ให้สัตว์ปีกตีกันก็ดี จะต้องไปตกอุสสทนรก

{๙๓} [๓๑๕] สัตบุรุษทั้งหลายย่อมไปสู่เทวโลกเบื้องบน เพราะกรรมที่ตนประพฤติดีแล้วในโลกนี้ ขอเชิญพระองค์ทอดพระเนตรผลของกรรมที่บุคคลประพฤติดีแล้ว เทพเจ้าทั้งหลายพร้อมทั้งพระอินทร์ พระพรหมมีเป็นพยานอยู่[๓๑๖] ขอถวายพระพรมหาบพิตรผู้เป็นอธิบดีแห่งรัฐ เพราะเหตุนั้นอาตมภาพขอถวายพระพรมหาบพิตร ขอมหาบพิตรจงทรงประพฤติธรรม ขอถวายพระพรมหาบพิตร เชิญพระองค์

ทรงประพฤติธรรมซึ่งเป็นบุญกรรมที่บุคคลประพฤติดีแล้ว ย่อมไม่ตามเผาผลาญในภายหลังเถิด

จบ สังกิจจชาดกที่ ๒

รวมชาดกที่มีในสัฏฐินิบาตนี้

เชิญท่านทั้งหลายฟังภาษิตของข้าพเจ้าในสัฏฐินิบาตซึ่งมี ๒ ชาดก คือ โสณกชาดก และสังกิจจชาดก

จบ สัฏฐินิบาต

๒๐. สัตตตินิบาต

๑. กุสชาดก (๕๓๑)

ว่าด้วยพระเจ้ากุสราชลุ่มหลงรูปโฉมของนางปภาวดี

(พระเจ้ากุสราชโพธิสัตว์กราบทูลพระมารดาว่า)

{๙๔} [๓๑๗] รัฐของพระองค์นี้มีทรัพย์ มียานพาหนะ มีเครื่องราชกกุธภัณฑ์สมบูรณ์ด้วยสิ่งที่น่าปรารถนาทั้งปวง ข้าแต่พระมารดา ขอพระองค์จงทรงปกครองราชสมบัติของพระองค์นี้ หม่อมฉันจะขอทูลลาไปยังเมืองสาคละ ซึ่งเป็นที่อยู่ของพระนางปภาวดีผู้เป็นที่รัก(พระนางปภาวดีทรงเห็นพระเจ้ากุสราชแบกหาบภัต จึงทูลว่า)

{๙๕} [๓๑๘] ดูก่อนพระกุสราช พระองค์ทรงนำหาบใหญ่มาด้วยพระทัยอันไม่ซื่อตรง จักต้องเสวยทุกข์ใหญ่ทั้งกลางวันและกลางคืน ขอเชิญพระองค์เสด็จกลับไปยังกุสาวดีนครเสียโดยเร็วเถิด หม่อมฉันไม่ปรารถนาให้พระองค์ซึ่งมีผิวพรรณทรามอยู่ในที่นี้(พระเจ้ากุสราชตรัสว่า)

{๙๖} [๓๑๙] ดูก่อนน้องปภาวดี พี่ติดใจในผิวพรรณของเธอ จะไม่ยอมจากที่นี้ไปยังเมืองกุสาวดี พี่ยินดีในการเห็นเธอจึงสู้ละทิ้งบ้านเมืองมารื่นรมย์อยู่ในพระราชนิเวศน์อันน่ารื่นรมย์ของพระเจ้ามัททราช[๓๒๐] ดูก่อนน้องปภาวดี พี่ติดใจในผิวพรรณของเธอจนลุ่มหลงเที่ยวไปทั่วแผ่นดิน พี่ไม่รู้ทิศทางว่าตนมาแล้วจากที่ไหน พี่หลงใหลในตัวเธอผู้มีดวงเนตรอันแจ่มใสเหมือนดวงตามฤค