๓. มหาโพธิชาดก เล่ม ๒๘

กินฺนุ ทณฺฑํ กิมาชินํ กึ ฉตฺตํ กึ อุปาหนํ

กึ องฺกุสญฺจ ปตฺตญฺจ สงฺฆาฏิญฺจาปิ พฺราหฺมณ

ตรมานรูโป คณฺหาสิ กินฺนุ ปตฺถยเส ทิสํ ฯ

ข้าแต่ท่านพราหมณ์ เพราะเหตุไรหนอ ท่านจึงรีบร้อนถือเอาไม้เท้าหนังเสือ ร่ม รองเท้า ไม้ขอ บาตร และผ้าพาด ท่านปรารถนาจะไปยังทิศไหนหนอ.

ทฺวาทเสตานิ วสฺสานิ วสิตานิ ตวนฺติเก

นาภิชานามิ โสเณน ปิงฺคเลนาภิกูชิตํ ฯ

สฺวายํ ทิตฺโตว นทติ สุกฺกทาฐํ วิทํสยํ

ตว สุตฺวา สภริยสฺส วีตสทฺธสฺส มํ ปติ ฯ

ตลอด ๑๒ ปีที่อาตมภาพอยู่ในสำนักของมหาบพิตรนี้ อาตมภาพมิได้รู้สึกถึงเสียงที่สุนัขเหลืองมันคำรามด้วยหูเลย ดูกรพระองค์ผู้เป็นใหญ่เพราะมหาบพิตรพร้อมด้วยพระมเหสีปราศจากความเชื่อถือในเขา มาทรงเชื่อฟังอาตมภาพ มันจึงแยกเขี้ยวขาวเห่าอยู่ คล้ายกับว่าไม่เคยรู้จักกัน ฉะนั้น.

อหุ เอส กโต โทโส ยถา ภาสสิ พฺราหฺมณ

เอส ภิยฺโย ปสีทามิ วส พฺราหฺมณ มา คมา ฯ

ข้าแต่ท่านพราหมณ์ โทษที่ข้าพเจ้าทำแล้วนั้น จริงตามที่ท่านกล่าว ข้าพเจ้านี้ย่อมเลื่อมใสยิ่งนัก ขอท่านจงอยู่เถิด อย่าเพิ่งไปเสียเลย ท่านพราหมณ์.

สพฺพเสโต ปุเร อาสิ ตโตปิ สพโล อหุ

สพฺพโลหิตโกทานิ กาโล ปกฺกมิตุํ มม ฯ

อพฺภนฺตรํ ปุเร อาสิ ตโต มชฺเฌ ตโต พหิ

ปุรา นิทฺธมนา โหติ สยเมว วชามหํ ฯ

วีตสทฺธํ น เสเวยฺย อุทปานํวโนทกํ

สเจปิ นํ อนุขเณ วาริกทฺทมคนฺธิกํ ฯ

ปสนฺนเมว เสเวยฺย อปฺปสนฺนํ วิวชฺชเย

ปสนฺนํ ปยิรุปาเสยฺย รหทํวุทกตฺถิโก ฯ

ภเช ภชนฺตํ ปุริสํ อภชนฺตํ น ภชฺชเย

อสปฺปุริสธมฺโม โส โย ภชนฺตํ น ภชฺชติ ฯ

โย ภชนฺตํ น ภชติ เสวมานํ น เสวติ

สเว มนุสฺสปาปิฏฺโฐ มิโค สาขสฺสิโต ยถา ฯ

อจฺจาภิกฺขณสํสคฺคา อสโม สรเณน จ

เอเตน มิตฺตา ชีรนฺติ อกาเล ยาจนาย จ ฯ

ตสฺมา นาภิกฺขณํ คจฺเฉ น จ คจฺเฉ จิราจิรํ

กาเลน ยาจํ ยาเจยฺย เอวํ มิตฺตา น ชิรเร ๑ ฯ

อติจิรํ นิวาเสน ปิโย ภวติ อปฺปิโย

อามนฺต โข ตํ คจฺฉาม ปุรา เต โหม อปฺปิยา ฯ

เมื่อก่อนข้าวสุขขาวล้วน ภายหลังก็มีสิ่งอื่นเจือปน บัดนี้ แดงล้วนเวลานี้เป็นเวลาสมควรที่อาตมภาพจะหลีกไป อนึ่ง เมื่อก่อนอาสนะมีในภายใน ต่อมามีในท่ามกลาง ต่อมามีข้างนอก ต่อมาก็จะถูกขับไล่ออกจากพระราชนิเวศน์ อาตมภาพจะขอไปเสียเองละ บุคคลไม่ควรคบหาคนที่ปราศจากศรัทธา เหมือนบ่อที่ไม่มีน้ำ ฉะนั้น ถ้าแม้บุคคลจะพึงขุดบ่อน้ำนั้น บ่อนั้นก็จะมีน้ำที่มีกลิ่นโคลนตม บุคคลควรคบคนที่เลื่อมใสเท่านั้น ควรเว้นคนที่ไม่เลื่อมใส ควรเข้าไปนั่งใกล้คนที่เลื่อมใส เหมือนคนผู้ต้องการน้ำเข้าไปหาห้วงน้ำ ฉะนั้น ควรคบคนผู้คบด้วย ไม่ควรคบคนผู้ไม่คบด้วย ผู้ใดไม่คบคนผู้คบด้วย ผู้นั้นชื่อว่ามีธรรมของอสัตบุรุษ

ผู้ใดไม่คบคนผู้คบด้วย ไม่ซ่องเสพคนผู้ซ่องเสพด้วย ผู้นั้นแล เป็นมนุษย์ชั่วช้าที่สุด เหมือนลิง ฉะนั้น มิตรทั้งหลายย่อมแหนงหน่ายกันด้วยเหตุ ๓ ประการนี้ คือ ด้วยการคลุกคลีกันเกินไป ๑ ด้วยการไม่ไปมาหากัน ๑ ด้วยการขอในเวลาไม่สมควร ๑เพราะฉะนั้น บุคคลจึงไม่ควรไปมาหากันให้พร่ำเพรื่อนัก ไม่ควรเหินห่างไปให้เนิ่นนาน และควรขอสิ่งที่ควรขอตามเหตุกาลที่สมควร ด้วยอาการอย่างนี้ มิตรทั้งหลายจึงจะไม่แหนงหน่ายกัน คนที่รักกันย่อมไม่เป็นที่รักกันได้เพราะการอยู่ร่วมกันนานเกินควร อาตมภาพมิได้เป็นที่รักของมหาบพิตรมาก่อน เพราะฉะนั้น อาตมภาพจึงขอลาพระองค์ไปก่อนละ.

เอวํ เจ ยาจมานานํ อญฺชลึ นาวพุชฺฌสิ

ปริจาริกานํ สตฺตานํ ๒ วจนํ น กโรสิ โน

เอวนฺตํ อภิยาจาม ปุน กยิราสิ ปริยายํ ฯ

ถ้าพระคุณเจ้าไม่รับอัญชลี ของสัตว์ผู้เป็นบริวารมาอ้อนวอนอยู่อย่างนี้ไม่กระทำตามคำขอร้องของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าวิงวอนพระคุณเจ้า ขอพระคุณเจ้าโปรดกลับมาเยี่ยมอีก.

เอวญฺเจ โน วิหรตํ อนฺตราโย น เหสฺสติ

ตุยฺห วาปิ ๓ มหาราช มยฺห วา ๔ รฏฺฐวฑฺฒน

อปฺเปว นาม ปสฺเสม อโหรตฺตานมจฺจเย ฯ

ดูกรมหาบพิตรผู้ผดุงรัฐ ถ้าเมื่อเราทั้งหลายอยู่อย่างนี้ อันตรายจักไม่มีแม้ไฉนเราทั้งหลายพึงเห็นการล่วงไปแห่งวันและคืนของมหาบพิตรและของอาตมภาพ.

อุทีรณา เจ สงฺคตฺยา ภาวายมนุวตฺตติ ฯ

อกามา อกรณียํ วา กรณียํ วาปิ กฺรุพฺพติ ๕

อกามกรณียสฺมึ กวิธ ปาเปน ลิมฺปติ ๖ ฯ

โส เจ อตฺโถ จ ธมฺโม จ กลฺยาโณ น จ ปาปโก

โภโต เจ วจนํ สจฺจํ สุหโต วานโร มยา ฯ

อตฺตโน เจ หิ วาทสฺส อปราธํ วิชานิย ๗

น มํ ตฺวํ ครเหยฺยาสิ โภโต วาโท หิ ตาทิโส ฯ

๑ ม. ชียเร ฯ ๒ ม. ปริจารกานํ สตํ ฯ ๓ สี. ตุมฺหญฺจาปิ ฯ ยุ. ตุยฺหญฺจาปิ ฯ

๔ สี. อมฺหํ วา ฯ ยุ. มยฺหญฺจ ฯ ๕ ม. กุพฺพติ ฯ ๖ ม. ลิปฺปติ ฯ อิโต ปรํ

อีทิสเมว ฯ ๗ ม. วิชานิยา ฯ

ถ้าถ้อยคำของท่านเป็นไปตามคติที่ดีและตามสุภาพ สัตว์กระทำกรรมที่ไม่ควรทำบ้าง ที่ควรทำบ้าง เพราะความไม่ใคร่ในกรรมที่สัตว์กระทำ สัตว์อะไรในโลกนี้จะเปื้อนด้วยบาปเล่า ถ้าเนื้อความแห่งภาษิตของท่านนั้นเป็นอรรถเป็นธรรมและเป็นถ้อยคำงาม ไม่ชั่วช้า ถ้าถ้อยคำของท่านเป็นความจริง ลิงก็เป็นอันเราฆ่าดีแล้ว ถ้าท่านรู้ความผิดแห่งวาทะของตนก็จะไม่พึงติเตียนเราเลย เพราะว่าวาทะของท่านเป็นเช่นนั้น.

อิสฺสโร สพฺพโลกสฺส สเจ กปฺเปติ ชีวิตํ

อิทฺธึ พฺยสนภาวญฺจ กมฺมํ กลฺยาณปาปกํ

นิทฺเทสการี ปุริโส อิสฺสโร เตน ลิมฺปติ ฯ

โส เจ อตฺโถ จ ธมฺโม จ กลฺยาโณ น จ ปาปโก

โภโต เจ วจนํ สจฺจํ สุหโต วานโร มยา ฯ

อตฺตโน เจ หิ วาทสฺส อปราธํ วิชานิย ๑

น มํ ตฺวํ ครเหยฺยาสิ โภโต วาโท หิ ตาทิโส ฯ

ถ้าว่าพระเป็นเจ้าสร้างชีวิต สร้างฤทธิ์ สร้างความพินาศ สร้างกรรมดีและกรรมชั่ว ให้แก่โลกทั้งหมดไซร้ บุรุษผู้กระทำตามคำสั่งของพระเป็นเจ้าก็ย่อมทำบาปได้ พระเป็นเจ้าย่อมเปื้อนด้วยบาปนั้นเอง ถ้าเนื้อความแห่งภาษิตของท่านเป็นอรรถเป็นธรรม ... เพราะว่าวาทะท่านเป็นเช่นนั้น.

สเจ ปุพฺเพกตเหตุ สุขทุกฺขํ นิคจฺฉติ

โปราณกํ กตํ ปาปํ ตเมโส มุญฺจเต อิณํ

โปราณกอิณโมกฺโข กฺวิธ ปาเปน ลิมฺปติ ฯ

โส เจ อตฺโถ จ ธมฺโม จ กลฺยาโณ น จ ปาปโก

โภโต เจ วจนํ สจฺจํ สุหโต วานโร มยา ฯ

อตฺตโน เจ หิ วาทสฺส อปราธํ วิชานิย

น มํ ตฺวํ ครเหยฺยาสิ โภโต วาโท หิ ตาทิโส ฯ

ถ้าสัตว์ย่อมเข้าถึงสุขและทุกข์ เพราะเหตุแห่งกรรมที่กระทำไว้แล้วในปางก่อน กรรมเก่าที่กระทำไว้แล้ว เขาย่อมเปลื้องหนี้นั้นได้ ทางพ้นจากหนี้เก่ามีอยู่ ใครเล่าในโลกนี้จะเปื้อนด้วยบาป ถ้าเนื้อความแห่งภาษิตของท่าน เป็นอรรถเป็นธรรม ... เพราะว่าวาทะของท่านเป็นเช่นนั้น.

จตุนฺนํเยวุปาทาย รูปํ สมฺโภติ ปาณินํ

ยโต จ รูปํ สมฺโภติ ตตฺเถวานุปคจฺฉติ ฯ

อิเธว ชีวติ ชีโว เปจฺจ เปจฺจ วินสฺสติ

อุจฺฉิชฺชติ อยํ โลโก เย พาลา เย จ ปณฺฑิตา

อุจฺฉิชฺชมาเน โลกสฺมึ กฺวิธ ปาเปน ลิมฺปติ ฯ

โส เจ อตฺโถ จ ธมฺโม จ กลฺยาโณ น จ ปาปโก

โภโต เจ วจนํ สจฺจํ สุหโต วานโร มยา ฯ

อตฺตโน เจ หิ วาทสฺส อปราธํ วิชานิย

น มํ ตฺวํ ครเหยฺยาสิ โภโต วาโท หิ ตาทิโส ฯ

๑ ม. วิชานิยา ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ

รูปของสัตว์ทั้งหลาย ย่อมเป็นอยู่ได้เพราะอาศัยธาตุ ๔ เท่านั้น ก็รูปเกิดจากสิ่งใด ย่อมเข้าถึงในสิ่งนั้นอย่างเดิม ชีพย่อมเป็นอยู่ในโลกนี้เท่านั้นละไปแล้วย่อมพินาศในโลกหน้า โลกนี้ขาดสูญ เมื่อโลกขาดสูญอยู่อย่างนี้ ชนเหล่าใดทั้งที่เป็นพาลทั้งที่เป็นบัณฑิต ชนเหล่านั้นย่อมขาดสูญทั้งหมด ใครเล่าในโลกนี้จะเปื้อนด้วยบาป ถ้าเนื้อความแห่งภาษิตของท่านเป็นอรรถเป็นธรรม ... เพราะว่าวาทะของท่านเป็นเช่นนั้น.

อาหุ ขตฺตวิธา ๑ โลเก พาลา ปณฺฑิตมานิโน

มาตรํ ปิตรํ หญฺเญ อโถ เชฏฺฐํปิ ภาตรํ

หเนยฺย ปุตฺตทาเร จ อตฺโถ เจ ตาทิโส สิยา ฯ

อาจารย์ทั้งหลายผู้มีวาทะว่า การฆ่ามารดาบิดา เป็นกิจที่ควรทำ ได้กล่าวไว้แล้วในโลก พวกคนพาลผู้สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิต พึงฆ่ามารดาบิดา พึงฆ่าพี่ ฆ่าน้อง ฆ่าบุตร และภรรยา ถ้าประโยชน์เช่นนั้นพึงมี.

ยสฺส รุกฺขสฺส ฉายาย นิสีเทยฺย สเยยฺย วา

น ตสฺส สาขํ ภญฺเชยฺย มิตฺตทุพฺโภ ๒ หิ ปาปโก ฯ

อถ อตฺเถ สมุปฺปนฺเน สมูลมปิ อพฺภุเห

อตฺโถ เม สมฺพเลนาปิ สุหโต วานโร มยา ฯ

โส เจ อตฺโถ จ ธมฺโม จ กลฺยาโณ น จ ปาปโก

โภโต เจ วจนํ สจฺจํ สุหโต วานโร มยา ฯ

อตฺตโน เจ หิ วาทสฺส อปราธํ วิชานิย

น มํ ตฺวํ ครเหยฺยาสิ โภโต วาโท หิ ตาทิโส ฯ

บุคคลพึงนั่งหรือนอนที่ร่มไม้ใด ไม่ควรหักกิ่งไม้นั้น เพราะว่าผู้ประทุษร้ายมิตรเป็นคนเลวทราม ถ้าเมื่อมีความต้องการเกิดขึ้นก็ควรถอนไปแม้ทั้งราก แม้ประโยชน์ที่จะมีต่อเรามาก วานรเป็นอันเราฆ่าดีแล้ว ถ้าเนื้อความแห่งภาษิตของท่านเป็นอรรถเป็นธรรม ... เพราะวาทะของท่านเป็นเช่นนั้น.

อเหตุวาโท ปุริโส โย จ อิสฺสรกุตฺติโก

ปุพฺเพกตี จ อุจฺเฉที โย จ ขตฺตวิโธ ๓ นโร ฯ

เอเต อสปฺปุริสา โลเก พาลา ปณฺฑิตมานิโน

กเรยฺย ตาทิโส ปาปํ อโถ อญฺญมฺปิ การเย

อสปฺปุริสสํสคฺโค ทุกฺขนฺโต ๑ กฏุกุทฺรโย ฯ

๑ ม. ขตฺตวิทา ฯ ๒ ยุ. มิตฺตทูภี ฯ ๓ ม. ขตฺตวิโท ฯ

บุรุษผู้มีวาทะว่าหาเหตุมิได้ ๑ ผู้มีวาทะว่าพระเจ้าสร้างโลก ๑ ผู้มีวาทะว่าสุขและทุกข์เกิดเพราะกรรมที่ทำมาก่อน ๑ ผู้มีวาทะว่าขาดสูญ ๑คนที่มีวาทะว่าฆ่าบิดามารดาเป็นกิจที่ควรทำ ๑ ทั้ง ๕ คนนี้ เป็นอสัตบุรุษ เป็นคนพาล แต่มีความสำคัญว่าตนเป็นบัณฑิตในโลก คนเช่นนั้นพึงกระทำบาปเองก็ได้ พึงชักชวนผู้อื่นให้กระทำก็ได้ ความคลุกคลีด้วยอสัตบุรุษมีทุกข์เป็นที่สุด มีผลเผ็ดร้อนเป็นกำไร.

อุรพฺภรูเปน พกาสุ ๒ ปุพฺเพ

อสงฺกิโต อชยูถํ อุเปติ

หนฺตฺวา อุรณึ อชิยํ ๓ อชญฺจ

หนฺตฺวา สยิตฺวา ๔ เยนกามํ ปเลติ ฯ

ตถาวิเธเก สมณพฺราหฺมณาเส

ฉทนํ กตฺวา วญฺจยนฺติ มนุสฺเส

อนาสกา ถณฺฑิลเสยฺยกา จ

รโชชลฺลํ อุกฺกุฏิกปฺปธานํ

ปริยายภตฺตญฺจ อปานกตฺตา

ปาปาจารา อรหนฺโต วทานา ฯ

เอเต อสปฺปุริสา โลเก พาลา ปณฺฑิตมานิโน

กเรยฺย ตาทิโส ปาปํ อโถ อญฺญมฺปิ การเย

อสปฺปุริสสํสคฺโค ทุกฺขนฺโต กฏุกุทฺรโย ฯ

ยมาหุ นตฺถิ วีริยนฺติ เหตุญฺจ อปวทนฺติ ๕ เย

ปรการํ อตฺตการญฺจ เย ตุจฺฉํ สมวณฺณยุํ ฯ

เอเต อสปฺปุริสา โลเก พาลา ปณฺฑิตมานิโน

กเรยฺย ตาทิโส ปาปํ อโถ อญฺญมฺปิ การเย

อสปฺปุริสสํสคฺโค ทุกฺขนฺโต กฏุกุทฺรโย ฯ

สเจ หิ วีริยํ นาสฺส กมฺมํ กลฺยาณปาปกํ

น ภเร วฑฺฒกึ ราชา นปิ ยนฺตานิ การเย ฯ

ยสฺมา จ วีริยํ อตฺถิ กมฺมํ กลฺยาณปาปกํ

ตสฺมา ยนฺตานิ กาเรติ ราชา ภรติ วฑฺฒกึ ฯ

ยทิ วสฺสสตํ เทโว น วสฺเส น หิมํ ปเต

อุจฺฉิชฺเชยฺย อยํ โลโก วินสฺเสยฺย อยํ ปชา ฯ

ยสฺมา จ วสฺสตี เทโว หิมญฺจานุผุสียติ ๑

ตสฺมา สสฺสานิ ปจฺจนฺติ รฏฺฐญฺจ ปาลยเต จิรํ ฯ

ควญฺเจ ตรมานานํ ชิมฺหํ คจฺฉติ ปุงฺคโว

สพฺพา ตา ชิมฺหํ คจฺฉนฺติ เนตฺเต ชิมฺหํ คเต สติ ฯ

เอวเมว มนุสฺเสสุ โย โหติ เสฏฺฐสมฺมโต

โส เจ อธมฺมํ จรติ ปเคว อิตรา ปชา

สพฺพํ รฏฺฐํ ทุกฺขํ เสติ ราชา เจ โหติ อธมฺมิโก ฯ

ควญฺเจ ตรมานานํ อุชุํ คจฺฉติ ปุงฺคโว

สพฺพา ตา ๒ อุชุํ คจฺฉนฺติ ๓ เนตฺเต อุชุํ คเต สติ ฯ

เอวเมว มนุสฺเสสุ โย โหติ เสฏฺฐสมฺมโต

โส เจปิ ธมฺมํ จรติ ปเคว อิตรา ปชา

สพฺพํ รฏฺฐํ สุขํ เสติ ราชา เจ โหติ ธมฺมิโก ฯ

มหารุกฺขสฺส ผลิโน อามํ ฉินฺทติ โย ผลํ

รสญฺจสฺส น ชานาติ พีชญฺจสฺส วินสฺสติ ฯ

มหารุกฺขูปมํ รฏฺฐํ อธมฺเมน โย ปสาสติ

รสญฺจสฺส น ชานาติ รฏฺฐญฺจสฺส วินสฺสติ ฯ

มหารุกฺขสฺส ผลิโน ปกฺกํ ฉินฺทติ โย ผลํ

รสญฺจสฺส วิชานาติ พีชญฺจสฺส น นสฺสติ ฯ

มหารุกฺขูปมํ รฏฺฐํ ธมฺเมน โย ปสาสติ

รสญฺจสฺส วิชานาติ รฏฺฐญฺจสฺส น นสฺสติ ฯ

โย จ ราชา ชนปทํ อธมฺเมน ปสาสติ

สพฺโพสธีภิ โส ราชา วิรุทฺโธ โหติ ขตฺติโย ฯ

ตเถว เนคเม หึสํ เย ยุตฺตา กยวิกฺกเย

โอชทานพลีกาเร ส โกเสน วิรุชฺฌติ ฯ

ปหารวรเขตฺตญฺญู สงฺคาเม กตนิสฺสเม

อุสฺสิเต หึสยํ ราชา ส พเลน วิรุชฺฌติ ฯ

ตเถว อิสโย หึสํ สํยเม พฺรหฺมจาริเย ๑

อธมฺมจารี ขตฺติโย โส สคฺเคน วิรุชฺฌติ ฯ

โย จ ราชา อธมฺมฏฺโฐ ภริยํ หนฺติ อทูสกํ ๒

ลุทฺทํ ปสวเต ฐานํ ๓ ปุตฺเตหิ จ วิรุชฺฌติ

ธมฺมํ จเร ชานปเท เนคเมสุ ๔ พเลสุ จ

อิสโย จ น หึเสยฺย ปุตฺตทาเร สมญฺจเร ฯ

ส ตาทิโส ภูมิปติ รฏฺฐปาโล อโกธโน

สามนฺเต ๑ สมฺปกมฺเปติ อินฺโทว อสุราธิโปติ ฯ

มหาโพธิชาตกํ ตติยํ ฯ

_______________

ตสฺสุทฺทานํ ฯ

สนิฬีนิกมวฺหยโน ปฐโม

ทุติโย ปน สอุมฺมทนฺตีวโร

ตติโย ปน โพธิสิรีวฺหยโน

กถิตา ปน ตีณิ ชิเนน สุภา ฯ

ปญฺญาสนิปาตํ นิฏฺฐิตํ ฯ

____________

๑ สี. ทุกฺกโฏ ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ ๒ ม. วกสฺสุ ฯ ยุ. วกาสุ ฯ ๓ ม.

อชิกํ ฯ ๔ ม. อุตฺราสยิตฺวา ฯ ๕ ม. อเหตุญฺจ ปวทนฺติ ฯ

๑ ม. หิมญฺจานุผุสายติ ฯ ๒ ม. คาวี ฯ ๓ ม. ยนฺติ ฯ

๑ สี. พฺรหฺมจาริโน ฯ ม. สญฺญเต พฺรหฺมจาริโย ฯ ๒ ม. อทูสิกํ ฯ ๓ สี. ปาปํ ฯ

๔ สี. นิคเมสุ ฯ

๑ ม. สปตฺเต ฯ

ในปางก่อน นกยางตัวหนึ่งมีรูปเหมือนแกะ พวกแกะไม่รังเกียจ เข้าไปยังฝูงแกะ ฆ่าแกะทั้งตัวเมียตัวผู้ ครั้นฆ่าแล้ว ก็บินหนีไปด้วยอาการอย่างใด สมณพราหมณ์บางพวกก็มีอาการเหมือนอย่างนั้น กระทำการปิดบังตัว เที่ยวหลอกลวงมนุษย์ บางพวกประพฤติไม่กินอาหาร บางพวกนอนบนแผ่นดิน บางพวกทำกริยาขัดถูธุลีในตัว บางพวกตั้งความเพียรเดินกระโหย่ง บางพวกงดกินอาหารชั่วคราว บางพวกไม่ดื่มน้ำเป็นผู้มีอาจาระเลวทราม เที่ยวพูดอวดว่าเป็นพระอรหันต์ คนเหล่านี้เป็นอสัตบุรุษ เป็นคนพาลแต่มีความสำคัญว่าตนเป็นบัณฑิต คนเช่นนั้นพึงกระทำบาปเองก็ได้ พึงชักชวนผู้อื่นให้กระทำก็ได้ ความคลุกคลีด้วยอสัตบุรุษมีทุกข์เป็นที่สุด

มีผลเผ็ดร้อนเป็นกำไร พวกคนที่กล่าวว่าความเพียรไม่มี และพวกที่กล่าวหาเหตุติเตียนการกระทำของผู้อื่นบ้าง กล่าวสรรเสริญการกระทำของตนบ้าง และพูดเปล่าๆ บ้าง คนเหล่านี้เป็นอสัตบุรุษ เป็นคนพาล แต่มีความสำคัญตนว่า เป็นบัณฑิต คนเช่นนั้นพึงกระทำบาปเองก็ได้ พึงชักชวนให้ผู้อื่นกระทำก็ได้ ความคลุกคลีด้วยอสัตบุรุษมีทุกข์เป็นที่สุด มีผลเผ็ดร้อนอันเป็นกำไร ก็ถ้าความเพียรไม่พึงมี กรรมดีกรรมชั่วไม่มีไซร้ พระราชาก็จะไม่ทรงชุบเลี้ยงพวกช่างไม้แม้นายช่างก็ไม่พึงกระทำยนต์ทั้งหลาย แต่เพราะความเพียรมีอยู่ กรรมดีกรรมชั่วมีอยู่ ฉะนั้น นายช่างพึงกระทำยนต์ทั้งหลาย พระราชาก็ทรงชุบเลี้ยงนายช่าง

ถ้าฝนไม่ตก น้ำค้างไม่ตกตลอดร้อยปี โลกนี้ก็พึงขาดสูญ หมู่สัตว์ก็พึงพินาศ แต่เพราะฝนก็ตกและน้ำค้างก็ยังโปรยอยู่ฉะนั้น ข้าวกล้าจึงสุกและเลี้ยงชาวเมืองให้ดำรงอยู่ได้นาน ถ้าเมื่อฝูงโคข้ามฟากไปอยู่ โคผู้นำฝูงไปคด เมื่อมีโคผู้นำฝูงไปคด โคทั้งหมดนี้ก็ย่อมไปคด ฉันใด ในหมู่มนุษย์ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ผู้ใดได้รับยกย่องว่าเป็นผู้ประเสริฐสุด ถ้าผู้นั้นประพฤติไม่เป็นธรรม จะป่วยกล่าวไปไยถึงประชาชนนอกนี้ ชาวเมืองทั้งปวงย่อมอยู่เป็นทุกข์ ถ้าพระราชาไม่ทรงดำรงอยู่ในธรรม ถ้าเมื่อฝูงโคข้ามฟากไปอยู่ โคผู้นำฝูงไปตรง เมื่อมีโคผู้นำฝูงไปตรง โคทั้งหมดนั้นก็ไปตรง ฉันใด ในหมู่มนุษย์ก็ฉันนั้นเหมือนกันผู้ใดได้รับสมมติว่าเป็นผู้ประเสริฐสุด

ถ้าแม้ผู้นั้นประพฤติเป็นธรรม ไม่จำต้องกล่าวถึงประชาชนนอกนี้ ชาวเมืองทั้งปวงย่อมอยู่เป็นสุข ถ้าพระราชาทรงดำรงอยู่ในธรรม เมื่อต้นไม้ใหญ่มีผล ผู้ใดเก็บผลดิบมา ผู้นั้นย่อมไม่รู้รสแห่งผลไม้นั้น ทั้งพืชพันธุ์ แห่งต้นไม้นั้นก็ย่อมพินาศ รัฐเปรียบด้วยต้นไม้ใหญ่ พระราชาใดทรงปกครองโดยไม่เป็นธรรม พระราชานั้นย่อมไม่รู้จักรสแห่งรัฐนั้น และรัฐของพระราชานั้นก็ย่อมพินาศ เมื่อต้นไม้ใหญ่มีผล ผู้ใดเก็บเอาผลสุกๆ มา ผู้นั้นย่อมรู้รสแห่งผลไม้นั้น และพืชพันธุ์แห่งต้นไม้นั้นก็ไม่พินาศ รัฐเปรียบด้วยต้นไม้ใหญ่ พระราชาใดปกครองโดยธรรม พระราชานั้นย่อมทรงทราบรสแห่งรัฐนั้น และรัฐของพระราชานั้นก็ไม่พินาศ

อนึ่ง ขัตติยราชพระองค์ใด ทรงปกครองชนบทโดยไม่เป็นธรรม ขัตติยราชพระองค์นั้นย่อมคลาดจากโอชะทั้งปวง อนึ่ง พระราชาพระองค์ใด ทรงเบียดเบียนชาวนิคมผู้ประกอบการซื้อขาย กระทำการถวายโอชะและพลีกรรมพระราชาพระองค์นั้นย่อมคลาดจากส่วนพระราชทรัพย์ พระราชาพระองค์ใด ทรงเบียดเบียนนายพรานผู้รู้เขตแห่งการประหารอย่างดี และเบียดเบียนทหารผู้กระทำความชอบในสงคราม เบียดเบียนอำมาตย์ผู้รุ่งเรืองพระราชาพระองค์นั้นย่อมคลาดจากพลนิกาย อนึ่ง กษัตริย์ผู้ไม่ประพฤติธรรม เบียดเบียนบรรพชิตผู้แสวงหาคุณ ผู้สำรวมประพฤติพรหมจรรย์กษัตริย์พระองค์นั้นย่อมคลาดจากสวรรค์ อนึ่ง พระราชาผู้ไม่ดำรงอยู่ในธรรม ฆ่าพระชายาผู้ไม่ประทุษร้าย ย่อมได้ประสบเหตุแห่งทุกข์อย่างหนัก และย่อมผิดพลาดด้วยพระราชบุตรทั้งหลาย พระราชาพึงประพฤติธรรมในชาวชนบท ชาวนิคม พลนิกาย ไม่พึงเบียดเบียนบรรพชิต พึงประพฤติสม่ำเสมอในพระโอรสและพระชายา พระราชาผู้เป็นภูมิบดีเช่นนั้น เป็นผู้ปกครองบ้านเมือง ไม่ทรงพิโรธ ย่อมทรงทำให้ผู้อยู่ใกล้เคียงหวั่นไหว เหมือนพระอินทร์ผู้เป็นเจ้าแห่งอสูร ฉะนั้น.

จบ มหาโพธิชาดกที่ ๓

--------------

รวมชาดกในปัญญาสนิบาตนั้นมี ๓ ชาดก คือ

๑. นฬินิกาชาดก ๒. อุมมาทันตีชาดก ๓. มหาโพธิชาดก สุภกถาพระชินเจ้าตรัสแล้วเป็น ๓ ชาดก.

จบ ปัญญาสนิบาตชาดก.