๓. มหาโพธิชาดก เล่ม ๒๘

กินฺนุ ทณฺฑํ กิมชินํ กึ ฉตฺตํ กึ อุปาหนํ

กึ องฺกุสญฺจ ปตฺตญฺจ สงฺฆาฏิญฺจาปิ พฺราหฺมณ

ตรมานรูโป คณฺหาสิ (๑) กินฺนุ ปตฺถยเส ทิสํ.

ท่านพราหมณ์ เพราะเหตุไรหนอ

ท่านจึงรีบร้อนฉวยเอาไม้เท้า หนังเสือ

ร่ม รองเท้า ไม้ตะขอ บาตร และผ้าพาด

ท่านปรารถนาจะไปยังทิศไหนหนอ

(พระโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

ทฺวาทเสตานิ วสฺสานิ วุสิตานิ ตวนฺติเก

นาภิชานามิ โสเณน ปิงฺคเลนาภิกูชิตํ.

ตลอด ๑๒ ปีนี้ที่อาตมภาพอยู่ในสำนักของมหาบพิตร

อาตมภาพไม่ได้รู้จักเสียงสุนัขสีน้ำตาลเห่าคำรามเลย

สฺวายํ ทิตฺโตว นทติ สุกฺกทาฐํ วิทํสยํ

ตว สุตฺวา สภริยสฺส วีตสทฺธสฺส มํ ปติ.

ขอถวายพระพรมหาบพิตรผู้เป็นใหญ่

สุนัขตัวนี้นั้น มันแยกเขี้ยวสีขาว เห่าคำรามอย่างร้อนรน

เพราะได้ยินพระดำรัสของพระองค์

พร้อมทั้งพระมเหสีผู้สิ้นศรัทธาอาตมภาพ

(พระราชาตรัสว่า)

อหุ เอส กโต โทโส ยถา ภาสสิ พฺราหฺมณ

เอส ภิยฺโย ปสีทามิ วส พฺราหฺมณ มาคมา.

ท่านพราหมณ์ โทษนั้นเป็นความผิด

ที่โยมกระทำแล้วจริงตามที่ท่านกล่าว

โยมนั้นเลื่อมใสท่านอย่างยิ่ง

ขอนิมนต์อยู่เถิด อย่าไปเลย ท่านพราหมณ์

(พระโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

สพฺพเสโต ปุเร อาสิ ตโตปิ สพโล อหุ.

สพฺพโลหิตโกทานิ กาโล ปกฺกมิตุํ มม.

เมื่อแรก ข้าวสุกสีขาวล้วน ต่อมาก็กระดำกระด่าง

บัดนี้กลายเป็นสีแดงล้วน

จึงเป็นกาลสมควรที่อาตมภาพจะหลีกไป

อพฺภนฺตรํ ปุเร อาสิ ตโต มชฺเฌ ตโต พหิ

ปุรา นิทฺธมนา โหติ สยเมว วชามหํ.

เมื่อแรก อาสนะอยู่ภายใน

ต่อมาอยู่ท่ามกลาง ต่อมาอยู่ภายนอก

อาตมภาพขอไปเองก่อนที่จะถูกขับจากเมือง

วีตสทฺธํ น เสเวยฺย อุทปานํวโนทกํ

สเจปิ นํ อนุขเณ วาริ กทฺทมคนฺธิกํ.

บุคคลไม่พึงคบหาคนผู้สิ้นศรัทธาเหมือนบ่อน้ำที่ไม่มีน้ำ

ถึงแม้จะพยายามขุดมันขึ้น น้ำก็จะพึงมีกลิ่นโคลนตม

ปสนฺนเมว เสเวยฺย อปฺปสนฺนํ วิวชฺชเย

ปสนฺนํ ปยิรุปาเสยฺย รหทํวุทกตฺถิโก.

บุคคลพึงคบหาผู้ที่เลื่อมใสเท่านั้น

พึงเว้นคนผู้ไม่เลื่อมใส พึงเข้าไปใกล้คนผู้เลื่อมใส

เหมือนคนต้องการน้ำเข้าไปหาห้วงน้ำ

ภเช ภชนฺตํ ปุริสํ อภชนฺตํ น ภชฺชเย

อสปฺปุริสธมฺโม โส โย ภชนฺตํ น ภชฺชติ.

บุคคลพึงคบหาคนที่คบด้วย

ไม่พึงคบหาคนที่ไม่คบด้วย

บุคคลใดไม่คบหาคนที่คบด้วย

บุคคลนั้นชื่อว่ามีธรรมของอสัตบุรุษ

โย ภชนฺตํ น ภชติ เสวมานํ น เสวติ

ส เว มนุสฺสปาปิฏฺโฐ มิโค สาขสฺสิโต ยถา.

ผู้ใดไม่คบหาคนที่คบด้วย

ไม่เสวนาคนที่เสวนาด้วย

ผู้นั้นแลเป็นคนชั่วช้าที่สุด

เหมือนลิงที่อาศัยอยู่ตามกิ่งไม้

อจฺจาภิกฺขณสํสคฺคา อสโมสรเณน จ

เอเตน มิตฺตา ชีรนฺติ อกาเล ยาจนาย จ.

มิตรทั้งหลายย่อมแหนงหน่ายกัน

เพราะเหตุ ๓ ประการนี้ คือ

๑. เพราะการคลุกคลีกันพร่ำเพรื่อเกินไป

๒. เพราะการไม่ร่วมสโมสรกัน

๓. เพราะขอในเวลาอันไม่สมควร

ตสฺมา นาภิกฺขณํ คจฺเฉ น จ คจฺเฉ จิราจิรํ

กาเลน ยาจํ ยาเจยฺย เอวํ มิตฺตา น ชีรเร. (๑)

เพราะเหตุนั้น บุคคลไม่พึงไปมาหาสู่กันจนพร่ำเพรื่อ

ไม่ควรเหินห่างกันไปจนเนิ่นนาน

และพึงขอสิ่งที่ควรขอตามกาลอันสมควร

เมื่อเป็นเช่นนี้ มิตรทั้งหลายย่อมจะไม่แหนงหน่ายกัน

อติจิรํ นิวาเสน ปิโย ภวติ อปฺปิโย

อามนฺต โข ตํ คจฺฉาม ปุรา เต โหม อปฺปิยา.

คนผู้เป็นที่รักย่อมกลับกลายไม่เป็นที่รัก

เพราะการอยู่ร่วมกันนานเกินไป

อาตมภาพขอถวายพระพรลามหาบพิตรไป

ก่อนที่อาตมาจะไม่เป็นที่รักของมหาบพิตร

(พระราชาตรัสว่า)

เอวํ เจ ยาจมานานํ อญฺชลึ นาวพุชฺฌสิ

ปริจารกานํ สตํ (๑) วจนํ น กโรสิ โน.

เอวนฺตํ อภิยาจาม ปุน กยิราสิ ปริยายํ.

หากพระคุณเจ้าไม่ยอมรับรู้

การอัญชลีของปริจารชนสัตบุรุษผู้อ้อนวอนอยู่อย่างนี้

และไม่ยอมกระทำตามคำขอร้องของโยม

โยมขอวิงวอนพระคุณเจ้าอย่างนี้ว่า

พระคุณเจ้าพึงแวะมาอีก

(พระโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

เอวญฺเจ โน วิหรตํ อนฺตราโย น เหสฺสติ

ตุยฺหํ วาปิ มหาราช มยฺหํ วา รฏฺฐวฑฺฒน

อปฺเปว นาม ปสฺเสม อโหรตฺตานมจฺจเย.

ขอถวายพระพร มหาราชผู้ผดุงแคว้นให้เจริญ

หากว่าเมื่อเรายังคงเป็นอยู่อย่างนี้

อันตรายจักไม่มีแก่มหาบพิตรหรือแก่อาตมาไซร้

เมื่อวันคืนล่วงไป เราคงจะได้พบกันบ้าง

อุทีรณา เจ สงฺคตฺยา ภาวาย มนุวตฺตติ

อกามา อกรณียํ วา กรณียํ วาปิ กุพฺพติ

อกามากรณียสฺมึ กฺวิธ ปาเปน ลิปฺปติ. (๑)

หากถ้อยคำของมหาบพิตรเป็นไปตามคติของตน

และตามสภาวะที่เป็นจริงไซร้

เพราะไม่มีความประสงค์ สัตว์จึงทำกรรมที่ไม่ควรทำบ้าง

ที่ควรทำบ้าง เมื่อกระทำโดยไม่มีความประสงค์

ใครเล่าในโลกนี้ จะแปดเปื้อนบาป

โส เจ อตฺโถ จ ธมฺโม จ กลฺยาโณ น จ ปาปโก

โภโต เจ วจนํ สจฺจํ สุหโต วานโร มยา.

หากเนื้อความที่มหาบพิตรตรัสแล้วนั้น

เป็นอรรถ เป็นธรรม เป็นถ้อยคำที่ดีงาม ไม่ชั่วช้า

และหากพระดำรัสของมหาบพิตรผู้เจริญเป็นสัจจะ

วานรก็เป็นอันอาตมาฆ่าดีแล้ว

อตฺตโน เจ หิ วาทสฺส อปราธํ วิชานิยา (๑)

น มํ ตฺวํ ครเหยฺยาสิ โภโต วาโท หิ ตาทิโส.

ก็หากว่ามหาบพิตรพึงรู้ความผิดพลาดวาทะของตน

มหาบพิตรจะไม่พึงติเตียนอาตมาเลย

เพราะวาทะของมหาบพิตรผู้เจริญเป็นเช่นนั้น

อิสฺสโร สพฺพโลกสฺส สเจ กปฺเปติ ชีวิตํ

อิทฺธิ พฺยสนภาวญฺจ กมฺมํ กลฺยาณปาปกํ

นิทฺเทสการี ปุริโส อิสฺสโร เตน ลิปฺปติ.

ถ้าพระผู้เป็นใหญ่ กำหนดชีวิต จัดสรรฤทธิ์

ความหายนะ และกรรมดีกรรมชั่วแก่ชาวโลกทั้งปวงไซร้

คนผู้ทำตามคำสั่งทำบาป

พระผู้เป็นใหญ่ย่อมแปดเปื้อนบาปนั้นเอง

โส เจ อตฺโถ จ ธมฺโม จ กลฺยาโณ น จ ปาปโก

โภโต เจ วจนํ สจฺจํ สุหโต วานโร มยา.

หากเนื้อความที่มหาบพิตรตรัสแล้วนั้น

เป็นอรรถ เป็นธรรม เป็นถ้อยคำที่ดีงาม ไม่ชั่วช้า

และหากพระดำรัสของมหาบพิตรผู้เจริญเป็นสัจจะ

วานรก็เป็นอันอาตมาฆ่าดีแล้ว

อตฺตโน เจ หิ วาทสฺส อปราธํ วิชานิยา

น มํ ตฺวํ ครเหยฺยาสิ โภโต วาโท หิ ตาทิโส.

ก็หากว่ามหาบพิตรพึงรู้ความผิดพลาดวาทะของตน

มหาบพิตรจะไม่พึงติเตียนอาตมาเลย

เพราะวาทะของมหาบพิตรผู้เจริญเป็นเช่นนั้น

สเจ ปุพฺเพกตเหตุ สุขทุกฺขํ นิคจฺฉติ

โปราณกํ กตํ ปาปํ ตเมโส มุญฺจเต (๑) อิณํ.

โปราณกอิณโมกฺโข กฺวิธ ปาเปน ลิปฺปติ.

ถ้าว่าสัตว์ย่อมเข้าถึงความสุขและความทุกข์

เพราะเหตุแห่งกรรมที่ตนกระทำไว้ในชาติปางก่อน

เขาย่อมเปลื้องหนี้คือบาปกรรมเก่าที่ตนทำไว้นั้นได้

เมื่อความพ้นหนี้คือบาปกรรมเก่ามีอยู่

ใครเล่าในโลกนี้จะแปดเปื้อนบาป

โส เจ อตฺโถ จ ธมฺโม จ กลฺยาโณ น จ ปาปโก

โภโต เจ วจนํ สจฺจํ สุหโต วานโร มยา.

หากเนื้อความที่มหาบพิตรตรัสแล้วนั้น

เป็นอรรถ เป็นธรรม เป็นถ้อยคำที่ดีงาม ไม่ชั่วช้า

และหากพระดำรัสของมหาบพิตรผู้เจริญเป็นสัจจะ

วานรก็เป็นอันอาตมาฆ่าดีแล้ว

อตฺตโน เจ หิ วาทสฺส อปราธํ วิชานิยา

น มํ ตฺวํ ครเหยฺยาสิ โภโต วาโท หิ ตาทิโส.

ก็หากว่ามหาบพิตรพึงรู้ความผิดพลาดวาทะของตน

มหาบพิตรจะไม่พึงติเตียนอาตมาเลย

เพราะวาทะของมหาบพิตรผู้เจริญเป็นเช่นนั้น

จตุนฺนํเยวุปาทาย รูปํ สมฺโภติ ปาณินํ

ยโต จ รูปํ สมฺโภติ ตตฺเถวานุปคจฺฉติ.

รูปของสัตว์ย่อมเกิดมีได้

เพราะอาศัยมหาภูตรูปทั้ง ๔ เท่านั้น

ก็รูปย่อมเกิดมีได้เพราะมหาภูตรูปใด

ก็คล้อยไปตามมหาภูตรูป นั่นเอง

อิเธว ชีวติ ชีโว เปจฺจ เปจฺจ วินสฺสติ

อุจฺฉิชฺชติ อยํ โลโก เย พาลา เย จ ปณฺฑิตา

อุจฺฉิชฺชมาเน โลกสฺมึ กฺวิธ ปาเปน ลิปฺปติ.

ชีวะย่อมเป็นอยู่ในโลกนี้เท่านั้น

ละไปแล้ว ละทิ้งไปแล้ว ย่อมพินาศ

โลกนี้ย่อมขาดสูญ ทั้งคนพาลและบัณฑิตก็ขาดสูญ

เมื่อโลกขาดสูญอยู่ ใครเล่าในโลกนี้ย่อมแปดเปื้อนบาป

โส เจ อตฺโถ จ ธมฺโม จ กลฺยาโณ น จ ปาปโก

โภโต เจ วจนํ สจฺจํ สุหโต วานโร มยา.

หากเนื้อความที่มหาบพิตรตรัสแล้วนั้น

เป็นอรรถ เป็นธรรม เป็นถ้อยคำที่ดีงาม ไม่ชั่วช้า

และหากพระดำรัสของมหาบพิตรผู้เจริญเป็นสัจจะ

วานรก็เป็นอันอาตมาฆ่าดีแล้ว

อตฺตโน เจ หิ วาทสฺส อปราธํ วิชานิยา

น มํ ตฺวํ ครเหยฺยาสิ โภโต วาโท หิ ตาทิโส.

ก็หากว่ามหาบพิตรพึงรู้ความผิดพลาดวาทะของตน

มหาบพิตรจะไม่พึงติเตียนอาตมาเลย

เพราะวาทะของมหาบพิตรผู้เจริญเป็นเช่นนั้น

อาหุ ขตฺตวิทา (๑) โลเก พาลา ปณฺฑิตมานิโน

มาตรํ ปิตรํ หญฺเญ อโถ เชฏฺฐํปิ ภาตรํ

หเนยฺย ปุตฺตทาเร จ อตฺโถ เจ ตาทิโส สิยา.

นักปกครองทั้งหลายที่เป็นคนพาล

สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิต ได้กล่าวไว้ในโลกว่า

“บุคคลพึงฆ่ามารดาบิดา พี่ชาย น้องชาย

และบุตรภรรยา ถ้าพึงมีความประสงค์เช่นนั้น”

ยสฺส รุกฺขสฺส ฉายาย นิสีเทยฺย สเยยฺย วา

น ตสฺส สาขํ ภญฺเชยฺย มิตฺตทุพฺโภ หิ ปาปโก.

บุคคลพึงนั่งหรือนอนใต้ร่มต้นไม้ใด

ไม่พึงหักรานกิ่งต้นไม้นั้น

เพราะว่าคนประทุษร้ายมิตรเป็นคนชั่ว

อถ อตฺเถ สมุปฺปนฺเน สมูลมปิ อพฺพเห

อตฺโถ เม สมฺพเลนาปิ สุหโต วานโร มยา.

ถ้าเมื่อมีความต้องการเกิดขึ้นก็พึงถอนแม้ทั้งราก

อาตมภาพมีความต้องการอาหาร

วานรก็เป็นอันอาตมาฆ่าดีแล้ว

โส เจ อตฺโถ จ ธมฺโม จ กลฺยาโณ น จ ปาปโก

โภโต เจ วจนํ สจฺจํ สุหโต วานโร มยา.

หากเนื้อความที่มหาบพิตรตรัสแล้วนั้น

เป็นอรรถ เป็นธรรม เป็นถ้อยคำที่ดีงาม ไม่ชั่วช้า

และหากพระดำรัสของมหาบพิตรผู้เจริญเป็นสัจจะ

วานรก็เป็นอันอาตมาฆ่าดีแล้ว

อตฺตโน เจ หิ วาทสฺส อปราธํ วิชานิยา

น มํ ตฺวํ ครเหยฺยาสิ โภโต วาโท หิ ตาทิโส.

ก็หากว่ามหาบพิตรพึงรู้ความผิดพลาดวาทะของตน

มหาบพิตรจะไม่พึงติเตียนอาตมาเลย

เพราะวาทะของมหาบพิตรผู้เจริญเป็นเช่นนั้น

อเหตุวาโท ปุริโส โย จ อิสฺสรกุตฺติโก

ปุพฺเพกตี จ อุจฺเฉที โย จ ขตฺตวิโท นโร.

คนผู้มีวาทะว่าไม่มีเหตุ ๑

คนผู้มีวาทะว่าพระอิศวรเป็นผู้สร้างโลก ๑

คนผู้มีวาทะว่าสุขทุกข์เกิดมีเพราะกรรมที่ทำไว้ในชาติปางก่อน ๑

คนผู้มีวาทะว่าโลกนี้ขาดสูญ ๑

คนผู้เป็นนักปกครองที่เป็นพาล ๑

เอเต อสปฺปุริสา โลเก พาลา ปณฺฑิตมานิโน

กเรยฺย ตาทิโส ปาปํ อโถ อญฺญมฺปิ การเย

อสปฺปุริสสํสคฺโค ทุกฺขนฺโต (๑) กฏุกุทฺรโย.

คนเหล่านั้นเป็นอสัตบุรุษ เป็นคนพาล

มีความสำคัญตนว่าเป็นบัณฑิตในโลก

คนเช่นนั้นพึงกระทำบาปเองบ้าง

พึงแนะนำให้ผู้อื่นกระทำบาปบ้าง

การคลุกคลีกับอสัตบุรุษมีทุกข์เป็นที่สุด มีผลเผ็ดร้อนเป็นกำไร

อุรพฺภรูเปน พกสฺสุ (๑) ปุพฺเพ

อสงฺกิโต อชยูถํ อุเปติ

หนฺตฺวา อุรณึ อชิกํ (๒) อชญฺจ

อุตฺราสยิตฺวา เยน กามํ ปเลติ.

ในปางก่อน หมาป่าตัวหนึ่งปลอมตัวเป็นแพะ

ไม่ถูกระแวงสงสัยจึงเข้าไปหาฝูงแพะ

ฆ่าทั้งแม่แพะ แพะตัวเมีย และแพะตัวผู้

ทำให้เกิดความสะดุ้งกลัวแล้วจึงไปตามความปรารถนา

ตถาวิเธเก สมณพฺราหฺมณา เส

ฉทนํ กตฺวา วญฺจยนฺติ มนุสฺเส

อนาสกา ถณฺฑิลเสยฺยกา จ

รโชชลฺลํ อุกฺกุฏิกปฺปธานํ

ปริยายภตฺตญฺจ อปานกตฺตา

ปาปาจารา อรหนฺโต วทานา.

สมณะและพราหมณ์พวกหนึ่งก็มีวิธีการอย่างนั้น

กระทำการปิดบังตน หลอกลวงมนุษย์ทั้งหลาย

บางพวกไม่บริโภคอาหาร บางพวกนอนบนแผ่นดิน

บางพวกทำการฉาบทาเถ้าธุลีที่ร่างกาย

บางพวกทำความเพียรโดยการเดินกระโหย่ง

บางพวกบริโภคอาหารเป็นครั้งคราว บางพวกไม่ดื่มน้ำ

เป็นผู้มีอาจาระเลวทราม เที่ยวพูดอวดอ้างว่าเป็นพระอรหันต์

เอเต อสปฺปุริสา โลเก พาลา ปณฺฑิตมานิโน

กเรยฺย ตาทิโส ปาปํ อโถ อญฺญมฺปิ การเย

อสปฺปุริสสํสคฺโค ทุกฺขนฺโต กฏุกุทฺรโย.

สมณะและพราหมณ์เหล่านั้นเป็นอสัตบุรุษ เป็นคนพาล

มีความสำคัญตนว่าเป็นบัณฑิตในโลก

คนเช่นนั้นพึงกระทำบาปเองบ้าง

พึงแนะนำให้ผู้อื่นกระทำบาปบ้าง

การคลุกคลีกับอสัตบุรุษมีทุกข์เป็นที่สุด มีผลเผ็ดร้อนเป็นกำไร

ยมาหุ นตฺถิ วีริยนฺติ อเหตุญฺจ ปวทนฺติ เย

ปรการํ อตฺตการญฺจ เย ตุจฺฉํ สมวณฺณยุํ.

คนเหล่าใดกล่าวว่า

ความเพียรไม่มี ๑ ประกาศความไม่มีเหตุ ๑

พรรณนาการกระทำของผู้อื่นและการกระทำของตน

ว่าเป็นการสูญเปล่า ๑

เอเต อสปฺปุริสา โลเก พาลา ปณฺฑิตมานิโน

กเรยฺย ตาทิโส ปาปํ อโถ อญฺญมฺปิ การเย

อสปฺปุริสสํสคฺโค ทุกฺขนฺโต กฏุกุทฺรโย.

คนเหล่านั้นเป็นอสัตบุรุษ เป็นคนพาล

มีความสำคัญตนว่าเป็นบัณฑิตในโลก

คนเช่นนั้นพึงกระทำบาปเองบ้าง

พึงแนะนำให้ผู้อื่นกระทำบาปบ้าง

การคลุกคลีกับอสัตบุรุษมีทุกข์เป็นที่สุด

มีผลเผ็ดร้อนเป็นกำไร

สเจ หิ วิริยํ นาสฺส กมฺมํ กลฺยาณปาปกํ

น ภเร วฑฺฒกึ ราชา นปิ ยนฺตานิ การเย.

ก็ถ้าว่าความเพียรไม่พึงมี กรรมดีกรรมชั่วไม่พึงมี

พระราชาก็จะไม่ทรงชุบเลี้ยงช่างไม้

แม้เครื่องยนต์ทั้งหลายก็จะไม่พึงให้สร้าง

ยสฺมา จ วิริยํ อตฺถิ กมฺมํ กลฺยาณปาปกํ

ตสฺมา ยนฺตานิ กาเรติ ราชา ภรติ วฑฺฒกึ.

แต่เพราะความเพียรมีอยู่ กรรมดีกรรมชั่วก็มีอยู่

ฉะนั้น พระราชาจึงทรงให้สร้างเครื่องยนต์

และทรงชุบเลี้ยงช่างไม้ไว้

ยทิ วสฺสสตํ เทโว น วสฺเส น หิมํ ปเต

อุจฺฉิชฺเชยฺย อยํ โลโก วินสฺเสยฺย อยํ ปชา.

หากฝนไม่พึงตก หิมะไม่พึงตกตลอด ๑๐๐ ปี

โลกนี้ก็พึงขาดสูญ หมู่สัตว์นี้พึงพินาศไป

ยสฺมา จ วสฺสตี เทโว หิมญฺจานุผุสายติ

ตสฺมา สสฺสานิ ปจฺจนฺติ รฏฺฐญฺจ ปาลยเต (๑) จิรํ.

แต่เพราะฝนยังตกอยู่ และหิมะยังโปรยปรายอยู่เนือง ๆ

ฉะนั้น ข้าวกล้าจึงเผล็ดผล

และทำให้พระราชาปกครองแคว้นได้ยั่งยืน

ควญฺเจ ตรมานานํ ชิมฺหํ คจฺฉติ ปุงฺคโว

สพฺพา ตา ชิมฺหํ คจฺฉนฺติ เนตฺเต ชิมฺหํ คเต สติ.

เมื่อฝูงโคข้ามน้ำไป

ถ้าโคจ่าฝูงไปคดเคี้ยว

โคทั้งฝูงก็ไปคดเคี้ยวตามกัน

ในเมื่อโคจ่าฝูงไปคดเคี้ยว

เอวเมว มนุสฺเสสุ โย โหติ เสฏฺฐสมฺมโต

โส เจ อธมฺมํ จรติ ปเคว อิตรา ปชา

สพฺพํ รฏฺฐํ ทุกฺขํ เสติ ราชา เจ โหติ อธมฺมิโก.

ในหมู่มนุษย์ก็เหมือนกัน

ผู้ใดได้รับแต่งตั้งให้เป็นใหญ่

ถ้าผู้นั้นประพฤติไม่เป็นธรรม

ประชาชนชาวเมืองนั้น

ก็จะประพฤติไม่เป็นธรรมตามไปด้วย

หากพระราชาไม่ตั้งอยู่ในธรรม

ชาวเมืองนั้นก็อยู่เป็นทุกข์

ควญฺเจ ตรมานานํ อุชุํ คจฺฉติ ปุงฺคโว

(๑) พฺพา ตา อุชุํ คจฺฉนฺติ ๑ เนตฺเต อุชุํ คเต สติ.

เมื่อฝูงโคข้ามน้ำไป

ถ้าโคจ่าฝูงไปตรง

โคทั้งฝูงก็ไปตรงตามกัน

ในเมื่อโคจ่าฝูงไปตรง

เอวเมว มนุสฺเสสุ โย โหติ เสฏฺฐสมฺมโต

โส สเจ ธมฺมํ จรติ ปเคว อิตรา ปชา

สพฺพํ รฏฺฐํ สุขํ เสติ ราชา เจ โหติ ธมฺมิโก.

ในหมู่มนุษย์ก็เหมือนกัน

ผู้ใดได้รับแต่งตั้งให้เป็นใหญ่

ถ้าผู้นั้นประพฤติชอบธรรม

ประชาชนชาวเมืองนั้น

ก็จะประพฤติชอบธรรมตามไปด้วย

หากพระราชาตั้งอยู่ในธรรม

ชาวเมืองนั้นก็อยู่เป็นสุข

มหารุกฺขสฺส ผลิโน อามํ ฉินฺทติ โย ผลํ

รสญฺจสฺส น ชานาติ พีชญฺจสฺส วินสฺสติ.

เมื่อต้นไม้ใหญ่กำลังมีผล

คนใดปลิดเอาผลดิบ คนนั้นจะไม่รู้รสแห่งผลไม้นั้น

ทั้งพืชพันธุ์แห่งต้นไม้นั้นก็จักพินาศไปด้วย

มหารุกฺขูปมํ รฏฺฐํ อธมฺเมน ปสาสติ

รสญฺจสฺส น ชานาติ รฏฺฐญฺจสฺส วินสฺสติ.

แคว้นอุปมาเหมือนกับต้นไม้ใหญ่

พระราชาพระองค์ใดทรงปกครองโดยไม่เป็นธรรม

พระราชาพระองค์นั้นจะไม่ทรงทราบรสแห่งแคว้นนั้น

ทั้งแคว้นของพระราชาพระองค์นั้นก็จักพินาศไปด้วย

มหารุกฺขสฺส ผลิโน ปกฺกํ ฉินฺทติ โย ผลํ

รสญฺจสฺส วิชานาติ พีชญฺจสฺส น นสฺสติ.

เมื่อต้นไม้ใหญ่กำลังมีผล

คนใดปลิดเอาผลสุก คนนั้นจึงจะรู้รสแห่งผลไม้นั้น

ทั้งพืชพันธุ์แห่งต้นไม้นั้นก็จักไม่พินาศไปด้วย

มหารุกฺขูปมํ รฏฺฐํ ธมฺเมน โย ปสาสติ

รสญฺจสฺส วิชานาติ รฏฺฐญฺจสฺส น นสฺสติ.

แคว้นอุปมาเหมือนกับต้นไม้ใหญ่

พระราชาพระองค์ใดทรงปกครองแคว้นโดยธรรม

พระราชาพระองค์นั้นจึงจะทรงทราบรสแห่งแคว้นนั้น

ทั้งแคว้นของพระราชาพระองค์นั้นก็จักไม่พินาศไปด้วย

โย จ ราชา ชนปทํ อธมฺเมน ปสาสติ

สพฺโพสธีหิ โส ราชา วิรุทฺโธ โหติ ขตฺติโย.

ส่วนขัตติยราชพระองค์ใด

ทรงปกครองชนบทโดยไม่เป็นธรรม

ขัตติยราชพระองค์นั้นจะทรงเป็นผู้คลาดจากโอสถ ทั้งปวง

ตเถว เนคเม หึสํ เย ยุตฺตา กยวิกฺกเย

โอชทานพลีกาเร ส โกเสน วิรุชฺฌติ.

ขัตติยราชพระองค์ใดทรงเบียดเบียนชาวนิคม

ผู้ประกอบการซื้อขาย กระทำการถวายโอชะและราชพลี

ขัตติยราชพระองค์นั้นจะทรงคลาด

จากพระคลังสมบัติเช่นนั้นเหมือนกัน

ปหารวรเขตฺตญฺญู สงฺคาเม กตนิสฺสเม

อุสฺสิเต หึสยํ ราชา ส พเลน วิรุชฺฌติ.

พระราชาพระองค์ใดทรงเบียดเบียน

นายขมังธนูผู้รู้เขตแห่งการประหารเป็นอย่างดี ๑

ทหารผู้กระทำความชอบในสงคราม ๑ มหาอำมาตย์ผู้เลื่องลือ ๑

พระราชาพระองค์นั้นจะทรงคลาดจากกำลังพล

ตเถว อิสโย หึสํ สญฺญเต (๑) พฺรหฺมจาริโย

อธมฺมจารี ขตฺติโย โส สคฺเคน วิรุชฺฌติ.

พระราชาผู้เป็นกษัตริย์พระองค์ใดผู้ไม่ประพฤติธรรม

ทรงเบียดเบียนหมู่ฤๅษีผู้มีความสำรวม ประพฤติพรหมจรรย์

ขัตติยราชพระองค์นั้นจะทรงคลาดจากสวรรค์เช่นนั้นเหมือนกัน

โย จ ราชา อธมฺมฏฺโฐ ภริยํ หนฺติ อทูสิกํ

ลุทฺทํ ปสวเต ฐานํ (๑) ปุตฺเตหิ จ วิรุชฺฌติ.

อนึ่ง พระราชาผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรม

ทรงประหารพระชายาผู้ไม่ประทุษร้าย

ย่อมทรงประสบฐานะอันหยาบช้า

และคลาดจากพระโอรสทั้งหลาย

ธมฺมํ จเร ชานปเท เนคเมสุ (๑) พเลสุ จ

อิสโย จ น หึเสยฺย ปุตฺตทาเร สมญฺจเร.

พระราชาพึงประพฤติธรรมในชาวชนบท

ในชาวนิคม และในกำลังพล

ไม่พึงทรงเบียดเบียนหมู่ฤๅษี

และพึงประพฤติให้สม่ำเสมอ

ในพระโอรสและพระชายา

ส ตาทิโส ภูมิปติ รฏฺฐปาโล อโกธโน

สปตฺเต (๑) สมฺปกมฺเปติ อินฺโทว อสุราธิโปติ.

มหาโพธิชาตกํ ตติยํ. ปณฺณาสนิปาตํ นิฏฺฐิตํ. ตสฺสุทฺทานํ

สนฬีนิกมวฺหยโน ปฐโม

ทุติโย ปน สอุมฺมทนฺติวโร

ตติโย ปน โพธิสิรีวฺหยโน

กถิตา ปน ตีณิ ชิเนน สุภาติ.

พระราชาผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดิน ทรงปกครองแคว้น

ไม่ทรงเกรี้ยวกราดเช่นนั้น

ท้าวเธอย่อมทรงทำศัตรูให้หวั่นไหว

ประดุจพระอินทร์ผู้เป็นอธิบดีแห่งอสูรฉะนั้นแล

มหาโพธิชาดกที่ ๓ จบ

รวมชาดกที่มีในวรรคนี้

๑. นฬินิกาชาดก ๒. อุมมาทันตีชาดก

๓. มหาโพธิชาดก

ปัญญาสนิบาต จบ