๔. สุนทรีเถรีคาถา เล่ม ๒๖

ที่พึ่งของสัตว์โลก ผู้ยอดเยี่ยม และจักทำประทักษิณ ๓ รอบแล้วอุทิศส่วนบุญมาให้เจ้า

(พระจาปาเถรีกล่าวว่า)

[๓๑๐] ก็ลำดับนั้น ท่านกาฬะได้หลีกไปถึงแม่น้ำเนรัญชรา ได้ พบพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้กำลังทรงแสดงอมตบท คือ

[๓๑๑] ทุกข์ เหตุเกิดแห่งทุกข์ ความดับแห่งทุกข์ และอริยมรรค อันประกอบด้วยองค์ ๘ อันเป็นทางดำเนินถึงความดับทุกข์อยู่

[๓๑๒] ถวายบังคมพระยุคลบาทของพระพุทธเจ้าแล้ว ทำประทักษิณ ๓ รอบ อุทิศส่วนบุญไปให้นางจาปาแล้ว ออกบวชในพระธรรมวินัย ได้บรรลุวิชชา ๓ ทำคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเสร็จแล้ว

๔. สุนทรีเถรีคาถา

คาถาสุภาษิตของพระสุนทรีเถรี

{๔๗๐}(พระสุนทรีเถรีครั้นบรรลุอรหัตแล้วพิจารณาดูข้อปฏิบัติของตน ได้ประมวลภาษิตคาถาเหล่านี้ ซึ่งเริ่มต้นด้วยคาถาที่สุชาตพราหมณ์ผู้บิดา กล่าวถามพระวาสิฏฐีเถรีถึงเหตุที่จะบรรเทาความโศกเพราะบุตร ความว่า)[๓๑๓] ดูก่อนแม่นางผู้เจริญ เมื่อก่อน ท่านเป็นคนกินลูกที่ตายไปแล้ว ท่านเดือดร้อนอย่างยิ่งทั้งกลางวันและกลางคืน

[๓๑๔] ดูก่อนแม่พราหมณีวาเสฏฐี ท่านได้กินลูกรวมทั้งหมด ๗ คนแล้ว แต่เหตุไฉน วันนี้จึงไม่เดือดร้อนเล่า

(พระวาสิฏฐีเถรีกล่าวตอบว่า)

[๓๑๕] ดูก่อนพราหมณ์ ในเวลาที่ล่วงมาแล้ว บุตรและหมู่ญาติ ของดิฉันหลายร้อยถูกดิฉันและท่านกินไปแล้ว

[๓๑๖] ดิฉันนั้นได้รู้ธรรมอันเป็นเครื่องสลัดออกซึ่งชาติและ มรณะแล้วจึงไม่เศร้าโศก ไม่ร้องไห้ และไม่เดือดร้อน

(สุชาตพราหมณ์กล่าวว่า)

[๓๑๗] ดูก่อนแม่วาสิฏฐี น่าอัศจรรย์จริงหนอที่ท่านกล่าววาจา เช่นนี้ได้ ท่านรู้แจ้งธรรมของใครจึงกล่าววาจาเช่นนี้ได้

(พระวาสิฏฐีเถรีกล่าวตอบด้วยคาถา ๓ คาถาว่า)

[๓๑๘] ดูก่อนพ่อพราหมณ์ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จมาถึง เมืองมิถิลาแล้ว ทรงเทศนาธรรมแก่หมู่สัตว์เพื่อให้ละทุกข์ทั้งปวง

[๓๑๙] ดูก่อนพ่อพราหมณ์ ดิฉันฟังธรรมอันหาอุปธิมิได้ของ พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นแล้ว รู้แจ้ง พระสัทธรรมแล้วณ ที่นั้น จึงบรรเทาความเศร้าโศก ถึงบุตรเสียได้[๓๒๐] แม้ดิฉันก็จักไปสู่เมืองมิถิลาบ้าง ถึงอย่างไร พระผู้มีพระ ภาคเจ้าพระองค์นั้นก็คงเปลื้องดิฉันจากสรรพทุกข์ได้เป็นแน่

[๓๒๑] สุชาตพราหมณ์ได้พบพระพุทธเจ้าผู้หลุดพ้นแล้ว ไม่ทรง มีอุปธิ พระจอมมุนีพุทธเจ้าผู้ถึงฝั่งแห่งทุกข์ได้ทรง เทศนาธรรม

[๓๒๒] คือ ทุกข์ เหตุเกิดแห่งทุกข์ ความดับแห่งทุกข์ และ อริยมรรคอันประกอบด้วยองค์ ๘ อันเป็นทางดำเนินถึงความดับทุกข์

[๓๒๓] สุชาตพราหมณ์รู้แจ้งพระสัทธรรมแล้ว ณ ที่นั้น พอใจการบวช พอบวชแล้วได้ ๓ ราตรี ก็ได้บรรลุวิชชา ๓

(ท่านพระสุชาตเถระกล่าวกะนายสารถีด้วยคาถานี้ว่า)

[๓๒๔] มานี่พ่อสารถี พ่อไปเถิด เรามอบรถนี้ให้พ่อ ขอพ่อจงบอกนางพราหมณีว่าเราสบายดี แต่เดี๋ยวนี้พราหมณ์บวชแล้วได้ ๓ ราตรี ก็บรรลุวิชชา ๓[๓๒๕] ลำดับนั้น นายสารถีได้พารถและกหาปณะพันหนึ่ง ไปมอบให้นางพราหมณีและได้บอกนางพราหมณีว่า ‘สุชาตพราหมณ์สบายดี แต่เดี๋ยวนี้บวชเสียแล้ว พอบวชแล้วได้ ๓ ราตรีก็บรรลุวิชชา ๓’

(นางพราหมณีกล่าวกะนายสารถีด้วยคาถานี้ว่า)

[๓๒๖] ดูก่อนพ่อสารถี เราให้รถม้านี้กับกหาปณะพันหนึ่งและ บาตรที่เต็มแก่ท่านเพราะได้ฟังว่าพราหมณ์ได้บรรลุวิชชา๓

(เมื่อนางพราหมณ์ให้รางวัลอย่างนี้ นายสารถีไม่ยอมรับ กลับกล่าว กะนางพราหมณีนั้นด้วยคาถานี้ว่า)

[๓๒๗] ดูก่อนท่านพราหมณี รถม้าและกหาปณะพันหนึ่งขอจงเป็นของท่านตามเดิมเถิด แม้ข้าพเจ้าก็จักออกบวชในสำนักของพระพุทธเจ้าผู้มีพระปัญญาอันประเสริฐ

(ก็เมื่อนายสารถีออกบวชแล้ว นางพราหมณีเรียกสุนทรีธิดาของตน มาแล้ว ได้กล่าวคาถานี้ว่า)

[๓๒๘] ลูกสุนทรี บิดาของเจ้าละช้าง โค ม้า แก้วมณี แก้วกุณฑล และสมบัติที่อยู่ในเรือนเป็นอันมากนี้ออกบวชแล้ว เจ้าจงใช้สอยโภคะเหล่านี้เถิด เพราะว่าเจ้าเป็นทายาทในตระกูลนี้

(นางสุนทรีฟังคำมารดาแล้ว เมื่อจะประกาศความตั้งใจในการออกบวช ของตน จึงกล่าวคาถานี้ว่า)

[๓๒๙] บิดาของดิฉันผู้ถูกความเศร้าโศกถึงบุตรครอบงำ จึงละ ช้าง โค ม้า แก้วมณี แก้วกุณฑล และสมบัติที่อยู่ใน เรือนอันน่ารื่นรมย์ใจนี้แล้วออกบวช ดิฉันผู้ถูกความเศร้าโศกถึงพี่ชายครอบงำแล้วก็จักออกบวชบ้าง

(ลำดับนั้น มารดาเมื่อจะชักนำนางสุนทรีในทางเนกขัมมะ จึงได้กล่าวคาถานี้ว่า)

[๓๓๐] ลูกสุนทรี ขอความดำริในการออกบวชของเจ้าจงสำเร็จ ตามที่เจ้าปรารถนาเถิด เจ้าจงบริโภคก้อนข้าวอันต้อง ยืนรับ จงมีการเที่ยวแสวงหาอาหาร จงเป็นผู้นุ่งห่มผ้าบังสุกุลจีวร และจงเป็นผู้ไม่มีอาสวะในโลกหน้าเถิด

(พระสุนทรีเถรีกล่าวพยากรณ์อรหัตตผลกับภิกษุณีผู้เป็นอุปัชฌาย์ว่า)

[๓๓๑] ข้าแต่แม่เจ้า ดิฉันเมื่อเป็นสิกขมานา ได้ชำระทิพพจักษุ ให้หมดจดแล้ว รู้ถึงขันธ์ที่เคยอยู่อาศัยแล้วในกาลก่อนได้

[๓๓๒] ข้าแต่แม่เจ้าผู้มีพระคุณที่งดงาม เป็นผู้งดงามในหมู่พระเถรี ดิฉันได้บรรลุวิชชา ๓ แล้ว ทำตามคำสั่งสอน ของพระพุทธเจ้าเสร็จแล้วเพราะอาศัยท่าน[๓๓๓] ข้าแต่แม่เจ้า ดิฉันปรารถนาจะไปยังพระนครสาวัตถี ขอแม่เจ้าได้โปรดอนุญาตให้ดิฉันไปเถิด ดิฉัน จักบันลือสีหนาทในสำนักของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด

(พระสุนทรีเถรีไปถึงพระนครสาวัตถีแล้วเข้าไปยังพระวิหาร ได้พบ พระศาสดาประทับนั่งอยู่ จึงกล่าวกะตัวเองด้วยความปีติว่า)[๓๓๔] แม่สุนทรีเอ๋ย จงดูพระศาสดาผู้มีพระวรรณะดุจทอง มีพระฉวีวรรณเหลืองดังทอง ทรงฝึกคนที่ผู้อื่นฝึกไม่ได้ผู้ตรัสรู้ด้วยพระองค์เอง ผู้ไม่มีภัยแต่ที่ไหนเถิด[๓๓๕] ขอพระองค์ทรงทอดพระเนตรสุนทรีผู้หลุดพ้นแล้ว ไม่มี อุปธิ ปราศจากราคะผู้ไม่เกาะเกี่ยว ไม่มีอาสวะ ทำกิจเสร็จแล้วมาเฝ้าอยู่[๓๓๖] ข้าแต่พระมหาวีรเจ้า สุนทรีสาวิกาของพระองค์ออกจาก พระนครพาราณสีมาสู่สำนักของพระองค์แล้ว ถวายบังคมพระยุคลบาทอยู่[๓๓๗] พระองค์เป็นพระพุทธเจ้า พระองค์เป็นพระศาสดาของหม่อมฉัน ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นพราหมณ์ หม่อมฉัน

เป็นธิดาผู้ซึ่งเกิดแต่พระอุระ แต่พระโอษฐ์ของพระองค์ เป็นผู้ทำกิจเสร็จแล้ว ไม่มีอาสวะ

(พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงชมเชยการมาของพระสุนทรีเถรี จึงตรัสพระคาถานี้ ความว่า)

[๓๓๘] ดูก่อนสุนทรีผู้เจริญ การที่เธอมานี้ชื่อว่าเป็นการดีแล้ว เธอมาแต่ที่ไกลก็เหมือนมาใกล้ เพราะว่าผู้ที่ฝึกฝน อินทรีย์แล้ว ปราศจากความกำหนัด ไม่เกาะเกี่ยว ทำกิจเสร็จแล้ว ไม่มีอาสวะ ย่อมมาไหว้เท้าของพระศาสดาอย่างนี้

๕. สุภากัมมารธีตาเถรีคาถา

สุภาษิตของพระสุภากัมมารธีตาเถรี

(พระสุภาเถรีผู้เป็นธิดาของช่างทองครั้นบรรลุอรหัตแล้ว ได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ความว่า)

{๔๗๑}[๓๓๙] เมื่อก่อน เรายังเป็นสาว นุ่งห่มผ้าสะอาด ได้ฟังธรรม ในสำนักของพระศาสดา เมื่อเรานั้นไม่ประมาทอยู่ การตรัสรู้อริยสัจจึงได้มีแล้ว

[๓๔๐] เพราะเหตุนั้น เราจึงบรรลุถึงความไม่ยินดีอย่างแรงกล้า ในกามทั้งปวง เห็นภัยในกายของตน ปรารถนาแต่การออกบวช