๔. สุนทรีเถรีคาถา เล่ม ๒๖

๔ เปตานิ โภติ ปุตฺตานิ ขาทมานา ตุวํ ปุเร

ตุวํ ทิวา จ รตฺโต จ อตีว ปริตปฺปสิ ฯ

สาชฺช สพฺพานิ ขาทิตฺวา สตฺต ปุตฺตานิ พฺราหฺมณิ

วาสิฏฺฐิ ๒ เกน วณฺเณน น พาฬฺหํ ปริตปฺปสิ

พหูนิ เม ๓ ปุตฺตสตานิ ญาติสงฺฆสตานิ จ

ขาทิตานิ อตีตํเส มม ตุยฺหญฺจ พฺราหฺมณ ฯ

สาหํ นิสฺสรณํ ญตฺวา ชาติยา มรณสฺส จ

น โสจามิ น โรทามิ น จาหํ ปริตปฺปามิ ๑ ฯ

อพฺภูตํ วต วาสิฏฺฐิ ๒ วาจํ ภาสสิ เอทิสึ

กสฺส ตฺวํ ธมฺมมญฺญาย คิรํ ภาสสิ เอทิสึ ฯ

เอส พฺราหฺมณ สมฺพุทฺโธ นครํ มิถิลํ ปติ

สพฺพทุกฺขปฺปหานาย ธมฺมํ เทเสสิ ปาณินํ ฯ

ตสฺสาหํ พฺราหฺมณ อรหโต ธมฺมํ สุตฺวา นิรูปธึ

ตตฺถ วิญฺญาตสทฺธมฺมา ปุตฺตโสกํ พฺยปานุทึ ฯ

โส อหํปิ คมิสฺสามิ นครํ มิถิลํ ปติ

อปฺเปว มํ โส ภควา สพฺพทุกฺขา ปโมจเย ฯ

อทฺทส พฺราหฺมโณ พุทฺธํ วิปฺปมุตฺตํ นิรูปธึ

ตสฺส ธมฺมมเทเสสิ มุนิ ทุกฺขสฺส ปารคู

ทุกฺขํ ทุกฺขสมุปฺปาทํ ทุกฺขสฺส จ อติกฺกมํ

อริยฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ทุกฺขูปสมคามินํ ฯ

ตตฺถ วิญฺญาตสทฺธมฺโม ปพฺพชฺชํ สมโรจยิ

สุชาโต ตีหิ รตฺตีหิ ติสฺโส วิชฺชา อผสฺสยิ ฯ

เอหิ สารถิ คจฺฉาหิ รถํ นียาทยาหิมํ

อาโรคฺยํ พฺราหฺมณึ วชฺช ปพฺพชิโต ๓ ทานิ พฺราหฺมโณ

สุชาโต ตีหิ รตฺตีหิ ติสฺโส วิชฺชา อผสฺสยิ ฯ

(ตโต จ รถมาทาย สหสฺสญฺจาปิ สารถิ

อาโรคฺยํ พฺราหฺมณึ อโวจ ปพฺพชิโต ทานิ พฺราหฺมโณ

สุชาโต ตีหิ รตฺตีหิ ติสฺโส วิชฺชา อผสฺสยิ ฯ) ๑

เอตญฺจาหํ อสฺสรถํ สหสฺสญฺจาปิ สารถิซ

เตวิชฺชํ พฺราหฺมณํ สุตฺวา ปุณฺณปตฺตํ ททามิ เต ฯ

ตุเมฺหว โหตุ อสฺสรโถ สหสฺสญฺจาปิ พฺราหฺมณิ

อหํปิ ปพฺพชิสฺสามิ วรปญฺญสฺส สนฺติเก ฯ

หตฺถิควสฺสํ มณิกุณฺฑลญฺจ

ผีตญฺจิมํ เคหวิคตํ ปหาย

ปิตา ปพฺพชิโต ตุยฺหํ ภุญฺช โภคานิ สุนฺทริ

ตุวํ ทายาทิกา กุเล ฯ

หตฺถิควสฺสํ มณิกุณฺฑลญฺจ

รมฺมญฺจิมํ เคหวิคตํ ปหาย

ปิตา ปพฺพชิโต มยฺหํ ปุตฺตโสเกน อทฺธิโต ๒

อหํปิ ปพฺพชิสฺสามิ ภาตุโสเกน อทฺธิตา ๓

โส เต อิชฺฌตุ สงฺกปฺโป ยํ ตฺวํ ปตฺเถสิ สุนฺทริ

อุตฺติฏฺฐปิณฺโฑ อุญฺโฉ จ ปํสุกูลญฺจ จีวรํ

เอตานิ อภิสมฺโภนฺตี ปรโลเก อนาสวา ฯ

สิกฺขมานาย เม อยฺเย ทิพฺพจกฺขุํ วิโสธิตํ

ปุพฺเพนิวาสํ ชานามิ ยตฺถ เม วุสิตํ ปุเร ฯ

ตุวํ นิสฺสาย กลฺยาณิ ๑ เถรี สงฺฆสฺส โสภเณ

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

อนุชานาหิ เม อยฺเย อิจฺเฉ สาวตฺถึ คนฺตเว

สีหนาทํ นทิสฺสามิ พุทฺธเสฏฺฐสฺส สนฺติเก ฯ

ปสฺส สุนฺทริ สตฺถารํ เหมวณฺณํ หริตฺตจํ

อทนฺตานํ ทเมตารํ สมฺพุทฺธมกุโตภยํ ฯ

ปสฺส สุนฺทริมายนฺตึ วิปฺปมุตฺตํ นิรูปธึ

วีตราคํ วิสํยุตฺตํ กตกิจฺจมนาสวํ ฯ

พาราณสีโต นิกฺขมฺม ตว สนฺติกมาคตา

สาวิกา เต มหาวีร ปาเท วนฺทติ สุนฺทรี ฯ

ตุวํ พุทฺโธ ตุวํ สตฺถา ตุยฺหํ ธีตมฺหิ พฺราหฺมณ

โอรสา มุขโต ชาตา กตกิจฺจา อนาสวา ฯ

ตสฺสา เต สฺวาคตํ ภทฺเท ตโต เต อทุราคตํ

เอวํ หิ ทนฺตา อายนฺติ สตฺถุ ปาทานิ วนฺทิกา

วีตราคา วิสํยุตฺตา กตกิจฺจา อนาสวา ฯ

สุนฺทรี ฯ

๑ ม. ภาสสิ ตฺวญฺจ เม ฯ ๒ ยุ. วาเสฏฺฐิ ฯ ๓ ม. เมสทฺโท นตฺถิ ฯ

๑ โป. ม. น จาปิ ปริตปฺปยึ ฯ ๒ ยุ. วาเสฏฺฐิ ฯ ๓ ม. ปพฺพชิ ทานิ พฺราหฺมโณ ฯ

๑ ยุ. อิเม ปาฐา น ทิสฺสนฺติ ฯ ๒ ยุ. อทฺทิโต ฯ ๓ ยุ. อทฺทิตา ฯ

สุชาตพราหมณ์ผู้บิดา เมื่อจะถามถึงเหตุแห่งการบรรเทาความเศร้าโศก จึงกล่าว

คาถาถามว่า

ดูกรแม่สุนทรีผู้เจริญ เมื่อก่อนท่านเคี้ยวกินบุตรทั้งหลายที่ตายแล้วเป็นอันมาก ท่านเดือดร้อนอย่างยิ่งทั้งกลางวันและกลางคืน ดูกรนางพราหมณีผู้เป็นเหล่ากอวาเสฏฐโคตร วันนี้ท่านได้เคี้ยวกินบุตรรวมทั้งหมด ๗ คน

เพราะเหตุไรจึงไม่เดือดร้อนเล่า.

พระสุนทรีเถรีกล่าวว่า

ดูกรพราหมณ์ ในเวลาที่ล่วงมาแล้ว บุตรและหมู่ญาติของเราหลายร้อยอันเราและท่านได้กินแล้ว เรานั้นได้รู้นิพพานอันเป็นธรรมเครื่องสลัดออกซึ่งชาติและมรณะ จึงไม่เศร้าโศก ไม่ร้องไห้ และไม่เดือดร้อน.

พราหมณ์กล่าวว่า

ดูกรนางวาสิฏฐี วาจาที่ท่านพูดนี้เป็นวาจาที่น่าอัศจรรย์หนอ ท่านรู้ธรรม

ของใคร จึงกล่าววาจาเช่นนี้ได้?

พระสุนทรีเถรีกล่าวว่า

ดูกรพราหมณ์ พระสัมพุทธเจ้าเสด็จมาถึงเมืองมิถิลา ทรงแสดงธรรมแก่หมู่สัตว์เพื่อให้ละทุกข์ทั้งปวง ดูกรพราหมณ์ เราฟังธรรมอันหาอุปธิกิเลสมิได้ ของพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นแล้วเป็นผู้มีสัทธรรมอันรู้แจ้งแล้ว ณ ที่นั้น จึงบรรเทาความเศร้าโศกถึงบุตร

เสียได้.

แม้เราก็จักไปสู่เมืองมิถิลาบ้าง ถึงอย่างไร พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นก็คงเปลื้องเราจากสรรพทุกข์ได้เป็นแน่ พราหมณ์ได้พบพระพุทธเจ้าผู้หลุดพ้นแล้ว ไม่มีอุปธิกิเลส พระพุทธเจ้าเป็นมุนี ผู้ถึงฝั่งแห่งทุกข์ทรงแสดงธรรม คือ ทุกข์ เหตุให้เกิดทุกข์ ความก้าวล่วงทุกข์ และอริยมรรคประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ อันเป็นทางดำเนินถึงความดับทุกข์ พราหมณ์มีพระสัทธรรมอันรู้แจ้งแล้ว ณ สำนักพระพุทธเจ้านั้นพอใจการออกบวช พอบวชแล้วได้ ๓ ราตรี ก็ได้บรรลุวิชชา ๓ มานี่เถิดนายสารถี ไปเถิด เรามอบรถนี้ให้ท่าน ขอท่านจงบอกพราหมณีว่าเราสบายดี แต่เดี๋ยวนี้พราหมณ์ได้บวชแล้วได้ ๓ ราตรี ก็ได้บรรลุวิชชา ๓ลำดับนั้น นายสารถีได้พารถ และกหาปณะพันหนึ่งไปมอบให้นางพราหมณีและได้บอกนางพราหมณีว่า พราหมณ์สบายดีแต่เดี๋ยวนี้บวชเสียแล้ว

พอบวชแล้วได้ ๓ ราตรี ก็บรรลุวิชชา ๓.

นางพราหมณีกล่าวว่า

ดูกรนายสารถี เราให้รถม้านี้กับกหาปณะพันหนึ่งและบาตรอันเต็มแล้ว

แก่ท่าน เพราะได้ฟังว่าพราหมณ์ได้บรรลุวิชชา ๓.

เมื่อนางพราหมณีให้รางวัลอย่างนี้ นายสารถีไม่รับ กลับกล่าวว่า

ดูกรนางพราหมณี รถม้าและกหาปณะพันหนึ่ง ขอจงเป็นของท่านตามเดิมเถิด แม้ข้าพเจ้าก็จักออกบวชในสำนักของพระพุทธเจ้า ผู้มีพระปัญญา

อันประเสริฐ.

ก็เมื่อนายสารถีออกบวชแล้ว นางพราหมณีเรียกนางสุนทรีธิดาของตนมาแล้ว ได้กล่าว

คาถาใจความว่า

ลูกสุนทรี บิดาของเจ้าละช้าง โค ม้า แก้วมณี แก้วกุณฑล และเครื่องอุปกรณ์แห่งเรือนเป็นอันมากนี้ออกบวชแล้ว เจ้าจงบริโภคโภคะ

เหล่านี้เถิด เพราะว่าเจ้าเป็นทายาทในสกุลนี้.

นางสุนทรีฟังคำมารดาแล้ว เมื่อจะประกาศความตั้งใจในการออกบวชของตน จึงกล่าว

คาถาความว่า

บิดาของดิฉันถูกความเศร้าโศกถึงบุตรครอบงำจึงละช้าง โค ม้าแก้วมณี แก้วกุณฑล และเครื่องอุปกรณ์แห่งเรือนอันรื่นรมย์นี้แล้วออกบวช ดิฉันผู้ถูกความเศร้าโศกถึงพี่ชายครอบงำแล้ว จักออกบวชบ้าง.

ลำดับนั้น มารดาเมื่อจะชักนำนางสุนทรีในทางเนกขัมมะจึงได้กล่าวคาถาความว่า

ลูกสุนทรี ขอความดำริในการออกบวชของเจ้าจงสำเร็จตามที่เจ้าปรารถนาเถิด เจ้าจงบริโภคก้อนข้าวอันต้องยืนรับ จงมีการเที่ยวแสวงหา จงเป็นผู้นุ่งห่มผ้าบังสุกุลจีวรและจงเป็นผู้ไม่มีอาสวะในโลกหน้า.

นางสุนทรีกล่าวกับนางภิกษุณีผู้เป็นอุปัชฌายะว่า

ข้าแต่แม่เจ้า ดิฉันศึกษาอยู่ ได้ชำระทิพยจักษุให้หมดจดแล้ว รู้ระลึกถึงขันธ์ที่เคยอยู่มาแล้วก่อนๆ ได้ ข้าแต่แม่เจ้าผู้มีคุณอันดีงาม เป็นผู้งามในหมู่พระเถรี วิชชา ๓ ดิฉันได้บรรลุแล้ว คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าดิฉันได้ทำเสร็จแล้ว เพราะอาศัยท่าน ข้าแต่ท่านแม่ ดิฉันปรารถนาจะไปยังนครสาวัตถี ขอท่านแม่จงอนุญาตให้ดิฉันไปเถิด ดิฉันจักบันลือ

สีหนาทในสำนักของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด.

พระสุนทรีไปถึงพระนครสาวัตถีแล้ว เข้าไปยังพระวิหารได้เห็นพระศาสดาประทับนั่งอยู่จึงกล่าวคาถาความว่า

ดูกรแม่สุนทรี ท่านจงดูพระศาสดาผู้มีพระวรรณะดุจทองคำ มีพระฉวีวรรณเหลืองดังทองคำ ทรงฝึกคนที่ผู้อื่นฝึกไม่ได้ ผู้ตรัสรู้ด้วยพระองค์เอง ผู้ไม่มีภัยแต่ที่ไหนๆ ขอพระองค์ทรงทอดพระเนตรนางสุนทรีผู้หลุดพ้นแล้ว ไม่มีอุปธิกิเลส ปราศจากราคะ ผู้ไม่เกาะเกี่ยวไม่มีอาสวะ เสร็จกิจแล้วมาเฝ้าอยู่ ข้าแต่พระมหาวีรเจ้า นางสุนทรีสาวิกาของพระองค์ ออกจากพระนครพาราณสีมาสู่สำนักของพระองค์แล้ว ถวายบังคมพระยุคลบาทอยู่ พระองค์เป็นพระพุทธเจ้า พระองค์เป็นพระศาสดา ของหม่อมฉัน ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นพราหมณ์ หม่อมฉันเป็นธิดาผู้ซึ่งเกิดแต่พระอุระ แต่พระโอฐของพระองค์ เป็นผู้ทำกิจ

เสร็จแล้ว ไม่มีอาสวะ.

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า

ดูกรนางสุนทรีผู้เจริญ การที่เธอมานี้ ชื่อว่าเป็นการมาดีแล้ว เธอมาแต่ที่ไกลก็เหมือนมาใกล้ เพราะว่า ผู้ที่มีอินทรีย์อันฝึกแล้ว ปราศจากความกำหนัด ไม่เกาะเกี่ยว ทำกิจเสร็จแล้ว ไม่มีอาสวะ ย่อมมาไหว้เท้า

ของพระศาสดาอย่างนี้.