๒. มหาหังสชาดก เล่ม ๒๘

เอเต หํสา ปกฺกมนฺติ วงฺกงฺคา ภยเมริตา

หริตฺตจ เหมวณฺณ กามํ สุมุข ปกฺกม ฯ

โอหาย มํ ญาติคณา เอกํ ปาสวสํ คตํ

อนเปกฺขมานา คจฺฉนฺติ กึ เอโก อวหียสิ ฯ

ปเตว ปตตํ เสฏฺฐ นตฺถิ พนฺเธ ๑ สหายตา

มา อนีฆาย หาเปสิ กามํ สุมุข ปกฺกม ฯ

หงส์เหล่านั้นถูกภัยคุกคามแล้ว ย่อมบินหนีไป ดูกรสุมุขะ ผู้มีขนเหลือง มีผิวพรรณดังทอง ท่านจงบินหนีไปตามความปรารถนาเถิดหมู่ญาติละทิ้งเราซึ่งตกอยู่ในอำนาจบ่วงตัวเดียว บินหนีไปไม่เหลียวหลังเลย ท่านจะอยู่ผู้เดียวทำไม ดูกรสุมุขะผู้ประเสริฐกว่าหงส์ทั้งหลายท่านจงกลับไปเสียเถิด ความเป็นสหายในเราผู้ติดบ่วงย่อมไม่มี ท่านอย่าคลายความเพียรเพื่อความไม่มีทุกข์ จงหนีไปเสียตามความปรารถนาเถิด.

นาหํ ทุกฺขปเรโตปิ ธตรฏฺฐ ตุวํ ชเห

ชีวิตํ มรณํ วา เม ตยา สทฺธึ ภวิสฺสติ ฯ

นาหํ ทุกฺขปเรโตปิ ธตรฏฺฐ ตุวํ ชเห

น มํ อนริยสํยุตฺเต กมฺเม โยเชตุมรหสิ ฯ

สกุมาโร สขา ตฺยสฺมิ สจิตฺเตสฺมิ ๒ เต ฐิโต

ญาโต เสนาปติ ตฺยาหํ หํสานํ ปวรุตฺตม

กถมหํ วิกตฺถิสฺสํ ๓ ญาติมชฺเฌ อิโต คโต้

ตํ หิตฺวา ปตตํ เสฏฺฐ กินฺเต วกฺขามิโต คโต

อิธ ปาณํ จชิสฺสามิ นานริยํ กตฺตุมุสฺสเห ฯ

๑ ม. พทฺเธ ฯ ๒ ม. สจิตฺเต จสฺมิ ฯ ๓ ยุ. วิกตฺติสฺสํ ฯ

ข้าแต่พระยาหงส์ธตรฐ ก็ข้าพระองค์แม้มีความทุกข์เป็นเบื้องหน้า ก็จะไม่ละทิ้งพระองค์เลย ความเป็นอยู่หรือความตายของข้าพระองค์จักมีพร้อมกับพระองค์ ข้าแต่พระยาหงส์ธตรฐ ก็ข้าพระองค์ แม้มีความทุกข์เป็นเบื้องหน้าก็จะไม่ละทิ้งพระองค์เลย พระองค์ไม่ควรจะชักชวนข้าพระองค์ให้ประกอบในกรรมอันประกอบด้วยความเป็นคนไม่ประเสริฐเลย ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐสุดกว่าหงส์ทั้งหลาย ข้าพระองค์เป็นสหายสหชาติของพระองค์ เป็นผู้ดำรงอยู่ในจิตของพระองค์ ใครๆ ก็รู้ว่าข้าพระองค์เป็นเสนาบดีของพระองค์ ข้าพระองค์ไปจากที่นี่แล้ว จะกล่าวอวดอ้างในท่ามกลางหมู่ญาติได้อย่างไร ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐกว่าหงส์ทั้งหลาย ข้าพระองค์ละทิ้งพระองค์ไปจากที่นี่แล้ว จะกล่าวกะฝูงหงส์เหล่านั้นได้อย่างไร ข้าพระองค์จักยอมสละชีวิตไว้ในที่นี้ ไม่สามารถจะทำกิจของคนผู้ไม่ประเสริฐได้.

เอโส หิ ธมฺโม สุมุข ยํ ตฺวํ อริยปเถ ฐิโต

โย ภตฺตารํ สขารํ มํ น ปริจฺจตฺตุมุสฺสเห ฯ

ตญฺหิ เม เปกฺขมานสฺส ภยํ นเตฺวว ชายติ

อธิคจฺฉสิ ตฺวํ มยฺหํ เอวํภูตสฺส ชีวิตํ ฯ

ดูกรสุมุขะ ท่านไม่อาจจะละทิ้งเราผู้เป็นทั้งนายทั้งสหายชื่อว่าตั้งอยู่ในทางอันประเสริฐ นี้แลเป็นธรรมเนียมของโบราณกบัณฑิตทั้งหลายจริงอยู่ เมื่อเรายังเห็นท่าน ความกลัวย่อมไม่เกิดขึ้นเลย ท่านจักให้เราผู้เป็นอยู่อย่างนี้รอดชีวิตได้.

อิจฺเจวํ มนฺตยนฺตานํ อริยานํ อริยวุตฺตินํ

ทณฺฑมาทาย เนสาโท อาปตี ตุริโต ภุสํ ฯ

ตมาปตนฺตํ ทิสฺวาน สุมุโข อติพฺรูหยิ ๑

อฏฺฐาสิ ปุรโต รญฺโญ หํโส วิสฺสาสยํ พฺยถํ ฯ

มา ภายิ ปตตํ เสฏฺฐ น หิ ภายนฺติ ตาทิสา

อหํ โยคํ ปยุญฺชิสฺสํ ยุตฺตํ ธมฺมูปสญฺหิตํ

เตน ปริยาปทาเนน ขิปฺปํ ปาสา ปโมกฺขสิ ฯ

เมื่อสุวรรณหงส์ทั้งสองผู้ประเสริฐ ผู้ประพฤติธรรมอันประเสริฐ กำลังโต้ตอบกันด้วยประการฉะนี้ นายพรานถือท่อนไม้กระชับแน่นรีบเดินเข้ามา สุมุขหงส์เห็นนายพรานนั้นกำลังเดินมา จึงได้ร้องเสียงดังยืนอยู่ข้างหน้าพระยาหงส์ปลอบพระยาหงส์ผู้หวาดกลัวให้เบาใจด้วยคำว่าข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐกว่าหงส์ทั้งหลาย อย่าทรงกลัวเลย ด้วยว่า บุคคลทั้งหลายเช่นกับพระองค์ย่อมไม่กลัว ข้าพระองค์จะประกอบความเพียรอันสมควร ประกอบด้วยธรรม พระองค์จะพ้นจากบ่วงด้วยความเพียรอันผ่องแผ้วนั้นได้โดยพลัน.

ตสฺส ตํ วจนํ สุตฺวา สุมุขสฺส สุภาสิตํ

ปหฏฺฐโลโม เนสาโท อญฺชลิสฺสูปนามยิ ๒ ฯ

น เม สุตํ วา ทิฏฺฐํ วา ภาสนฺโต มานุสึ ทิโช

อริยํ พฺรูหนฺโต ๓ วงฺกงฺโค จชนฺโต มานุสึ คิรํ ฯ

กินฺนุ ตายํ ทิโช โหติ มุตฺโต พนฺธํ ๔ อุปาสสิ

โอหาย สกุณา ยนฺติ กึ เอโก อวหียสิ ฯ

นายพรานได้ฟังคำสุภาษิตของสุมุขหงส์นั้น แล้วขนลุกชูชันนอบน้อมอัญชลีแก่สุมุขหงส์แล้วถามว่า เราไม่เคยได้ฟังหรือไม่เคยได้เห็นนกพูดภาษามนุษย์ได้ ท่านแม้จะเป็นนกก็พูดภาษาอันประเสริฐ เปล่งวาจาภาษามนุษย์ได้ พระยาหงส์ตัวนี้เป็นอะไรกับท่านหรือ ท่านพ้นแล้วทำไมจึงเฝ้าหงส์ผู้ติดบ่วงอยู่ หงส์ทั้งหลายพากันละทิ้งไปหมด เพราะเหตุใดท่านจึงยังอยู่ผู้เดียว.

ราชา เม โส ทิชามิตฺต เสนาปจฺจสฺส การยึ

ตมาปเท ปริจฺจตฺตุํ นุสฺสเห วิหคาธิปํ ฯ

มหาคณายํ ๕ ภตฺตา เม มา เอโก พฺยสนํ อคา

ยถา ตํ สมฺม เนสาท ภตฺตายํ อภิโต รเม ฯ

๑ สี. ยุ. อปริพฺรูหยิ ฯ ๒ ม. อญฺชลิสฺส ปณามยิ ฯ ๓ ม. พฺรุวาโน ฯ

๔ ม. พทฺธํ ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ ๕ ม. มหาคณาย ฯ

ดูกรนายพรานผู้เป็นศัตรูของนก พระยาหงส์นั้นเป็นราชาของข้าพเจ้า ทรงตั้งข้าพเจ้าให้เป็นเสนาบดี ข้าพเจ้าไม่สามารถจะละทิ้งพระองค์ผู้เป็นอธิบดีของหงส์ ในคราวมีอันตรายได้ พระยาหงส์นี้เป็นนายของหมู่หงส์เป็นอันมากและของข้าพเจ้า อย่าให้พระองค์ผู้เดียวพึงถึงความพินาศเสียเลย ดูกรนายพรานผู้สหาย เพราะเหตุที่พระยาหงส์นี้เป็นนายของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจึงยินดีรื่นรมย์อยู่.

อริยวุตฺติ ๑ วงฺกงฺค โย ปิณฺฑมปจายสิ

จชามิ เต ตํ ภตฺตารํ คจฺฉถูโภ ยถาสุขํ ฯ

ดูกรหงส์ ท่านย่อมนอบน้อมก้อนอาหาร ชื่อว่ามีประพฤติธรรมอันประเสริฐ ข้าพเจ้าจะปล่อยนายของท่าน ท่านทั้งสองจงไปตามสบายเถิด.

สเจ อตฺตปฺปโยเคน โอหิโต หํสปกฺขินํ

ปฏิคฺคณฺหาม เต สมฺม เอตํ อภยทกฺขิณํ ฯ

โน เจ อตฺตปฺปโยเคน โอหิโต หํสปกฺขินํ

อนิสฺสโร มุญฺจํ อเมฺห เถยฺยํ กยิราสิ ลุทฺทก ฯ

ดูกรสหาย ถ้าท่านดักหงส์และนกทั้งหลายด้วยประโยชน์ของตนข้าพเจ้าจะขอรับทักษิณาอภัยของท่านนี้ ดูกรนายพราน ถ้าท่านไม่ได้ดักหงส์และนกทั้งหลายด้วยประโยชน์ของตนท่านไม่มีอิสระ ถ้าท่านปล่อยเราทั้งสองเสีย ท่านก็ชื่อว่ากระทำความเป็นขโมย.

ยสฺส ตฺวํ ภตโก รญฺโญ กามํ ตสฺเสว ปาปย

ตสฺส ๒ สํยมโน ราชา ยถาภิญฺญํ กริสฺสติ ฯ

ท่านเป็นคนรับใช้ของพระราชาพระองค์ใด จงนำข้าพเจ้าไปให้ถึงพระราชาพระองค์นั้น ตามปรารถนาเถิด พระเจ้าสัญญมนะจักทรงกระทำตามพระประสงค์ในพระราชนิเวศน์นั้น.

อิจฺเจวํ วุตฺโต เนสาโท เหมวณฺเณ หริตฺตเจ

อุโภ หตฺเถหิ ปคฺคยฺห ๓ ปญฺชเร อชฺฌโวทหิ ฯ

เต ปญฺชรคเต ปกฺขี อุโภ ภสฺสรวณฺณิเน

สุมุขํ ธตรฏฺฐญฺจ ลุทฺโท อาทาย ปกฺกมิ ฯ

นายพรานอันสุมุขหงส์กล่าวด้วยประการอย่างนี้แล้ว จึงเอามือทั้งสองประคองพระยาหงส์ทองผู้มีสีดังทองคำ ค่อยๆ วางลงในกรง นายพรานพาพระยาหงส์ทั้งสองผู้มีผิวพรรณอันผุดผ่อง คือสุมุขหงส์และพระยาหงส์ธตรฐซึ่งอยู่ในกรงหลีกไป.

หริยมาโน ธตรฏฺโฐ สุมุขํ เอตทพฺรวิ

พาฬฺหํ ภายามิ สุมุข สามาย ลกฺขณูรุยา

อสฺมากํ วธมญฺญาย อถตฺตานํ วธิสฺสติ ฯ

ปากหํสา จ สุมุข สุเหมา เหมสุตฺตจา

โกญฺจี สมุทฺทตีเรว กปณา นูน รุจฺจติ ฯ

พระยาหงส์ธตรฐอันนายพรานนำไปอยู่ได้กล่าวกะสุมุขหงส์ว่าดูกรสุมุขะเรากลัวนัก ด้วยนางหงส์ผู้มีผิวพรรณดังทองคำมีขาได้ลักษณะ นางรู้ว่าเราถูกฆ่า ก็จักฆ่าตนเสียโดยแท้ ดูกรสุมุขะ ก็ราชธิดาของพระยาปากหงส์ นามว่าสุเหมามีผิวงามดังทองคำจักร่ำไห้อยู่ เหมือนนางนกกะเรียนผู้กำพร้าร่ำไห้อยู่ที่ริมฝั่งสมุทรฉะนั้นเป็นแน่.

เอวํ มหนฺโต โลกสฺส อปฺปเมยฺโย มหาคณี

เอกิตฺถิมนุโสเจยฺย นยิทํ ปญฺญวโตมิว ฯ

วาโตว คนฺธมาเทติ อุภยํ เฉกปาปกํ

พาโล อามกปกฺกํว โลโล อนฺโธว อามิสํ ฯ

อวินิจฺฉยญฺญู อตฺเถสุ มนฺโทว ปฏิภาสิ มํ

กิจฺจากิจฺจํ น ชานาสิ สมฺปตฺโต กาลปริยายํ ฯ

อฑฺฒุมฺมตฺโต อุทีเรสิ โย เสยฺโย มญฺญสิตฺถิโย

พหุสาธารณา เหตา โสณฺฑานํว สุราฆรํ ฯ

มายา เจตา มรีจีว โสกา โรคา จุปทฺทวา

ขราว พนฺธนา เจตา มจฺจุปาสา คุหาสยา

ตาสุ โย วิสฺสเส โปโส โส นเรสุ นราธโม ฯ

๑ ม. อริยวตฺตสิ ฯ ๒ ม. ตตฺถ ฯ ๓ ม. สงฺคยฺห ฯ

การที่พระองค์เป็นใหญ่กว่าโลกคือ หงส์ ใครๆ ไม่สามารถจะประมาณคุณได้ เป็นครูของหมู่คณะใหญ่ พึงตามเศร้าโศกถึงหญิงคนเดียวอย่างนี้ เหมือนไม่ใช่ของผู้มีปัญญา ลมย่อมพัดพานทั้งกลิ่นหอมและกลิ่นเหม็น เด็กอ่อนย่อมเก็บผลไม้ทั้งดิบทั้งสุก คนตาบอดผู้โลภในรสย่อมถือเอาอาหาร ฉันใด ธรรมดาหญิงก็ฉันนั้น พระองค์ไม่รู้จักตัดสินในเหตุทั้งหลายปรากฏแก่ข้าพระองค์เหมือนคนเขลา พระองค์จะถึงมรณกาลแล้ว ยังไม่ทรงทราบกิจที่ควรและไม่ควร พระองค์เห็นจะเป็นกึ่งคนบ้าบ่นเพ้อไปต่างๆ ทรงสำคัญหญิงว่าเป็นผู้ประเสริฐ แท้จริงหญิงเหล่านี้เป็นของทั่วไปแก่คนเป็นอันมาก เหมือนโรงสุราเป็นสถานที่ทั่วไปแก่พวกนักเลงสุรา ฉะนั้น อนึ่ง หญิงเหล่านี้มีมารยาเหมือนพยับแดดเป็นเหตุแห่งความเศร้าโศก เป็นเหตุเกิดโรคและอันตราย อนึ่ง หญิงเหล่านี้เป็นคนหยาบคาย เป็นเครื่องผูกมัด เป็นบ่วง เป็นถ้ำที่อยู่ของมัจจุราช บุรุษใดพึงหลงระเริงใจในหญิงเหล่านั้น บุรุษนั้นชื่อว่าเป็นคนเลวทรามในหมู่นระ.

ยํ วุฑฺเฒหิ อุปญฺญาตํ โก ตํ นินฺทิตุมรหติ

มหาภูติตฺถิโย นาม โลกสฺมึ อุปปชฺชิสุํ ฯ

ขิฑฺฑา ปณิหิตา ตาสุ รติ ตาสุ ปติฏฺฐิตา

วีชานิ ตาสุ รูหนฺติ ยทิทํ สตฺตา ปชายเร

ตาสุ โก นิพฺพิเช ๑ โปโส ปาณมาสชฺช ปาณิภิ ฯ

ตฺวเมว นาญฺโญ สุมุข ถีนํ อตฺเถสุ ยุญฺชสิ

ตสฺส ตฺยชฺช ภเย ชาเต ภีเตน ชายเต มติ ฯ

สพฺโพ หิ สํสยํ ปตฺโต ภยํ ภีรุ ติติกฺขติ

ปณฺฑิตา หิ มหนฺตาโน อตฺเถ ยุญฺชนฺติ ทุยฺยุเช ฯ

เอตทตฺถาย ราชาโน สูรมิจฺฉนฺติ มนฺตินํ

ปฏิพาหติ ยํ สูโร อาปทํ อตฺตปริยายํ ฯ

มา โน อชฺช วิกนฺตึสุ รญฺโญ สูทา มหานเส

ตถาหิ วณฺโณ ปตฺตานํ ผลํ เวฬฬว ตํ วธิ ฯ

มุตฺโตปิ เนจฺฉสิ อุฑฺเฑตุํ สยํ พนฺธํ อุปาคมิ

โสปชฺช สํสยํ ปตฺโต อตฺถํ คณฺหาหิ มา มุขํ ฯ

๑ ม. นิพฺพิเท ฯ

วัตถุใด อันท่านผู้เจริญทั้งหลายรู้จักดีแล้ว ใครควรจะติเตียนวัตถุนั้นเล่าขึ้นชื่อว่าหญิงทั้งหลายมีบุญมาก เกิดแล้วในโลก ความคะนองอันบุคคลตั้งไว้แล้วในหญิงเหล่านั้น ความยินดีอันบุคคลตั้งเฉพาะไว้แล้วในหญิงเหล่านั้น พืชทั้งหลาย (มีพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า พระอริยสาวกและพระเจ้าจักรพรรดิ์เป็นต้น) ย่อมงอกขึ้นในหญิงเหล่านั้นสัตว์เหล่านั้นพึงเจริญ บุรุษไรมาเกี่ยวข้องชีวิตหญิงด้วยชีวิตของตนแล้วพึงเบื่อหน่ายในหญิงเหล่านั้น

ดูกรสุมุขะ ท่านนั่นแหละ ไม่ต้องคนอื่นละก็ประกอบในประโยชน์ของหญิงทั้งหลาย เมื่อภัยเกิดขึ้นแก่ท่านในวันนี้ความคิดจึงเกิดขึ้นเพราะความกลัว จริงอยู่ บุคคลทั้งปวงผู้ถึงความสงสัยในชีวิต มีความหวาดกลัว ย่อมอดกลั้นความกลัวไว้ได้ เพราะว่าบัณฑิตทั้งหลายเป็นผู้ดำรงอยู่ในฐานะอันใหญ่ ย่อมประกอบในประโยชน์อันมากที่จะประกอบได้ พระราชาทั้งหลาย ย่อมทรงปรารถนาความกล้าหาญของมนตรีทั้งหลาย เพื่อทรงประสงค์ที่จะได้ความกล้าหาญนั้นป้องกันอันตรายและสามารถป้องกันพระองค์เองด้วย วันนี้ ท่านจงกระทำด้วยประการที่พวกพนักงานเครื่องต้นของพระราชา อย่าเชือดเฉือนเราทั้งสองในโรงครัวใหญ่เถิด จริงอย่างนั้น สีแห่งขนปีกทั้งหลายจะฆ่าท่านเสียเหมือนขุยไม้ไผ่ ฉะนั้น ท่านแม้นายพรานจะปล่อยแล้วไม่ปรารถนาจะบินหนีไป ยังเข้ามาใกล้บ่วงเองอีกเล่า วันนี้ ท่านถึงความสงสัยในชีวิตแล้ว จงถือเอาสิ่งที่เป็นประโยชน์ อย่ายื่นปากออกไปเลย.

โส ตฺวํ ๑ โยคํ ปยุญฺชสฺสุ ยุตฺตํ ธมฺมูปสญฺหิตํ

ตว ปริยาปทาเนน มม ปาเณสนํ จร ฯ

ท่านนั้นจงประกอบความเพียร ที่สมควรอันประกอบด้วยธรรม จงประพฤติการแสวงหาทางที่จะช่วยให้เรารอดชีวิต ด้วยความเพียรอันผ่องแผ้วของท่านเถิด.

มา ภายิ ปตตํ เสฏฺฐ น หิ ภายนฺติ ตาทิสา

อหํ โยคํ ปยุญฺชิสฺสํ ยุตฺตํ ธมฺมูปสญฺหิตํ

มม ปริยาปทาเนน ขิปฺปํ ปาสา ปโมกฺขสิ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐกว่านกทั้งหลาย อย่าทรงกลัวเลยผู้ที่สมบูรณ์ด้วยญาณวิริยะเช่นพระองค์ย่อมไม่กลัวเลย ข้าพระองค์จักประกอบความเพียรที่สมควร อันประกอบด้วยธรรม พระองค์จะหลุดพ้นจากบ่วงด้วยความเพียรอันผ่องแผ้วของข้าพระองค์ โดยเร็วพลัน.

โส ลุทฺโท หํสกาเชน ราชทฺวารํ อุปาคมิ

ปฏิเวเทถ มํ รญฺโญ ธตรฏฺฐายมาคโต ฯ

นายพรานนั้น เข้าไปยังประตูพระราชวังพร้อมด้วยหาบหงส์แล้ว จึงสั่งนายประตูว่า ท่านจงไปกราบทูลถึงเราแด่พระราชาว่า พระยาหงส์ธตรฐนี้มาแล้ว.

เต ทิสฺวา ปุญฺญสงฺกาเส อุโภ ลกฺขณสมฺมเต ๒

ขลุ สญฺญมโน ราชา อมจฺเจ อชฺฌภาสถ ฯ

เทถ ลุทฺทสฺส วตฺถานิ อนฺนํ ปานญฺจ โภชนํ

กามงฺกโร หิรญฺญสฺส ยาวนฺโต เอส อิจฺฉติ ฯ

ได้ยินว่า พระเจ้าสัญญมนะทอดพระเนตรเห็นหงส์ทองทั้งสอง ตัวผู้รุ่งเรืองด้วยบุญ หมายรู้ด้วยลักษณะ แล้วตรัสรับสั่งกะพวกอำมาตย์ว่าท่านทั้งหลายจงให้ผ้า ข้าว น้ำ และเครื่องบริโภค แก่นายพราน เงินเป็นสิ่งกระทำความปรารถนาแก่เขา เขาปรารถนาประมาณเท่าใด ท่านทั้งหลายจงให้แก่เขาประมาณเท่านั้น.

ทิสฺวา ลุทฺทํ ปสนฺนตฺตํ กาสิราเชตทพฺรวิ ๓-์

ยทายํ ๔ สมฺม เขมก ปุณฺณา หํเสหิ ติฏฺฐติ ฯ

กถํ รุจิมชฺฌคตํ ปาสหตฺโถ อุปาคมิ

โอกิณฺณํ ญาติสงฺเฆหิ นิมฺมชฺฌิมํ กถํ คหิ ฯ

พระเจ้ากาสีทอดพระเนตรเห็นนายพรานผู้มีความผ่องใส แล้วจึงตรัสว่าดูกรเขมกะผู้สหาย ก็สระโบกขรณีนี้เต็มไปด้วยฝูงหงส์ ตั้งอยู่ (น้ำเต็มเปี่ยม) อย่างไรท่านจึงถือบ่วงเดินเข้าไปใกล้พระยาหงส์ผู้อยู่ในท่ามกลางฝูงหงส์ ที่น่าชอบใจเกลื่อนกล่นไปด้วยฝูงหงส์ผู้เป็นญาติ ซึ่งมิใช่หงส์ชั้นกลางได้และจับเอามาได้อย่างไร.

อชฺช เม สตฺตมา รตฺติ อาทานานิ ๕ อุปาสโต

ปทเมตสฺส อเนฺวสํ อปฺปมตฺโต ฆฏสฺสิโต ฯ

อถสฺส ปทมทฺทกฺขึ จรโต อาทเนสนํ

ตตฺถาหํ โอทหึ ปาสํ เอวนฺตํ ทิชมคฺคหึ ฯ

๑ ม. ตํ ฯ ๒ สี. ยุ. ลกฺขญฺญาสมฺมเต ฯ ๓ ม. กาสิราชา ตทพฺรวิ ฯ ๔ ยทฺยายํ ฯ

๕ ม. อทนานิ ฯ

วันนี้ เป็นราตรีที่ ๗ ของข้าพระองค์ ข้าพระองค์เป็นผู้ไม่ประมาท แอบอยู่ในตุ่ม คอยติดตามรอยเท้าของพระยาหงส์นี้ ซึ่งกำลังเข้าไปยังที่ถือเอาเหยื่อ ลำดับนั้น ข้าพระองค์ได้เห็นรอยเท้าของพระยาหงส์นั้น ผู้กำลังเที่ยวแสวงหาเหยื่อ จึงดักบ่วงลงในที่นั้น ข้าพระองค์จับพระยาหงส์นั้นมาได้ด้วยอุบายอย่างนี้ พระเจ้าข้า.

ลุทฺท เทฺว อิเม สกุณา อถ เอโกติ ภาสสิ

จิตฺตํ นุ เต วิปริยตฺตํ ๑ อาทู กินฺนุ ชิคึสสิ ฯ

ดูกรนายพราน หงส์นี้มีอยู่สองตัว ไฉนท่านจึงกล่าวว่ามีตัวเดียว จิตของท่านวิปริตไปแล้วหรือ หรือว่าท่านคิดจะหาประโยชน์อะไร.

ยสฺส โลหิตกา ตาลา ตปเนยฺยานิภา ๒ สุภา

อุรํ สํหจฺจ ติฏฺฐนฺติ โส เม พนฺธํ อุปาคมิ ฯ

อถายํ ภสฺสโร ปกฺขี อพนฺโธ พนฺธมาตุรํ

อริยํ พฺรูหนฺโต ๓ อฏฺฐาสิ วทนฺโต ๔ มานุสึ คิรํ ฯ

หงส์ตัวที่มีพื้นแดง มีสีงดงามดุจทองคำกำลังหลอม รอบๆ คอจรดทรวงอกนั้น เข้ามาติดบ่วงของข้าพระองค์ แต่หงส์ตัวที่ผุดผ่องนี้มิได้ติดบ่วง เมื่อจะกล่าวถ้อยคำเป็นภาษามนุษย์ ได้ยืนกล่าวถ้อยคำอันประเสริฐกะพระยาหงส์ผู้ติดบ่วง ผู้กระสับกระส่ายอยู่

กถนฺนุทานิ ๕ สุมุข หนน สํหจฺจ ติฏฺฐสิ

อาทู เม ปริสํ ปตฺโต ภยา ภีโต น ภาสสิ ฯ

ดูกรสุมุขหงส์ เหตุไรหนอท่านจึงยืนขบคางอยู่ในบัดนี้ หรือว่าท่านมาถึงบริษัทของเราแล้วกลัวภัย จึงไม่พูด.

นาหํ กาสิปติ ภีโต โอคฺคยฺห ปริสํ ตว

นาหํ ภยา น ภาสิสฺสํ วากฺยํ อตฺถสฺมิ ตาทิเส ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นใหญ่แห่งชนชาวกาสี ข้าพระองค์เข้ามาสู่บริษัทของพระองค์แล้ว จะกลัวภัยก็หาไม่ ข้าพระองค์จักไม่พูดเพราะกลัวภัยก็หาไม่ แต่เมื่อประโยชน์เช่นนั้นเกิดขึ้นแล้ว ข้าพระองค์จึงจักพูด.

น เต อภิสฺสรํ ปสฺเส น รเถ นปิ ปตฺติเก

นาสฺส จมฺมํ ว กีฏํ วา วมฺมิเน ๖ จ ธนุคฺคเห ฯ

น หิรญฺญํ สุวณฺณํ วา นครํ วา สุมาปิตํ

โอกิณฺณปริขํ ทุคฺคํ ทฬฺหมฏฺฏาลโกฏฺฐกํ

ยตฺถ ปวิฏฺโฐ สุมุข ภายิตพฺพํ น ภายสิ ฯ

เราไม่เห็นบริษัทผู้ยิ่งใหญ่ พลรถ พลเดินเท้า เกราะ โล่ห์และนายขมังธนูผู้สวมเกราะของท่านเลย ดูกรสุมุขหงส์ ท่านอาศัยสิ่งใดหรือว่าเข้าไปในสถานที่ใดแล้วไม่กลัวสิ่งที่จะพึงกลัว เราไม่เห็นสิ่งนั้น หรือสถานที่นั้นแม้เป็นเงิน ทองหรือนครที่สร้างไว้อย่างดีซึ่งมีคูรายรอบยากที่จะไปได้ มีหอรบและเชิงเทินอันมั่นคงเลย.

น เม อภิสฺสเรนตฺโถ นคเรน ธเนน วา

อปเถน ปถํ ยาม อนฺตลิกฺเข จรา มยํ ฯ

สุตา จ ปณฺฑิตาตฺยมฺหา นิปุณา จตฺถจินฺตกา ๑

ภาเสมตฺถวตึ วาจํ สจฺเจ จสฺส ปติฏฺฐิโต ฯ

กิญฺจ ตุยฺหํ อสจฺจสฺส อนริยสฺส กริสฺสติ

มุสาวาทิสฺส ลุทฺทสฺส ภณิตํปิ สุภาสิตํ ฯ

๑ วิปลฺลตฺถนฺติปิ ฯ ๒ ม. ตปนียนิภา ฯ ๓ ม. พฺรุวาโน ฯ ๔ ม. จชนฺโต ฯ

๕ ม. อถ กึ ทานิ ฯ สี. ยุ. อถ กินฺนุ ฯ ๖ ม. วมฺมิเต ฯ

ข้าพระองค์ไม่ต้องการด้วยบริษัทผู้ยิ่งใหญ่หรือนครหรือทรัพย์ เพราะข้าพระองค์ไปสู่ทางโดยสถานที่มิใช่ทาง ข้าพระองค์เป็นผู้เที่ยวไปในอากาศก็พระองค์ทรงสดับข่าวว่า ข้าพระองค์เป็นบัณฑิต และเป็นผู้ละเอียดคิดข้ออรรถ ถ้าพระองค์ทรงดำรงมั่นอยู่ในความสัตย์ไซร้ ข้าพระองค์จะพึงกล่าววาจาอันมีอรรถ ด้วยว่า คำที่ข้าพระองค์กล่าวแม้จะเป็นสุภาษิต ก็จักทำอะไรแก่พระองค์ผู้หาความสัตย์มิได้ ผู้ไม่ประเสริฐ มักตรัสคำเท็จผู้หยาบช้า.

ตํ พฺราหฺมณานํ วจนา อิมํ เขมมการยิ

อภยญฺจ ตยา ฆุฏฺฐํ อิมาโย ทสธา ทิสา ฯ

โอคฺคยฺห เต โปกฺขรณึ วิปฺปสนฺโนทกํ สุจึ

ปหูตํ ขาทนํ ๒ ตตฺถ อหึสา เจตฺถ ปกฺขินํ ฯ

อิทํ สุตฺวาน นิคฺโฆสํ อาคตมฺหา ตวนฺติเก

เต เต พนฺธสฺมา ปาเสน เอตนฺเต ภาสิตํ มุสา ฯ

มุสาวาทํ ปุรกฺขตฺวา อิจฺฉาโลภญฺจ ปาปกํ

อุโภสนฺธึ อติกฺกมฺม อสาตํ อุปปชฺชติ ฯ

พระองค์ได้รับสั่งให้ขุดสระชื่อว่าเขมะนี้ ตามถ้อยคำของพวกพราหมณ์และพระองค์รับสั่งให้ประกาศอภัยทั่วสิบทิศ หงส์เหล่านั้นจึงได้พากันบินลงสู่สระโบกขรณี อันมีน้ำใสสะอาด ในสระโบกขรณีนั้นมีอาหารอย่างเพียงพอ และไม่มีการเบียดเบียนนกทั้งหลายเลย พวกข้าพระองค์ได้ยินคำประกาศนี้แล้ว จึงพากันบินมาในสระของพระองค์ พวกข้าพระองค์นั้นๆ ก็ถูกบ่วงรัดไว้ นี่เป็นคำตรัสเท็จของพระองค์ บุคคลกระทำมุสาวาท และความโลภคือความอยากได้อันลามกเป็นเบื้องหน้าแล้ว ก้าวล่วงปฏิสนธิในเทวโลกและมนุษย์โลกทั้งสอง ย่อมเข้าถึงนรกอันไม่น่าเพลิดเพลิน.

นาปรชฺฌาม สุมุข นปิ โลภาว มคฺคหึ

สุตา จ ปณฺฑิตาตฺยตฺถ นิปุณา จตฺถจินฺตกา ๓ ฯ

อปฺเปวตฺถวตึ วาจํ พฺยาหเรยฺยุํ ๔ อิธาคตา

ตถาตํ สมฺม เนสาโท วุตฺโต สุมุข มคฺคหิ ฯ

ดูกรสุมุขหงส์ เรามิได้ทำผิด ทั้งมิได้จับท่านมาด้วยความโลภ ก็เราได้สดับมาว่า ท่านทั้งหลายเป็นบัณฑิต เป็นผู้ละเอียด และคิดข้ออรรถทำไฉนท่านทั้งหลาย จึงจะมากล่าววาจาอันอาศัยอรรถในที่นี้ ดูกรสุมุขหงส์ผู้สหาย นายพรานผู้นี้เราส่งไป จึงไปจับเอาท่านมาด้วยความประสงค์นั้น.

เนว ภูตา ๕ กาสิปติ อุปนีตสฺมิ ชีวิเต

ภาเสมตฺถวตึ วาจํ สมฺปตฺตา กาลปริยายํ ฯ

โย มิเคน มิคํ หนฺติ ปกฺขีนํ ๖ ปน ปกฺขินา

สุเตน วา สุตํ กิลฺยา ๗ กึ อนริยตรํ ตโต ฯ

โย จาริยรุทํ ภาเส อนริยธมฺมวสฺสิโต

อุโภ โส ธํสเต โลกา อิธ เจว ปรตฺถ จ ฯ

น มชฺเชถ ยสํ ปตฺโต น พฺยาเธ ๑ ปตฺตสํสยํ

วายเมเถว กิจฺเจสุ สํวเร วิวรานิ จ ฯ

เย วุฑฺฒา อพฺภติกฺกนฺตา สมฺปตฺตา กาลปริยายํ

อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน เอวํ เต ๒ ติทิวงฺคตา ฯ

อิทํ สุตฺวา กาสิปติ ธมฺมมตฺตนิ ปาลย

ธตรฏฺฐญฺจ มุญฺจาหิ หํสานํ ปวรุตฺตมํ ฯ

๑-๓ ม. อตฺถจินฺตกา ฯ ๒ ม. จาทนํ ฯ ๔ สี. ยุ. พฺยากเรยฺยุํ ฯ ๕ ม. ภีตา ฯ

๖ ม. ปกฺขึ วา ฯ ๗ ม. กิณฺยา ฯ สี. ยุ. กิเณ ฯ กีเลฺย อิติปิ ฯ

ข้าแต่พระจอมแห่งชนชาวกาสี เมื่อชีวิตน้อมเข้าไปใกล้ความตายแล้วข้าพระองค์ทั้งหลายถึงมรณกาลแล้ว จะไม่พึงกล่าววาจาอันมีเหตุเลยผู้ใดฆ่าเนื้อด้วยเนื้อต่อ ฆ่านกด้วยนกต่อ หรือดักผู้เลื่องลือด้วยเสียงที่เลื่องลือ จะมีอะไรเป็นความเลวทรามยิ่งกว่าความเลวทรามของผู้นั้น ก็ผู้ใดพึงกล่าววาจาอันประเสริฐแต่ประพฤติธรรมไม่ประเสริฐ ผู้นั้นย่อมพลาดจากโลกทั้งสองคือ โลกนี้และโลกหน้า บุคคลได้รับยศแล้วไม่พึงมัวเมา ถึงความทุกข์อันเป็นเหตุสงสัยในชีวิตแล้วไม่พึงเดือดร้อน พึงพยายามในกิจทั้งหลายร่ำไป และพึงปิดช่องทั้งหลาย ชนเหล่าใดเป็นผู้เจริญ ถึงเวลาใกล้ตายไม่ล่วงเลยประโยชน์อย่างยิ่งประพฤติธรรมในโลกนี้ ชนเหล่านั้นย่อมไปสู่ไตรทิพย์ด้วยประการอย่างนี้ ข้าแต่พระจอมแห่งชนชาวกาสี พระองค์ทรงสดับคำนี้แล้วขอจงทรงรักษาธรรมในพระองค์ และได้ทรงโปรดปล่อยพระยาหงส์ธตรฐ ผู้ประเสริฐสุดกว่าหงส์ทั้งหลายเถิด พระเจ้าข้า.

อาหรนฺตูทกํ ปชฺชํ อาสนญฺจ มหารหํ

ปญฺชรโต ปโมกฺขามิ ธตรฏฺฐํ ยสสฺสินํ ฯ

ตญฺจ เสนาปตึ ธีรํ นิปุณํ อตฺถจินฺตกํ

โย สุเข สุขิโต รญฺโญ ๓ ทุกฺขิเต โหติ ทุกฺขิโต ฯ

เอทิโส โข อรหติ ปิณฺฑมสฺนาตุ ภตฺตุโน

ยถายํ สุมุโข รญฺโญ ปาณสาธารโณ สขา ฯ

ชาวพนักงานทั้งหลาย จงนำน้ำ น้ำมันทาเท้าและอาสนะอันมีค่ามากมาเถิด เราจะปล่อยพระยาหงส์ธตรฐ ผู้เรืองยศออกจากกรง และสุมุขหงส์เสนาบดีผู้มีปัญญา เป็นผู้ละเอียดคิดอรรถที่ยากได้ง่าย ผู้ใดเมื่อพระราชามีสุขก็สุขด้วย เมื่อพระราชามีทุกข์ก็ทุกข์ด้วย ผู้เช่นนี้แลย่อมสมควรเพื่อจะบริโภคก้อนข้าวของนายได้ เหมือนสุมุขหงส์เป็นราชสหายทั่วไปแก่สัตว์มีชีวิต ฉะนั้น.

ปีฐญฺจ สพฺพโสวณฺณํ อฏฺฐปาทํ มโนรมํ

มฏฺฐํ กาสิกวตฺถินํ ๔ ธตรฏฺโฐ อุปาวิสิ ฯ

โกจฺฉญฺจ สพฺพโสวณฺณํ เวยฺยคฺฆปริสิพฺพิตํ

สุมุโข อชฺฌปาเวกฺขิ ๕ ธตรฏฺฐสฺสนนฺตรา ฯ

เตสํ กาญฺจนปตฺเตหิ ปุถู อาทาย กาสิโย

หํสานํ อภิหาเรสุํ อคฺคํ รญฺโญ ปวาสิตํ ฯ

๑ สี. ยุ. พฺยเถ ฯ ๒ สี. ยุ. เอเวเต ฯ ๓ ม. รญฺเญ ฯ ๔ สี. กาสิกปตฺถิณฺณํ ฯ

ม. กาสิกมตฺถนฺนํ ฯ ๕ ม. อชฺฌุปาเวกฺขิ ฯ

พระยาหงส์ธตรฐเข้าไปเกาะตั่ง อันล้วนแล้วไปด้วยทองคำมี ๘ เท้า น่ารื่นรมม์ใจ เกลี้ยงเกลา ลาดด้วยผ้าแคว้นกาสี สุมุขหงส์เข้าไปเกาะเก้าอี้อันล้วนแล้วไปด้วยทองคำ หุ้มด้วยหนังเสือโคร่ง ในลำดับแห่งพระยาหงส์ธตรฐ ชนชาวกาสีเป็นอันมาก ต่างถือเอาโภชนะอันเลิศที่เขาส่งไปถวายพระราชา นำเข้าไปให้แก่พระยาหงส์ทั้งสองนั้น ด้วยภาชนะทองคำ.

ทิสฺวา อภิหตํ อคฺคํ กาสิราเชน เปสิตํ

กุสโล ขตฺตธมฺมานํ ตโต ปุจฺฉิ อนนฺตรา ฯ

กจฺจิ นุ โภโต กุสลํ กจฺจิ โภโต อนามยํ

กจฺจิ รฏฺฐมิทํ ผีตํ ธมฺเมน อนุสาสสิ ๑ ฯ

พระยาหงส์ธตรฐผู้ฉลาด เห็นโภชนะอันเลิศที่เขานำมาให้ อันพระเจ้ากาสี

ประทานส่งไป จึงได้ถามธรรมเนียมเครื่องปฏิสันถารในกาลเป็นลำดับ

นั้นว่า พระองค์ไม่มีโรคาพาธแลหรือ ทรงสำราญดีอยู่หรือ ทรงปกครองรัฐมณฑลอันสมบูรณ์นี้โดยธรรมหรือ.

กุสลญฺเจว เม หํส อโถ หํส อนามยํ

อโถ รฏฺฐมิทํ ผีตํ ธมฺเมน อนุสาสหํ ฯ

ดูกรพระยาหงส์ เราไม่มีโรคาพาธ อนึ่ง เรามีความสำราญดี และเราก็ปกครองรัฐมณฑลอันสมบูรณ์นี้โดยธรรม.

กจฺจิ โภโต อมจฺเจสุ โทโส โกจิ น วิชฺชติ

กจฺจิ จ เต ตวตฺเถสุ นาวกงฺขนฺติ ชีวิตํ ฯ

โทษอะไรๆ ไม่มีในหมู่อำมาตย์ของพระองค์แลหรือ และอำมาตย์เหล่านั้น ไม่อาลัยชีวิตในประโยชน์ของพระองค์แลหรือ.

อโถปิ เม อมจฺเจสุ โทโส โกจิ น วิชฺชติ

อโถปิ เต มมตฺเถสุ นาวกงฺขนฺติ ชีวิตํ ฯ

โทษอะไรๆ ไม่มีในหมู่อำมาตย์ของเรา และอำมาตย์เหล่านั้นไม่อาลัยชีวิตในประโยชน์ของเรา.

กจฺจิ เต สาทิสี ภริยา อสฺสวา ปิยภาณินี

ปุตฺตรูปยสูเปตา ตว ฉนฺทวสานุคา ฯ

พระมเหสีซึ่งมีพระชาติเสมอกัน ทรงเชื่อฟังมีพระเสาวนีย์อันน่ารัก ทรงประกอบด้วยพระโอรส พระรูป พระโฉมและพระยศ เป็นไปตามพระราชอัธยาศัยของพระองค์แลหรือ.

อโถ เม สาทิสี ภริยา อสฺสวา ปิยภาณินี

ปุตฺตรูปยสูเปตา มม ฉนฺทวสานุคา ฯ

พระมเหสีซึ่งมีพระชาติเสมอกัน ทรงเชื่อฟังมีพระเสาวนีย์อันน่ารัก ทรงประกอบด้วยพระโอรส พระรูป พระโฉมและพระยศเป็นไปตามอัธยาศัยของเรา.

กจฺจิ รฏฺฐํ อนุปฺปีฬํ อกุโตจิอุปทฺทวํ

อสาหเสน ธมฺเมน สเมน อนุสาสสิ ฯ

พระองค์มิได้ทรงเบียดเบียนชาวแว่นแคว้น ทรงปกครองให้ปราศจากอันตรายแต่ที่ไหนๆ โดยความเกรี้ยวกราดโดยธรรม โดยความสม่ำเสมอแลหรือ.

อโถ รฏฺฐํ อนุปฺปีฬํ อกุโตจิอุปทฺทวํ

อสาหเสน ธมฺเมน สเมน อนุสาสหํ ฯ

เรามิได้เบียดเบียนชาวแว่นแคว้น ปกครองให้ปราศจากอันตรายแต่ที่ไหนๆ โดยความไม่เกรี้ยวกราด โดยธรรม โดยความสม่ำเสมอ.

กจฺจิ สนฺโต อปจิตา อสนฺโต ปริวชฺชิตา

โน จ ๒ ธมฺมํ นิรงฺกตฺวา อธมฺมมนุวตฺตสิ ฯ

๑ ม. มนุสาสสิ ฯ ๒ ม. เจ ฯ

พระองค์ทรงยำเกรงสัตบุรุษ ทรงเว้นอสัตบุรุษแลหรือ พระองค์ไม่ทรงละทิ้งธรรม ไม่ทรงประพฤติคล้อยตามอธรรมแลหรือ.

สนฺโต จ เม อปจิตา อสนฺโต ปริวชฺชิตา

ธมฺมเมวานุวตฺตามิ อธมฺโม เม นิรงฺกโต ฯ

เรายำเกรงสัตบุรุษ เว้นอสัตบุรุษ ประพฤติคล้อยตามธรรมละทิ้งอธรรม.

กจฺจิ นุนาคตํ ๑ ทีฆํ สมเวกฺขสิ ขตฺติย

กจฺจิ มตฺโต มทนีเย ปรโลกํ น สนฺตสิ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นกษัตริย์ พระองค์ทรงพิจารณาเห็นชัดซึ่งพระชนมายุอันเป็นอนาคตยั่งยืนยาวอยู่หรือ พระองค์ทรงมัวเมาในอารมณ์เป็นที่ตั้งแห่งความมัวเมา ไม่สะดุ้งกลัวปรโลกหรือ.

อหํ อนาคตํ ทีฆํ สมเวกฺขามิ ปกฺขิม

ฐิโต ทสสุ ธมฺเมสุ ปรโลกํ น สนฺตสึ ๒ ฯ

ทานํ สีลํ ปริจฺจาคํ อาชฺชวํ มทฺทวํ ตปํ

อกฺโกธํ อวิหึสญฺจ ขนฺติญฺจ อวิโรธนํ ฯ

อิจฺเจเต กุสเล ธมฺเม ฐิเต ปสฺสามิ อตฺตนิ

ตโต เม ชายเต ปีติ โสมนสฺสญฺจนปฺปกํ ฯ

สุมุโข จ อจินฺเตตฺวา วิสชฺชิ ๓ ผรุสํ คิรํ

ภาวโทสมนญฺญาย อสฺมากายํ วิหงฺคโม ฯ

โส กุทฺโธ ผรุสํ วาจํ นิจฺฉาเรสิ อโยนิโส

ยานสฺมาสุ ๔ น วิชฺชนฺติ นยิทํ ปญฺญวตามิว ฯ

ดูกรพระยาหงส์ เราพิจารณาเห็นชัดซึ่งอายุอันเป็นอนาคตยังยืนยาวอยู่เราตั้งอยู่แล้วในธรรม ๑๐ ประการ จึงไม่สะดุ้งกลัวปรโลก เราเห็นกุศลธรรมที่ดำรงอยู่ในตนเหล่านี้ คือทาน ศีล การบริจาค ความซื่อตรงความอ่อนโยน ความเพียร ความไม่โกรธ ความไม่เบียดเบียน ความอดทนและความไม่พิโรธ แต่นั้นปีติและโสมนัสไม่ใช่น้อย ย่อมเกิดแก่เรา ก็สุมุขหงส์นี้ไม่ทันคิดถึงคุณสมบัติของเรา ไม่ทราบความประทุษร้ายแห่งจิต จึงเปล่งวาจาอันหยาบคาย ย่อมกล่าวถึงโทษที่ไม่มีอยู่ในเราคำของสุมุขหงส์นี้ ย่อมไม่เป็นเหมือนคำของคนมีปัญญา.

อตฺถิ เม ตํ อติสารํ เวเคน มนุชาธิป

ธตรฏฺเฐ จ พนฺธสฺมึ ทุกฺขํ เม วิปุลํ อหุ ฯ

ตฺวํ โน ปิตาว ปุตฺตานํ ภูตานํ ธรณีริว

อสฺมากํ อธิปนฺนานํ ขมสฺสุ ราชกุญฺชร ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นใหญ่กว่ามนุษย์ ความพลั้งพลาดนั้นมีแก่ข้าพระองค์โดยความรีบร้อน ก็เมื่อพระยาหงส์ธตรฐติดบ่วง ข้าพระองค์มีความทุกข์มากมาย ขอพระองค์ได้ทรงโปรดเป็นที่พึ่งของข้าพระองค์ เหมือนบิดาเป็นที่พึ่งของบุตร และดุจแผ่นดินเป็นที่พึ่งของหมู่สัตว์ฉะนั้นเถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นราชกุญชร ขอพระองค์ได้ทรงโปรดงดโทษแก่ข้าพระองค์ผู้ถูกความผิดครอบงำเถิด.

เอวนฺเต ๕ อนุโมทาม ยํ ภาวํ น นิคูหสิ

ขีลํ ปภินฺทสิ ปกฺขิ อุชุโกสิ วิหงฺคม ฯ

๑ ม. นานาคตํ ฯ ๒ ม. สนฺตเส ฯ ๓ สี. ยุ. วิสฺสชิ ฯ ๔ ม. ยานเสฺมสุ ฯ

๕ ม. เอตํ เต ฯ

เราย่อมอนุโมทนาแก่ท่านด้วยอาการอย่างนี้ เพราะท่านไม่ปกปิดความในใจ ดูกรหงส์ ท่านเป็นผู้ซื่อตรง จงทำลายความข้องใจเสียเถิด.

ยงฺกิญฺจิ รตนํ อตฺถิ กาสิราชนิเวสเน

รชตํ ชาตรูปญฺจ มุตฺตา เวฬุริยา พหู ฯ

มณโย สงฺขมุตฺตญฺจ วตฺถิกํ ๑ หริจนฺทนํ

อชินํ ทนฺตภณฺฑญฺจ โลหํ กาฬายสํ พหุํ

เอตํ ททามิ โว วิตฺตํ อิสฺสรํ ๒ วิสฺสชามิ โว ฯ

ทรัพย์เครื่องปลื้มใจอย่างใดอย่างหนึ่ง มีอยู่ในนิเวศน์ของเรา ผู้เป็นพระเจ้ากาสี คือ เงิน ทอง แก้วมุกดา แก้วไพฑูรย์อันมากมายแก้วมณี สังข์ ไข่มุก ผ้า จันทน์แดง และเหล็กอีกมาก เราขอให้ทรัพย์เครื่องปลื้มใจทั้งหมดนี้แก่ท่าน และขอละความเป็นใหญ่ให้แก่ท่าน.

อทฺธา อปจิตา ตฺยมฺหา สกฺกตา จ รเถสภ

ธมฺเมสุ วตฺตมานานํ ตฺวํ โน อาจริโย ภว ฯ

อาจริย สมนุญฺญาตา ตยา อนุมตา มยํ

ตํ ปทกฺขิณโต กตฺวา ญาตี ๓ ปสฺเสมุรินฺทม ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมทัพ ข้าพระองค์ทั้งสองผู้อันพระองค์ทรงยำเกรงและทรงสักการะโดยแท้ ขอพระองค์ทรงเป็น พระอาจารย์ ของข้าพระองค์ทั้งสอง ผู้ประพฤติอยู่ในธรรมทั้งหลายเถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นอาจารย์ผู้ปราบปรามข้าศึก ข้าพระองค์ทั้งสองอันพระองค์ทรงยอมอนุญาตแล้วจักกระทำประทักษิณพระองค์แล้ว จักกลับไปหาหมู่ญาติ.

สพฺพรตฺตึ จินฺตยิตฺวา มนฺตยิตฺวา ยถาตถํ

กาสิราชา อนุญฺญาสิ หํสานํ ปวรุตฺตมํ ฯ

พระเจ้ากาสีทรงดำริ และทรงปรึกษาข้อความตามที่ได้กล่าวมาตลอดราตรีทั้งปวง แล้วทรงอนุญาตพระยาหงส์ทั้งสองผู้ประเสริฐสุดกว่าหงส์ทั้งหลาย.

ตโต รตฺยา วิวสเน สุริยสฺสุคฺคมนํ ปติ

เปกฺขโต กาสิราชสฺส ภวนโต ๔ วิคาหิสุํ ฯ

เมื่อพระอาทิตย์อัสดงคต เมื่อราตรีสว่างจ้า พระยาหงส์ทั้งสองก็พากันบินไปจากพระราชนิเวศน์ของพระเจ้ากาสี.

เต อโรเค อนุปฺปตฺเต ทิสฺวาน ปรเม ทิเช

เกกาติมกรุํ หํสา ปุถุสทฺโท อชายถ ฯ

เต ปตีตา ปมุตฺเตน ภตฺตุนา ภตฺตุคารวา

สมนฺตา ปริกรึสุ ๕ อณฺฑชา ลทฺธปจฺจยา ฯ

หงส์เหล่านั้น เห็นพระยาหงส์ทั้งสองผู้ยิ่งใหญ่ไม่มีโรคกลับมาถึง จึงพากันส่งเสียงว่า เกเก ได้เกิดเสียงอื้ออึงขึ้น หงส์ผู้มีความเคารพนายเหล่านั้นได้ปัจจัยมีปีติโสมนัส เพราะนายหลุดพ้นกลับมา พากันกระโดดโลดเต้นเข้าไปห้อมล้อมโดยรอบ.

เอวํ มิตฺตวตํ อตฺถา สพฺเพ โหนฺติ ปทกฺขิณา

หํสา ยถา ธตรฏฺฐา ญาติสงฺฆมุปาคมุนฺติ ฯ

มหาหํสชาตกํ ทุติยํ ฯ

๑ ม. วตฺถกํ ฯ ๒ ม. อิสฺสริยํ ฯ ๓ ม. ญาตี ฯ ๔ ม. ภวนา เต ฯ

๕ ม. ปริกิรึสุ ฯ สพฺพตฺถ อีทิสเมว ฯ

ประโยชน์ทั้งปวง ของบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยกัลยาณมิตรย่อมให้สำเร็จความสุขความเจริญเหมือนพระยาหงส์ธตรฐและสุมุขหงส์ สมบูรณ์ด้วยกัลยาณมิตร เกิดประโยชน์ ให้สำเร็จความเจริญกลับมายังหมู่ญาติฉะนั้น.

จบ มหาหังสชาดกที่ ๒