๒. อุมมาทันตีชาดก เล่ม ๒๘

๒. อุมมาทันตีชาดก (๕๒๗)

ว่าด้วยพระโพธิสัตว์ไม่ประพฤติผิดธรรมเพราะหญิงเจ้าเสน่ห์

(พระเจ้าสิวีราชแห่งแคว้นสีพีผู้เป็นพระโพธิสัตว์เสด็จเวียนพระนครทรงแหงนพบนางอุมมาทันตีผู้งามเลิศ ทรงลุ่มหลงจนลืมพระสติ จึงทรงเรียกนายสารถีมาตรัสถามว่า) {๒๐} [๕๗] ดูก่อนนายสุนันทสารถี บ้านที่ล้อมด้วยกำแพงสีเหลืองหลังนี้เป็นบ้านของใครหนอ ใครหนอปรากฏอยู่ในที่ไกลเหมือนเปลวไฟที่ลุกโพลงอยู่บนท้องฟ้า และเหมือนเปลวไฟบนยอดภูเขา[๕๘] ดูก่อนนายสุนันทสารถี หญิงคนนี้เป็นธิดาของใคร เป็นลูกสะใภ้หรือเป็นภรรยาของใครหนอ เราถามเจ้า ขอให้ตอบมาเร็ว ๆ นางเป็นหญิงต้องห้ามหรือนางมีสามีหรือไม่(สุนันทสารถีกราบทูลว่า)

{๒๑} [๕๙] ข้าแต่พระจอมชน ก็ข้าพระองค์รู้จักหญิงนั้นดีพร้อมทั้งมารดา บิดาและสามีของนาง ข้าแต่พระภูมิบาล บุรุษผู้เป็นสามีของนางนั้นเป็นผู้ไม่ประมาทในประโยชน์ของพระองค์ทั้งกลางคืน กลางวัน[๖๐] ข้าแต่พระจอมชน สามีของนางเป็นผู้มีอิทธิพลกว้างขวาง และมั่งคั่ง ทั้งเป็นอำมาตย์คนหนึ่งของพระองค์ ขอเดชะหญิงนั้น เป็นภรรยาของอภิปารกเสนาบดี มีชื่อว่าอุมมาทันตีพระเจ้าข้า

(พระเจ้าสีวิราชทรงสดับดังนั้นแล้วตรัสชมชื่อของนางอุมมาทันตีว่า)

{๒๒} [๖๑] ดูก่อนท่านผู้เจริญ ชื่อของนางที่มารดาและบิดาตั้งให้นี้ช่างเหมาะสมแท้ จริงอย่างนั้น เมื่อนางอุมมาทันตีมองดูเรา ได้ทำให้เราหลงใหลคล้ายคนบ้าไปแล้ว(หลังจากนั้น พระเจ้าสีวิราชไม่มีพระทัยที่จะเสด็จเวียนพระนคร จึงรับสั่งให้กลับราชรถแล้วเสด็จขึ้นสู่ปราสาท ทรงบรรทมบ่นเพ้ออยู่ว่า)

{๒๓} [๖๒] ในคืนเดือนเพ็ญ นางผู้มีนัยน์ตาชม้ายคล้ายเนื้อทราย ร่างกายมีสีเหมือนดอกบุณฑริกนั่งอยู่ใกล้หน้าต่าง ในคืนนั้น เราได้เห็นนางนุ่งห่มผ้าสีแดงเหมือนเท้านกพิราบ ได้สำคัญไปว่าพระจันทร์ขึ้นสองดวง[๖๓] ในเวลาที่นางยั่วยวนชำเลืองมองเราด้วยนัยน์ตาที่มีขนตางอนงาม อ่อนหวาน ดังจะปล้นเอาดวงใจของเราไป เหมือนนางกินรีในป่าเขาปล้นดวงใจกินนรไปก็มิปาน[๖๔] ก็คราวนั้น นางผู้พริ้งเพรา มีผิวเป็นสีทอง สวมกุณฑลแก้วมณี นุ่งห่มท่อนเดียวเหลียวชำเลืองดูเรา ประดุจนางเนื้อทรายเหลียวมองนายพรานฉะนั้น

[๖๕] เมื่อไรหนอ นางผู้มีเล็บแดง มีขนงาม มีแขนอ่อนนุ่ม ลูบไล้ด้วยจุรณแก่นจันทน์ มีนิ้วมือกลมเกลี้ยง มีกระบวนชดช้อย งามตั้งแต่ศีรษะ จะทำให้เรายินดีได้อีก[๖๖] เมื่อไรหนอ ธิดาของท่านเศรษฐีติรีฏิผู้มีทับทรวงที่ทำด้วยข่ายทอง จักกอดรัดเราด้วยแขนทั้งสองอันอ่อนนุ่มนิ่ม ดังเถาย่านทรายรัดต้นไม้ที่เกิดในป่าใหญ่

[๖๗] เมื่อไรหนอ นางผู้มีผิวงามแดงดังนํ้าครั่ง มีถันเป็นปริมณฑลดังฟองนํ้า มีอวัยวะหุ้มด้วยผิวหนังเปล่งปลั่งดังดอกบุณฑริก จักจรดปากจูบกับปากเราดังนักเลงสุราจรดจอกสุราให้แก่นักเลงสุราฉะนั้น[๖๘] ตั้งแต่เมื่อเราได้เห็นนางผู้มีร่างกายทุกส่วนน่ารื่นรมย์ใจยืนอยู่ เราไม่รู้สึกอะไรของจิตตัวเองเลย

[๖๙] เราได้เห็นนางอุมมาทันตีผู้สวมใส่กุณฑลมณีแล้ว นอนไม่หลับทั้งกลางวันและกลางคืน เหมือนแพ้ข้าศึกมาตั้งพันครั้ง

[๗๐] ถ้าท้าวสักกะจะทรงประทานพรให้แก่เรา และเราจะได้รับพรนั้น ขอให้อภิปารกเสนาบดีรื่นรมย์อยู่กับนางอุมมาทันตีคืนหนึ่งหรือสองคืน ต่อจากนั้นพระเจ้าสีวิราชพังได้รื่นรมย์บ้างเถิด(อภิปารกเสนาบดีเข้าไปเฝ้าพระเจ้าสีวิราชแล้วกราบทูลว่า)

{๒๔} [๗๑] ขอเดชะพระองค์ผู้เป็นภูตบดี เมื่อข้าพระองค์นมัสการเทวดาทั้งหลายอยู่ เทวดามาบอกเนื้อความนี้แก่ข้าพระองค์ว่า พระทัยของพระราชาฝังอยู่ในนางอุมมาทันตี ข้าพระองค์ขอถวายนางแด่พระองค์ ขอพระองค์จงให้นางบำเรอเถิด(พระเจ้าสีวิราชตรัสว่า)

{๒๕} [๗๒] เราก็จะพึงพรากจากบุญไปและจะไม่ได้เป็นเทวดา ทั้งผู้คนก็จะรู้ถึงความชั่วของเรานี้ และเมื่อท่านให้นางอุมมาทันตีผู้เป็นที่รักแล้วไม่เห็นนางภายหลัง ความคับแค้นใจอย่างแรงกล้าก็จะมีแก่ท่าน

(อภิปารกเสนาบดีกราบทูลว่า)

{๒๖} [๗๓] ข้าแต่พระจอมชน นอกจากข้าพระบาทและพระองค์แล้ว ชาวประชาแม้ทั้งสิ้นก็จะไม่รู้กรรมที่ทำกันไว้แล้ว ข้าพระบาทขอถวายนางอุมมาทันตีแด่พระองค์ พระองค์จงทรงอภิรมย์อยู่กับนางจนเต็มพระหฤทัยปรารถนาแล้วสละนางคืนมา(พระเจ้าสีวิราชตรัสว่า)

{๒๗} [๗๔] คนที่กำลังทำบาปกรรมอยู่ย่อมสำคัญว่าคนอื่นไม่รู้เรื่องนี้ แต่นรชนผู้ประกอบด้วยฤทธิ์บนแผ่นดินย่อมมองเห็นเขาทำบาปกรรมนั้น

[๗๕] คนอื่นใครเล่าบนแผ่นดินในโลกนี้ที่จะยอมเชื่อท่านว่า นางอุมมาทันตีไม่เป็นที่รักของท่าน เมื่อท่านให้นางอุมมาทันตีผู้เป็นที่รักแล้วไม่เห็นนางภายหลัง ความคับแค้นใจอย่างแรงกล้าก็จะมีแก่ท่าน(อภิปารกเสนาบดีกราบทูลว่า)

{๒๘} [๗๖] ข้าแต่พระจอมชน นางอุมมาทันตีนั้นเป็นที่รักของข้าพระบาทโดยแท้ ข้าแต่พระภูมิบาล นางจะไม่เป็นที่รักของข้าพระบาทก็หาไม่ เชิญพระองค์เสด็จไปหานางอุมมาทันตีผู้เจริญของพระองค์ เหมือนดังราชสีห์เข้าสู่ถํ้าสิลาฉะนั้นเถิด(พระเจ้าสีวิราชตรัสว่า)

{๒๙} [๗๗] ธีรชนทั้งหลายถึงจะถูกความทุกข์ของตนบีบคั้น ก็จะไม่ละทิ้งกรรมที่มีผลเป็นสุข แม้จะเป็นผู้หลงมัวเมาด้วยความสุขก็จะไม่ประพฤติบาปกรรม

(อภิปารกเสนาบดีกราบทูลว่า)

{๓๐} [๗๘] ก็พระองค์เป็นทั้งพระมารดา พระบิดา เป็นผู้เลี้ยงดู เป็นเจ้านาย เป็นผู้ชุบเลี้ยง และเป็นเทวดาของข้าพระองค์ ข้าพระองค์พร้อมด้วยบุตรและภรรยาเป็นทาสของพระองค์ ข้าแต่ พระองค์ผู้เป็นจอมแห่งชาวสีพี ขอพระองค์ทรงบริโภคกามตามความสำราญเถิด(พระเจ้าสีวิราชตรัสว่า)

{๓๑} [๗๙] ผู้ใดทำบาปด้วยความสำคัญว่าตัวเองเป็นผู้ยิ่งใหญ่ และเมื่อทำไปแล้วก็ไม่สะดุ้งกลัวต่อคนอื่น ผู้นั้นจะไม่มีชีวิตยืนยาวอยู่ตลอดอายุเพราะกรรมนั้น แม้เทวดาก็มองดูผู้นั้นด้วยสายตาเหยียดหยาม

{๓๒} [๘๐] ชนเหล่าใดตั้งอยู่ในธรรม รับทานที่เป็นของผู้อื่นอันเจ้าของมอบให้แล้ว ทั้งชนเหล่านั้นซึ่งเป็นทั้งผู้รับ เป็นทั้งผู้ให้ ได้ชื่อว่าทำกรรมอันมีผลเป็นสุขในเพราะทานนั้นอย่างแท้จริง

{๓๓} [๘๑] คนอื่นใครเล่าบนแผ่นดินในโลกนี้ที่จะยอมเชื่อท่านว่า นางอุมมาทันตีไม่เป็นที่รักของท่าน เมื่อท่านให้นางอุมมาทันตีผู้เป็นที่รักแล้วไม่เห็นนางภายหลัง ความคับแค้นใจอย่างแรงกล้าก็จะมีแก่ท่าน(อภิปารกเสนาบดีกราบทูลว่า)

{๓๔} [๘๒] ข้าแต่พระจอมชน นางอุมมาทันตีนั้นเป็นที่รักของข้าพระบาทโดยแท้ ข้าแต่พระภูมิบาล นางจะไม่เป็นที่รักของข้าพระบาทก็หาไม่ ข้าพระบาทขอถวายนางอุมมาทันตีแก่พระองค์ พระองค์

จงทรงอภิรมย์อยู่กับนางจนเต็มพระหฤทัยปรารถนาแล้วสละนางคืนมา

(พระเจ้าสีวิราชตรัสว่า)

{๓๕} [๘๓] ผู้ใดก่อความทุกข์ให้แก่ผู้อื่นด้วยความทุกข์ของตน หรือก่อความสุขให้แก่ตนด้วยความสุขของผู้อื่น ผู้นั้นไม่ชื่อว่ารู้ธรรม ผู้ใดรู้อย่างนี้ว่า ‘ความสุขและความทุกข์ของเรานี้เป็นอย่างไร ของคนอื่น ๆ ก็เป็นอย่างนั้น’ ผู้นั้นชื่อว่ารู้ธรรม{๓๖} [๘๔] คนอื่นใครเล่าบนแผ่นดินในโลกนี้ที่จะยอมเชื่อท่านว่า นางอุมมาทันตีไม่เป็นที่รักของท่าน เมื่อท่านให้นางอุมมาทันตี ผู้เป็นที่รักแล้วไม่เห็นนางภายหลัง ความคับแค้นใจอย่างแรงกล้าก็จะมีแก่ท่าน

(อภิปารกเสนาบดีกราบทูลว่า)

{๓๗} [๘๕] ข้าแต่พระจอมชน พระองค์ย่อมทรงทราบว่านางอุมมาทันตีนี้เป็นที่รักของข้าพระบาท ข้าแต่พระภูมิบาล นางจะไม่เป็นที่รักของข้าพระบาทก็หาไม่ ข้าแต่พระจอมชน ข้าพระบาทขอถวายสิ่งอันเป็นที่รักแก่พระองค์ด้วยสิ่งอันเป็นที่รัก ขอเดชะผู้ให้สิ่งอันเป็นที่รักย่อมได้สิ่งอันเป็นที่รัก(พระเจ้าสีวิราชตรัสว่า)

{๓๘} [๘๖] เรานั้นจักฆ่าตัวเองอันมีกามเป็นเหตุได้แน่นอน แต่ว่าเราไม่อาจที่จะฆ่าธรรมด้วยอธรรมได้เลย

(อภิปารกเสนาบดีกราบทูลว่า)

{๓๙} [๘๗] ข้าแต่พระจอมชนผู้ประเสริฐ ผู้แกล้วกล้ากว่านรชน ถ้าพระองค์ไม่ต้องพระประสงค์นางอุมมาทันตีผู้เป็นของข้าพระบาท ข้าพระบาทก็จะสละนางในท่ามกลางชนทั้งปวง พระองค์พึงรับสั่งให้นำนางผู้พ้นจากข้าพระบาทแล้วมาจากที่นั้นเถิดพระเจ้าข้า(พระเจ้าสีวิราชตรัสว่า)

{๔๐} [๘๘] ดูก่อนอภิปารกเสนาบดีผู้ทำประโยชน์ ถ้าท่านจะสละนางอุมมาทันตีผู้หาความผิดมิได้ เพื่อสิ่งอันไม่เป็นประโยชน์แก่ท่านไซร้ คำค่อนว่าอย่างใหญ่หลวงจะพึงมีแก่ท่าน อนึ่ง แม้พรรคพวกของท่านในพระนครก็จะไม่มี ด้วยเห็นว่าท่านทำสิ่งที่ไม่ควรทำ(อภิปารกเสนาบดีกราบทูลว่า)

{๔๑} [๘๙] ข้าแต่พระภูมิบาล ข้าพระบาทจักอดกลั้นคำค่อนว่า คำนินทา คำสรรเสริญ และคำตำหนิทั้งหมด คำค่อนว่าเป็นต้นนั้น จงตกอยู่แก่ข้าพระบาท ข้าแต่พระจอมเจ้าชาวสีพี ขอพระองค์ทรงบริโภคกามตามความสำราญเถิด(พระเจ้าสีวิราชตรัสว่า)

[๙๐] ผู้ใดไม่ถือทั้งคำนินทา ทั้งคำสรรเสริญ ทั้งคำตำหนิ ทั้งการบูชา สิริและปัญญาย่อมหนีจากบุคคลนั้นไป เหมือนน้ำฝนหนีจากที่ดอนไปฉะนั้น

(อภิปารกเสนาบดีกราบทูลว่า)

[๙๑] ข้าพระบาทขอยอมรับความทุกข์ ความสุข สิ่งที่ล่วงธรรม และความคับแค้นใจทั้งหมดจากการสละนี้ด้วยอก เหมือนแผ่นดินยอมรับทั้งสิ่งของของพระขีณาสพผู้มั่นคง ทั้งของปุถุชนผู้ยังสะดุ้งกลัวอยู่(พระเจ้าสีวิราชตรัสว่า)

{๔๒} [๙๒] เราไม่ปรารถนาสิ่งที่ล่วงธรรม ความคับแค้นใจ และความทุกข์แก่คนอื่น เราผู้เดียวจักตั้งอยู่ในธรรม ไม่ให้เสียประโยชน์แม้เล็กน้อย ข้ามภาระนี้ไปให้ได้

(อภิปารกเสนาบดีกราบทูลว่า)

{๔๓} [๙๓] ข้าแต่พระจอมชน บุญกรรมย่อมนำให้เข้าถึงสวรรค์ พระองค์อย่าได้ทรงทำอันตรายแก่ข้าพระบาทเลย ข้าพระบาทเต็มใจถวายนางอุมมาทันตีแด่พระองค์ ดังพระราชาทรงประทานทรัพย์สำหรับบูชายัญแก่พราหมณ์ทั้งหลายฉะนั้น(พระเจ้าสีวิราชตรัสว่า)

{๔๔} [๙๔] ดูก่อนท่านผู้ทำประโยชน์ ท่านเป็นผู้เกื้อกูลแก่เราแท้ ทั้งนางอุมมาทันตีและท่านต่างก็เป็นสหายของเรา เทวดาและพรหมทั้งหมดเห็นความชั่วอันเป็นไปในภายหน้าจะตำหนิเอาได้(อภิปารกเสนาบดีกราบทูลว่า)

{๔๕} [๙๕] ข้าแต่พระสีวิราชเจ้า ชาวนิคมและชาวชนบททั้งหมดจะไม่คัดค้านกรรมอันเป็นธรรมนั้นเลย ข้าพระบาทขอถวายนางอุมมาทันตีแด่พระองค์ พระองค์จงทรงอภิรมย์อยู่กับนางจนเต็มพระหฤทัยปรารถนาแล้วสละนางคืนมา

(พระเจ้าสีวิราชตรัสว่า)

{๔๖} [๙๖] ดูก่อนท่านผู้ทำประโยชน์ ท่านเป็นผู้เกื้อกูลแก่เราแท้ ทั้งนางอุมมาทันตีและท่านต่างก็เป็นสหายของเรา ก็ธรรมของสัตบุรุษที่ประกาศไว้ดีแล้วยากที่จะข้ามได้ เหมือนเขตแดนทะเลฉะนั้น

(อภิปารกเสนาบดีกราบทูลว่า)

{๔๗} [๙๗] ขอเดชะ พระองค์ทรงเป็นผู้ควรของคำนับ ทรงเป็นผู้อนุเคราะห์เกื้อกูล ทรงธำรงไว้ ทรงประทานความสุข และทรงรักษาความ ปรารถนาของข้าพระบาท การบูชาในพระองค์ย่อมมีผลมาก ขอพระองค์จงทรงรับนางอุมมาทันตีตามความปรารถนาของข้าพระบาทเถิด(พระเจ้าสีวิราชตรัสว่า)

{๔๘} [๙๘] ดูก่อนอภิปารกเสนาบดีผู้เป็นบุตรแห่งท่านผู้ทำประโยชน์ ก็ท่านได้ประพฤติแล้วซึ่งธรรมทั้งปวงแก่เราโดยแท้ คนอื่นใครเล่าหนอในชีวโลกนี้ จักเป็นผู้กระทำความสวัสดีให้แก่ท่านได้ในเวลาอรุณขึ้น

(อภิปารกเสนาบดีกราบทูลว่า)

{๔๙} [๙๙] พระองค์ทรงเป็นผู้ประเสริฐ เป็นผู้ยอดเยี่ยม พระองค์ทรงดำเนินตามธรรม ทรงรู้แจ้งธรรม มีพระปัญญาดี ขอพระองค์ผู้อันธรรมคุ้มครองแล้วจงทรงพระชนม์ยั่งยืนนาน ข้าแต่พระองค์ผู้รักษาธรรม ขอพระองค์โปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระบาทด้วยเถิด

(พระเจ้าสีวิราชตรัสว่า)

{๕๐} [๑๐๐] ดูก่อนอภิปารกเสนาบดี เชิญท่านฟังคำของเราเถิด เราจักแสดงธรรมที่สัตบุรุษช่องเสพกันแล้วแก่ท่าน

[๑๐๑] พระราชาชอบใจธรรมจึงจะดี นรชนมีความรอบรู้จึงจะดี การไม่ประทุษร้ายมิตรเป็นความดี การไม่กระทำบาปนำสุขมาให้

[๑๐๒] ในแว่นแคว้นของพระราชาผู้ไม่ทรงกริ้วโกรธ ทรงตั้งอยู่ในธรรม มนุษย์ทั้งหลายพึงอยู่เป็นสุข เหมือนอยู่ในเรือนของตนซึ่งมีร่มเงาเย็นฉะนั้น

[๑๐๓] เราไม่ชอบใจการกระทำที่ทำด้วยความไม่พิจารณา อันเป็นกรรมไม่ดีนั้นเลย พระราชาเหล่าใดทรงไตร่ตรองแล้วจึงทรงทำด้วยพระองค์เอง เราชอบใจการกระทำของพระราชาเหล่านั้น ขอท่านจงฟังอุปมาของเราต่อไปนี้[๑๐๔] เมื่อฝูงโคว่ายข้ามแม่น้ำอยู่ ถ้าโคจ่าฝูงว่ายคดเคี้ยวไป โคทั้งหลายก็ย่อมว่ายคดเคี้ยวตามไปด้วย ในเมื่อผู้นำพาไปคดเคี้ยว

[๑๐๕] ในหมู่มนุษย์ก็เหมือนกัน ผู้ใดได้รับสมมติแต่งตั้งให้เป็นใหญ่ ถ้าผู้นั้นประพฤติไม่เป็นธรรม ประชาชนที่เหลือก็ย่อมประพฤติไม่เป็นธรรมโดยแท้ ราษฎรย่อมอยู่เป็นทุกข์กันทั่วหน้า ถ้าพระราชาไม่ตั้งอยู่ในธรรม[๑๐๖] เมื่อฝูงโคว่ายข้ามแม่น้ำอยู่ ถ้าโคจ่าฝูงว่ายไปตรง โคทั้งหลายก็ย่อมว่ายตรงตามไปด้วย ในเมื่อผู้นำพาไปตรง

[๑๐๗] ในหมู่มนุษย์ก็เหมือนกัน ผู้ใดได้รับสมมติแต่งตั้งให้เป็นใหญ่ ถ้าผู้นั้นประพฤติเป็นธรรม ประชาชนที่เหลือก็ย่อมประพฤติเป็นธรรมโดยแท้ ราษฎรย่อมอยู่เป็นสุขกันทั่วหน้า ถ้าพระราชาตั้งอยู่ในธรรม

[๑๐๘] ดูก่อนอภิปารกเสนาบดี เราไม่ปรารถนาความเป็นเทวดาโดยอธรรม ทั้งไม่ปรารถนาที่จะครอบครองแผ่นดินทั้งหมดนี้โดยอธรรม

[๑๐๙] รัตนะอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ โค ทาส เงิน ผ้า และจันทน์เทศที่มีอยู่ในมนุษย์นี้ เราจะไม่ประพฤติธรรมเพราะความปรารถนารัตนะเหล่านั้น

[๑๑๐] บุคคลไม่พึงประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุแห่งสมบัตินั้นเป็นต้น ว่าม้า หญิง แก้วมณี ซึ่งดวงจันทร์และดวงอาทิตย์รักษาอยู่ เราเป็นผู้องอาจ เกิดในท่ามกลางชาวสีพีทั้งหลาย ฉะนั้น เราจะไม่ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุแห่งสมบัตินั้น[๑๑๑] เราเป็นผู้นำ เป็นผู้เกื้อกูล เป็นผู้มีชื่อเสียง ปกครองแว่นแคว้นเป็นผู้เคารพธรรมของชาวสีพี เป็นผู้คิดใคร่ครวญซึ่งธรรม เพราะฉะนั้น เราจะไม่เป็นไปในอำนาจแห่งจิตของตน(อภิปารกเสนาบดีกราบทูลว่า)

{๕๑} [๑๑๒] ข้าแต่พระมหาราชเจ้า พระองค์ทรงประพฤติธรรมซึ่งไม่เสียหาย มีแต่ความเกษมอยู่เป็นนิจแท้ พระองค์จักดำรงราชสมบัติอยู่ได้นาน เพราะพระปัญญาของพระองค์เป็นเช่นนั้น[๑๑๓] พระองค์ไม่ทรงประมาทธรรมใด ข้าพระบาทขออนุโมทนา ธรรมนั้นของพระองค์ กษัตริย์ผู้เป็นอิสระทรงประมาทธรรมแล้ว ย่อมเคลื่อนจากรัฐ

[๑๑๔] ข้าแต่พระขัตติยมหาราชเจ้า ขอพระองค์จงทรงประพฤติธรรมในพระชนกพระชนนี ครั้นทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้ว จักเสด็จสู่สวรรค์

[๑๑๕] ขอพระองค์จงทรงประพฤติธรรมในพระราชโอรสและพระมเหสี ครั้นทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้วจักเสด็จสู่สวรรค์

[๑๑๖] ขอพระองค์จงทรงประพฤติธรรมในมิตรและอำมาตย์ทั้งหลาย ครั้นทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้วจักเสด็จสู่สวรรค์

[๑๑๗] ขอพระองค์จงทรงประพฤติธรรม ในราชพาหนะและหมู่พลทั้งหลาย ครั้นทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้วจักเสด็จสู่สวรรค์

[๑๑๘] ขอพระองค์จงทรงประพฤติธรรมในชาวบ้านและชาวนิคมทั้งหลาย ครั้นทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้วจักเสด็จสู่สวรรค์

[๑๑๙] ขอพระองค์จงทรงประพฤติธรรมในชนชาวแว่นแคว้นและชาวชนบททั้งหลาย ครั้นทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้วจักเสด็จสู่สวรรค์

[๑๒๐] ขอพระองค์จงทรงประพฤติธรรมในสมณะและพราหมณ์ทั้งหลาย ครั้นทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้วจักเสด็จสู่สวรรค์

[๑๒๑] ขอพระองค์จงทรงประพฤติธรรมในเนื้อและนกทั้งหลาย ครั้นทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้วจักเสด็จสู่สวรรค์

[๑๒๒] ขอพระองค์จงทรงประพฤติธรรม เพราะธรรมที่บุคคลประพฤติดีแล้วย่อมนำความสุขมาให้ ครั้นพระองค์ทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้วจักเสด็จสู่สวรรค์

[๑๒๓] ข้าแต่พระขัตติยมหาราชเจ้า ขอพระองค์จงทรงประพฤติธรรมเถิด เพราะว่าพระอินทร์ ทวยเทพ พร้อมทั้งพรหมถึงทิพยสถานได้ด้วยธรรมที่ตนประพฤติดีแล้ว ขอเดชะ ขอพระองค์ อย่าทรงประมาทธรรมเลย

จบ อุมมาทันตีชาดกที่ ๒

๓. มหาโพธิชาดก (๕๒๘)

ว่าด้วยพระโพธิสัตว์หักล้างวาทะของพวกมิจฉาทิฏฐิ

(พระเจ้าพรหมทัตทรงเห็นปริพาชกโพธิสัตว์เก็บบริขารเตรียมจะไปจึงตรัสถามว่า)

{๕๒} [๑๒๔] ท่านพราหมณ์ เพราะเหตุอะไรหนอ ท่านจึงรีบร้อนหยิบฉวยไม้เท้า หนังเสือ ร่ม รองเท้า ไม้ตะขอ บาตร และผ้าพาด ท่านปรารถนาจะไปยังทิศไหนหนอ(ปริพาชกโพธิสัตว์ทูลว่า)

{๕๓} [๑๒๕] ตลอด ๑๒ ปีที่อาตมภาพอยู่ในสำนักของมหาบพิตรนี้ อาตมภาพมิได้รู้สึกถึงเสียงที่สุนัขสีนํ้าตาลมันคำรามเลย

[๑๒๖] ดูก่อนมหาบพิตรผู้เป็นใหญ่ เพราะมันได้ยินพระดำรัสของมหาบพิตรกับพระมเหสีที่ปราศจากความเชื่อถืออาตมภาพ มันจึงแยกเขี้ยวขาวเห่าอยู่คล้ายกับจะอวดเบ่งอย่างนั้น(พระเจ้าพรหมหัตตรัสว่า)

{๕๔} [๑๒๗] ข้าแต่ท่านพราหมณ์ โทษที่ข้าพเจ้าทำแล้วนั้นเป็นจริงตามที่ท่านกล่าว ข้าพเจ้านี้เลื่อมใสยิ่งนัก ขอท่านจงอยู่ต่อเถิด อย่าเพิ่งไปเลย ท่านพราหมณ์(ปริพาชกโพธิสัตว์ทูลว่า)

{๕๕} [๑๒๘] เมื่อก่อนข้าวสุกขาวล้วน ต่อมาก็กระดำกระด่าง บัดนี้แดงล้วน เวลานี้เป็นเวลาสมควรที่อาตมภาพจะหลีกไป