๔. สังขปาลชาดก เล่ม ๒๗

[๓๑๑๓] ขึ้นสู่บัลลังก์ทองพร้อมด้วยเครื่องบริวาร เครื่องปิดทรวง ๕๐ ผืนและเครื่องลาด ๑,๐๐๐ ผืน แล้วกลับไปในสำนักของเทวดาทั้งหลาย

[๓๑๑๔] ท้าวสักกะจอมเทพทรงปีติโสมนัสปลาบปลื้มพระทัยได้ พระราชทานพรแก่นางเทพกัญญานั้นซึ่งกําลังมาอยู่เหมือน ดังดวงประทีปอันรุ่งเรืองหรือเหมือนสายฟ้าฉะนั้น(นางอลัมพุสากราบทูลว่า)

{๒๔๙๔} [๓๑๑๕] ข้าแต่ท้าวสักกะผู้เป็นใหญ่กว่าเทวดาทั้งปวงถ้าพระองค์ จะประทานพรแก่หม่อมฉันไซร้ ขออย่าให้หม่อมฉันไปเล้าโลมฤๅษีอีกเลย ข้าแต่ท้าวสักกะ หม่อมฉันขอพรเท่านี้

๔. สังขปาลชาดก (๕๒๔)

ว่าด้วยสังขปาลนาคราชบำเพ็ญตบะ

(พระเจ้าพาราณสีทรงเห็นอาฬารดาบสแล้วทรงเลื่อมใส จึงตรัสว่า)

{๒๔๙๕} [๓๑๑๖] ท่านเป็นผู้มีร่างงดงาม มีดวงตาแจ่มใส ข้าพเจ้าเข้าใจว่าท่านผู้เจริญบวชจากสกุล ไฉนท่านผู้มีปัญญาจึงละทรัพย์และโภคสมบัติออกจากเรือน มาบวชเป็นบรรพชิตเสียเล่า(อาฬารดาบสทูลว่า)

{๒๔๙๖} [๓๑๑๗] ขอถวายพระพรมหาบพิตรผู้เป็นจอมนรชน อาตมภาพได้เห็น วิมานของพญาสังขปาลนาคราชผู้มีอานุภาพมากมาด้วยตนเอง ครั้นเห็นแล้วจึงออกบวช เพราะเชื่อมหาวิบากของบุญทั้งหลาย

(พระเจ้าพาราณสีตรัสว่า)

{๒๔๙๗} [๓๑๑๘] บรรพชิตทั้งหลายย่อมไม่กล่าวคำเท็จเพราะความรักเพราะ ความกลัวเพราะความชังข้าพเจ้าถามพระคุณเจ้าแล้ว ขอพระคุณเจ้าได้โปรดบอกเนื้อความนั้นแก่ข้าพเจ้าเพราะ ข้าพเจ้าได้ฟังแล้วจักได้เกิดความเลื่อมใส(อาฬารดาบสทูลว่า)

{๒๔๙๘} [๓๑๑๙] ขอถวายพระพรมหาบพิตรผู้ปกครองรัฐอาตมภาพเดินทางค้าขาย ได้เห็นลูกนายพรานช่วยกันหามนาคร่างกายใหญ่โต เดิน ร่าเริงไปในหนทาง

[๓๑๒๐] ขอถวายพระพรท่านผู้เป็นจอมชนอาตมภาพมาประจวบเข้า กับลูกนายพรานเหล่านั้นก็กลัวจนขนลุกขนพอง ได้ถามเขาว่า ‘ดูก่อนพ่อลูกพราน ท่านทั้งหลายจะนำงูซึ่งมีร่างกายน่ากลัวไปไหน พวกท่านจักทำอะไรกับงูนี้’[๓๑๒๑] (พวกเขาตอบว่า) ‘งูใหญ่ซึ่งมีร่างกายอ้วนพีนี้ พวกเรานำไป เพื่อจะกินเนื้อของมันมีรสอร่อย มันและอ่อนนุ่ม ดูก่อน ท่านผู้เป็นชาววิเทหรัฐ ท่านยังไม่รู้จักรส

[๓๑๒๒] พวกเราไปจากที่นี้ถึงบ้านของตนแล้วจะเอามีดสับกินเนื้อกันให้ สำราญใจ เพราะว่าพวกเราเป็นศัตรูของพวกงู’

[๓๑๒๓] (อาตมากล่าวว่า) ‘ถ้าท่านทั้งหลายจะนำงูใหญ่ร่างกายอ้วนพีนี้ ไปเพื่อจะกิน เราจะให้โค ๑๖ ตัวแก่พวกท่าน ขอให้พวกท่าน จงปล่อยงูนี้เสียจากเครื่องผูกเถิด’

[๓๑๒๔] (พวกเขากล่าวว่า) ‘ความจริง งูตัวนี้เป็นอาหารที่ชอบใจของ พวกเราโดยแท้ แต่พวกเราเคยกินงูมามาก ดูก่อนนายอฬาระ ผู้เป็นบุตรชาววิเทหรัฐ พวกเราจะทําตามคำของท่าน และ พวกเราจงมีไมตรีต่อกัน’[๓๑๒๕] คนเหล่านั้นก็แก้พญานาคราชออกจากเครื่องผูก พญานาคราช นั้นได้พ้นจากเครื่องผูกซึ่งเขาร้อยไว้ที่จมูกกับบ่วงนั้น แล้วบ่าย หน้าไปทางทิศปราจีน เลื้อยไปได้ครู่หนึ่ง[๓๑๒๖] ครั้นบ่ายหน้าไปทางทิศปราจีนได้สักครู่หนึ่งก็มีดวงตาเต็มไป ด้วยน้ำตา เหลียวมาดูอาตมภาพอาตมภาพได้ตามไปข้าง หลังของพญานาคราชนั้นประคองอัญชลีทั้ง ๑๐ นิ้วขึ้น[๓๑๒๗] เตือนว่า ‘จงรีบไปเสียโดยเร็ว ขอพวกศัตรูอย่าจับท่านได้อีกเลย เพราะว่าการมาประจวบกันกับพวกพรานบ่อย ๆ เป็นทุกข์ ท่านจงไปยังที่ที่พวกลูกนายพรานจะไม่เห็น’[๓๑๒๘] พญานาคราชนั้นได้ไปยังห้วงน้ำใสมีสีเขียวน่ารื่นรมย์มีท่า ราบเรียบ ปกคลุมไปด้วยไม้หว้าและย่างทราย เป็นผู้ปลอดภัย ดีใจเข้าไปยังนาคพิภพแล้ว

[๓๑๒๙] ขอถวายพระพรพระจอมประชานิกร พญานาคราชนั้นครั้นเข้า ไปสู่นาคพิภพได้ไม่นาน ก็มาปรากฏตัวแก่อาตมภาพพร้อมด้วย บริวารที่เป็นทิพย์ บำรุงอาตมภาพเหมือนบุตรบำรุงบิดาฉะนั้น กล่าวคำจับใจรื่นหูแก่อาตมภาพว่า[๓๑๓๐] ‘ข้าแต่ท่านอฬาระ ท่านเป็นเหมือนมารดาบิดาของข้าพเจ้า เป็นดังดวงใจ เป็นผู้ให้ชีวิต เป็นสหาย ข้าพเจ้าจึงได้ฤทธิ์ของตน

คืนมา ข้าแต่ท่านอฬาระ ขอเชิญท่านไปเยี่ยมนาคพิภพของ ข้าพเจ้าซึ่งมีภักษาหารมากมีข้าวและน้ำมากมายดังเทพ นครของท้าววาสวะดูบ้าง

{๒๔๙๙} [๓๑๓๑] นาคพิภพนั้นสมบูรณ์ด้วยภูมิภาค พื้นไม่มีกรวด อ่อนนุ่มงาม มีหญ้าเตี้ย ๆ ไม่มีฝุ่น นำมาซึ่งความเลื่อมใส เป็นสถานที่ที่ พอเข้าไปเท่านั้นก็ละความเศร้าโศกได้[๓๑๓๒] ในนาคพิภพนั้นมีสระโบกขรณีที่ไม่อากูล สีเขียวดังแก้วไพฑูรย์ มีป่ามะม่วงน่ารื่นรมย์ทั้ง ๔ ทิศ ต้นมะม่วงมีทั้งผลที่สุก ผลกึ่ง สุกกึ่งดิบ และผลอ่อน ๆ ออกผลเป็นนิจ’{๒๕๐๐} [๓๑๓๓] ขอถวายพระพรมหาบพิตรผู้ประเสริฐกว่านรชน ในท่ามกลางสวนเหล่านั้น มีนิเวศน์เลื่อมปภัสสรสร้างด้วยทองคำ มีบาน ประตูเป็นเงิน รุ่งเรืองโอฬาร ดุจสายฟ้าในอากาศ[๓๑๓๔] ขอถวายพระพร ในท่ามกลางสวนเหล่านั้น มีเรือนยอดและ ห้องทำด้วยแก้วมณี บุด้วยทอง โอฬารวิจิตรเป็นอเนกประการ ถูกเนรมิตด้วยดีต่อเนื่องกันเต็มไปด้วยนางนาคกัญญา ทั้งหลายผู้ประดับแล้ว ล้วนสรวมสร้อยทอง[๓๑๓๕] พญาสังขปาลนาคราชนั้นมีผิวพรรณไม่ด้อยเลยรีบขึ้นสู่ ปราสาทซึ่งมีเสาประมาณ ๑,๐๐๐ ต้น มีอานุภาพอันหาที่เปรียบมิได้ ซึ่งเป็นที่ประทับของมเหสีแห่งพญาสังขปาลนาคราชนั้น[๓๑๓๖] นารีนางหนึ่งไม่ต้องเตือน รีบปูลาดอาสนะแก้วไพฑูรย์ซึ่งมีค่า มาก งดงาม สมบูรณ์ด้วยแก้วมีชาติดังแก้วมณี

[๓๑๓๗] ลำดับนั้นพญานาคราชจูงมืออาตมภาพให้นั่งบนอาสนะ อันเป็นประธานกล่าวว่า ‘นี่อาสนะ เชิญท่านนั่งบนอาสนะนี้

เพราะว่าท่านเป็นที่เคารพคนหนึ่งของข้าพเจ้า ในจำนวนท่าน ที่เคารพทั้งหลาย’

[๓๑๓๘] ขอถวายพระพรท่านผู้เป็นจอมชน นารีอีกนางหนึ่งก็รีบตักนํ้า เข้ามาล้างเท้าของอาตมภาพ ดุจภรรยาล้างเท้าสามีที่รัก

[๓๑๓๙] อีกนางหนึ่งรีบประคองภาชนะทองเต็มไปด้วยภัตตาหารน่าบริโภค มีแกงหลายอย่าง มีกับหลายชนิด นำเข้ามาให้อาตมภาพ

[๓๑๔๐] ขอถวายพระพร นารีเหล่านั้นรู้จักใจสามีพากันบำรุงอาตมภาพ ผู้บริโภคแล้วด้วยดนตรีทั้งหลายพญานาคราชนั้นก็เข้ามาหา อาตมภาพพร้อมด้วยทิพยกามคุณมิใช่น้อยใหญ่ยิ่งกว่าการ ฟ้อนรำนั้นแล้วกล่าวว่า{๒๕๐๑} [๓๑๔๑] ‘ข้าแต่ท่านอฬาระภรรยาของข้าพเจ้าทั้ง ๓๐๐ นี้ล้วนมีองค์ เอวอ้อนแอ้น มีรัศมีรุ่งเรืองดังกลีบปทุม นางเหล่านี้จะเป็นผู้ ทำความใคร่ให้ท่าน ข้าพเจ้าขอยกพวกนางให้ท่าน ท่านจงให้ พวกนางบำเรอท่านเถิด’{๒๕๐๒} [๓๑๔๒] อาตมภาพได้เสวยรสอันเป็นทิพย์อยู่ปีหนึ่ง คราวนั้นอาตมภาพ ได้ไต่ถามถึงสมบัติอันยิ่งว่า ‘ท่านพญานาคทำบุญกรรมอะไร และทำอย่างไรจึงได้สมบัตินี้และได้ครอบครองวิมาน อันประเสริฐนี้ได้อย่างไร[๓๑๔๓] ท่านได้โดยไม่มีเหตุ หรือเกิดเพราะใครน้อมมาให้แก่ท่าน ท่านสร้างเองหรือว่าเทวดายกให้ดูก่อนพญานาคราชข้าพเจ้า ขอถามเนื้อความนั้นกะท่านท่านได้ครอบครองวิมานอันประเสริฐ มาได้อย่างไร’

{๒๕๐๓} [๓๑๔๔] (พญานาคสังขปาละตอบว่า) ‘วิมานนี้มิใช่ได้มาโดยไม่มีเหตุ และ มิใช่เกิดเพราะใครน้อมมาให้ข้าพเจ้า ข้าพเจ้ามิได้สร้างเอง แม้เทวดาก็มิได้ยกให้ ข้าพเจ้าได้วิมานนี้ด้วยบุญกรรมอันไม่เป็นบาปของตน’{๒๕๐๔} [๓๑๔๕] (อาตมภาพถามว่า) ‘วัตรของท่านเป็นอย่างไร และพรหมจรรย์ ของท่านเป็นไฉน นี้เป็นวิบากแห่งบุญกรรมอะไรที่ท่านประพฤติ มาดีแล้วดูก่อนพญานาคราชขอท่านจงบอกเนื้อความนี้แก่ข้าพเจ้า ท่านได้วิมานนี้มาอย่างไรหนอ’{๒๕๐๕} [๓๑๔๖] (พญานาคสังขปาละตอบว่า) ‘ข้าพเจ้าเป็นพระราชาผู้เป็นใหญ่ แห่งชาวมคธ มีนามว่าทุยโยธนะ ผู้มีอานุภาพ ทราบชัดว่าชีวิตเป็นของน้อย ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา

[๓๑๔๗] จึงเป็นผู้มีจิตเลื่อมใสได้ให้ข้าวและนํ้าเป็นทานอันไพบูลย์โดย เคารพ วังของข้าพเจ้าในครั้งนั้นเป็นดุจบ่อนํ้า สมณพราหมณ์ ทั้งหลายก็อิ่มหนำสำราญในที่นั้น

[๓๑๔๘] ข้าพเจ้าได้ให้ดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ประทีป ยาน พาหนะ ที่พัก ผ้านุ่งห่ม ที่นอน และข้าวน้ำเป็นทานโดยเคารพ ในที่นั้น

[๓๑๔๙] นั่นเป็นวัตรและเป็นพรหมจรรย์ของข้าพเจ้า นี้เป็นวิบากแห่ง บุญกรรมนั้น ที่ข้าพเจ้าประพฤติมาดีแล้ว ข้าพเจ้าได้วิมาน อันมีภักษาหารเพียงพอมีข้าวนํ้ามากมายเพราะวัตรและ พรหมจรรย์นั้นแลวิมานนี้บริบูรณ์ด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง ตั้งอยู่มาช้านาน แต่เป็นของไม่เที่ยง’

{๒๕๐๖} [๓๑๕๐] (อาตมภาพถามว่า) ‘ลูกนายพรานทั้งหลายผู้มีอานุภาพน้อย ไม่มีเดช ไยจึงเบียดเบียนท่านผู้มีอานุภาพมาก มีเดชได้ ดูก่อนพญานาคราช เพราะอาศัยอะไรหรือ ท่านจึงตกอยูในเงื้อมมือ ของพวกวณิพก[๓๑๕๑] มหันตภัยตามมาถึงท่านหรือว่าพิษของท่านไม่แล่นไปยังโคน เขี้ยว ดูก่อนพญานาคราช เพราะอาศัยอะไรหรือ ท่านจึงถึง ความเศร้าหมองในสำนักของพวกวณิพก’

{๒๕๐๗} [๓๑๕๒] (พญานาคสังขปาละตอบว่า) ‘มหันตภัยมิได้ตามมาถึงข้าพเจ้า คนเหล่านั้นก็ไม่สามารถจะทำลายเดชของข้าพเจ้าได้แต่ว่า ธรรมของสัตบุรุษทั้งหลายที่ท่านประกาศไว้แล้วยากที่จะล่วง ละเมิดได้เหมือนฝั่งสมุทรฉะนั้น[๓๑๕๓] ข้าแต่ท่านอฬาระ ข้าพเจ้าเข้าจำอุโบสถในวัน ๑๔ ค่ำ และ ๑๕ ค่ำเป็นนิจ ต่อมา ลูกนายพราน ๑๖ คนซึ่งเป็นคนหยาบช้า ถือ เอาเชือกและบ่วงที่มั่นคงมาแล้ว

[๓๑๕๔] ช่วยกันแทงจมูก เอาเชือกร้อย ช่วยกันหามข้าพเจ้าไป ข้าพเจ้า ยอมอดทนความทุกข์เช่นนี้ แต่ไม่ยอมให้อุโบสถศีลกำเริบ’

{๒๕๐๘} [๓๑๕๕] (อาตมภาพถามว่า) ‘ลูกนายพรานเหล่านั้นได้พบท่านผู้สมบูรณ์ ด้วยกำลังและผิวพรรณที่ทางเดินคนเดียว ดูก่อนพญานาคราช ท่านก็เป็นผู้เจริญแล้วด้วยสิริและปัญญาจะบำเพ็ญตบะเพื่อ ประโยชน์อะไรอีกเล่า’{๒๕๐๙} [๓๑๕๖] (พญานาคสังขปาละตอบว่า) ‘ข้าแต่ท่านอฬาระ ข้าพเจ้าบำเพ็ญ ตบะมิใช่เพราะเหตุแห่งบุตรมิใช่เพราะเหตุแห่งอายุแต่ เพราะข้าพเจ้าปรารถนาเกิดเป็นมนุษย์ จึงบากบั่นบำเพ็ญตบะ’

{๒๕๑๐} [๓๑๕๗] (อาตมภาพถามว่า) ‘ท่านเป็นผู้มีนัยน์ตาแดง มีรัศมีรุ่งเรือง ประดับ ตกแต่งแล้ว ปลงผมและหนวด ชะโลมทาด้วยจุรณจันทน์แดง ส่องสว่างไปทั่วทิศ ดุจจอมคนธรรพ์ฉะนั้น[๓๑๕๘] ท่านเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งเทวฤทธิ์ มีอานุภาพมาก พร้อมพรั่งไป ด้วยกามารมณ์ทั้งปวง ดูก่อนพญานาคราช ข้าพเจ้าขอถาม เนื้อความนี้กะท่านมนุษยโลกประเสริฐกว่านาคพิภพนี้ ด้วยเหตุไร’{๒๕๑๑} [๓๑๕๙] (พญานาคสังขปาละตอบว่า) ‘ข้าแต่ท่านอฬาระนอกจาก มนุษยโลกความบริสุทธิ์หรือความสำรวมย่อมไม่มีถ้า ข้าพเจ้าได้เกิดเป็นมนุษย์แล้วจักทำที่สุดแห่งชาติและมรณะได้’{๒๕๑๒} [๓๑๖๐] (อาตมภาพกล่าวอำลาว่า) ‘ข้าพเจ้าอยู่ในสำนักของท่านมาปีหนึ่งแล้ว

เป็นผู้ที่ท่านบำรุงด้วยข้าวน้ำ ขอลาท่านไป ดูก่อนท่านผู้เป็นจอมแห่งนาค ข้าพเจ้าจากมนุษยโลกมานานแล้ว’{๒๕๑๓} [๓๑๖๑] (พญานาคสังขปาละถามว่า) ‘ข้าแต่ท่านอฬาระ บุตร ภรรยา และชนบริวารข้าพเจ้าพรํ่าสอนเป็นนิจให้บำรุงท่าน ใครมิได้แช่ง ด่าท่านแลหรือ ก็การได้พบเห็นท่านเป็นที่รักของข้าพเจ้า’{๒๕๑๔} [๓๑๖๒] (อาตมภาพตอบว่า) ‘ดูก่อนพญานาคราช บุตรผู้เป็นที่รักปฏิบัติ มารดาบิดาอยู่ในเรือนอย่างใดท่านก็บำรุงข้าพเจ้าอยู่ในนาค พิภพนี้ดีกว่านั้น เพราะว่าจิตของท่านเลื่อมใสข้าพเจ้า’{๒๕๑๕} [๓๑๖๓] (พญานาคสังขปาละกล่าวว่า) ‘ข้าพเจ้ามีแก้วทับทิมอันจะนำทรัพย์มาให้ตามประสงค์อยู่ ท่านจงถือเอาแก้วมณีอันโอฬาร นั้นไปยังที่อยู่ของตนได้ทรัพย์แล้วจงเก็บแก้วมณีนั้นไว้ในตุ่มนํ้า’

{๒๕๑๖} [๓๑๖๔] ขอถวายพระพร กามคุณแม้ที่เป็นของมนุษย์ซึ่งอาตมภาพได้ เห็นแล้วเป็นของไม่เที่ยงมีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา อาตมภาพเห็นโทษในกามคุณทั้งหลายจึงออกบวชด้วยศรัทธา[๓๑๖๕] ขอถวายพระพรทั้งคนหนุ่มทั้งคนแก่ย่อมมีสรีระทำลายร่วง หล่นไปเหมือนผลไม้ อาตมภาพเห็นคุณข้อนี้ว่า ความเป็น สมณะเท่านั้นเป็นข้อปฏิบัติอันไม่ผิด ประเสริฐที่สุด จึงออกบวช

(พระเจ้าพาราณสีตรัสว่า)

{๒๕๑๗} [๓๑๖๖] ชนเหล่าใดเป็นพหูสูต ค้นคิดเหตุผลได้มาก ชนเหล่านั้น เป็นคนมีปัญญา พึงคบหาไว้โดยแท้ทีเดียว ข้าแต่ท่านอฬาระ ข้าพเจ้า ได้ฟังคำของนาคราชและของท่านแล้วจักทำบุญให้มาก(อาฬารดาบสทูลว่า)

{๒๕๑๘} [๓๑๖๗] ขอถวายพระพร ชนเหล่าใดเป็นพหูสูต ค้นคิดเหตุผลได้มาก ชนเหล่านั้นเป็นคนมีปัญญา พึงคบหาไว้โดยแท้ทีเดียว พระองค์ ได้ทรงสดับเรื่องราวของนาคราชและของอาตมภาพแล้วขอ จงทรงบําเพ็ญบุญให้มากเถิด ขอถวายพระพร

๕. จุลลสุตโสมชาดก (๕๒๕)

ว่าด้วยพระเจ้าสุตโสมโพธิสัตว์ออกผนวช (ชาดกเล็ก)

(พระเจ้าสุตโสมโพธิสัตว์ทรงเห็นพระเกศาหงอก จึงตรัสว่า)

{๒๕๑๙} [๓๑๖๘] เราขอบอกชาวเมือง มิตร อำมาตย์ และข้าราชบริพารทั้งหลาย ได้ทราบว่า ‘ผมหงอกเกิดขึ้นบนศีรษะแล้ว บัดนี้ เราชอบใจ จะบวช’