๔. สังขปาลชาดก เล่ม ๒๗

อริยาวกาโสสิ ปสนฺนเนตฺโต

มญฺเญ ภวํ ปพฺพชิโต กุลมฺหา

กถํ นุ วิตฺตานิ ปหาย โภเค

ปพฺพชิ นิกฺขมฺม ฆรา สปญฺโญ. (๑)

ท่านมีลักษณะคล้ายพระอริยะ มีดวงตาแจ่มใส

เห็นจะเป็นคนบวชออกจากสกุล

ไฉนหนอท่านผู้มีปัญญาจึงสละทรัพย์และโภคะ

ออกจากเรือนบวชเสียเล่า

(อาฬารดาบสกราบทูลว่า)

สยํ วิมานํ นรเทว ทิสฺวา

มหานุภาวสฺส มโหรคสฺส

ทิสฺวาน ปุญฺญาน มหาวิปากํ

สทฺธายหํ ปพฺพชิโตมฺหิ ราช.

ขอถวายพระพรมหาบพิตรผู้เป็นเทพแห่งนรชน

อาตมาได้เห็นวิมานของพญาสังขปาลนาคราช

ผู้มีอานุภาพมากด้วยตนเอง

ครั้นเห็นแล้ว จึงได้บวช

เพราะเชื่อวิบากอันยิ่งใหญ่แห่งบุญทั้งหลาย

(พระราชาตรัสว่า)

น กามกามา น ภยา น โทสา

วาจํ มุสา ปพฺพชิตา ภณนฺติ

อกฺขาหิ เม ปุจฺฉิโต เอตมตฺถํ

สุตฺวาน เม ชายิหิติปฺปสาโท.

บรรพชิตทั้งหลายย่อมไม่กล่าวคำเท็จ

เพราะความรัก เพราะความชัง เพราะความกลัว

พระคุณเจ้า โยมถามแล้ว

ขอพระคุณเจ้าโปรดบอกเนื้อความนั้นแก่โยมเถิด

เพราะได้ฟัง ความเลื่อมใสจักเกิดขึ้นแก่โยมบ้าง

(อาฬารดาบสกราบทูลว่า)

วาณิชฺช รฏฺฐาธิป คจฺฉมาโน

ปเถ อทฺทสาสิมฺหิ โภชปุตฺเต (๑)

ปวฑฺฒกายํ อุรคํ มหนฺตํ

อาทาย คจฺฉนฺเต ปโมทมาเน.

ขอถวายพระพรมหาบพิตรผู้เป็นใหญ่แห่งแคว้น

อาตมาเมื่อเดินทางไปค้าขายได้เห็นพวกบุตรของนายพราน

พากันหามพญานาคตัวมีร่างกายอ้วนพีใหญ่โตร่าเริงเดินไปในหนทาง

โสหํ สมาคมฺม ชนินฺท เตหิ

ปหฏฺฐโลโม อวจมฺหิ ภีโต

กุหึ อยํ นียติ ภีมกาโย

นาเคน กึ กาหถ โภชปุตฺตา.

ขอถวายพระพรพระองค์ผู้จอมชน อาตมานั้น

ได้มาประจวบเข้ากับเขาเหล่านั้น ก็เกิดกลัวจนขนพองสยองเกล้า

จึงได้ถามขึ้นว่า พ่อบุตรนายพรานทั้งหลาย พวกท่านจะนำนาค

ซึ่งมีร่างกายน่ากลัวตัวนี้ไปไหน จะทำอะไรกับนาคตัวนี้

(พวกเขาตอบว่า)

นาโค อยํ นียติ โภชนตฺถํ (๑)

ปวฑฺฒกาโย อุรโค มหนฺโต

สาทุญฺจ ถูลญฺจ มุทุญฺจ มํสํ

น ตฺวํ รสญฺญาสิ วิเทหปุตฺต.

วิเทหบุตร พวกเราจะนำนาคตัวนี้ไปเพื่อบริโภค

นาคตัวนี้มีร่างกายอ้วนพีใหญ่โต เนื้อของมันมาก

อ่อนนุ่ม และอร่อย ท่านยังมิได้รู้รสเนื้อมัน

อิโต มยํ คนฺตฺวา สกํ นิเกตํ

อาทาย สตฺถานิ วิโกปยิตฺวา

มํสานิ ภกฺขาม (๑) ปโมทมานา

มยํ หิ เว สตฺตโว ปนฺนคานํ.

พวกเราจากที่นี่ไปถึงที่อยู่ของตนแล้ว

จะเอามีดสับกินเนื้อกันให้สำราญ

เพราะว่าพวกเราเป็นศัตรูของนาคทั้งหลาย

(อาตมาจึงพูดว่า)

สเจ อยํ นียติ โภชนตฺถํ

ปวฑฺฒกาโย อุรโค มหนฺโต

ททามิ โว พลิพทฺธานิ โสฬส

นาคํ อิมํ มุญฺจถ พนฺธนสฺมา.

ถ้าพวกท่านจะนำนาค

ซึ่งมีร่างกายอ้วนพีใหญ่โตตัวนี้ไปเพื่อจะบริโภคไซร้

ข้าพเจ้าจะให้โคผู้ซึ่งมีกำลังแข็งแรงแก่พวกท่าน ๑๖ ตัว

ขอพวกท่านจงปล่อยนาคตัวนี้จากเครื่องพันธนาการเถิด

(พวกเขาตอบว่า)

อทฺธา หิ โน ภกฺโข อยํ มนาโป

พหู จ โน อุรคา ภุตฺตปุพฺพา

กโรม เต ตํ วจนํ อฬาร

มิตฺตญฺจ โน โหหิ วิเทหปุตฺต.

ความจริง นาคนี้เป็นอาหารที่ชอบใจของพวกเราอย่างแท้จริง

และพวกเราก็เคยกินนาคมามาก

แต่พวกเราจะทำตามคำของท่าน นายอาฬารวิเทหบุตร

และขอท่านจงเป็นมิตรของพวกเราด้วยนะ

ตทสฺสุ เต พนฺธนา โมจยึสุ

ยํ นตฺถุโต ปฏิโมกฺกสฺส (๑) ปาเส

มุตฺโต จ โส พนฺธนา นาคราชา

ปกฺกามิ ปาจีนมุโข มุหุตฺตํ.

บุตรนายพรานเหล่านั้นจึงแก้นาคราชตัวนั้น

ออกจากเครื่องพันธนาการซึ่งสอดเข้าทางจมูกร้อยไว้ในบ่วง

นาคราชตัวนั้นพ้นจากเครื่องผูกแล้ว

ครู่หนึ่งจึงบ่ายหน้าสู่ทิศปราจีนหลีกไป

คนฺตฺวาน ปาจีนมุโข มุหุตฺตํ

ปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ ปโลกยี มํ

ตทสฺสหํ ปิฏฺฐิโต อนฺวคจฺฉึ

ทสงฺคุลึ อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา.

ครั้นบ่ายหน้าสู่ทิศปราจีนไปได้ครู่หนึ่ง ได้เหลียวกลับมา

มองดูอาตมาด้วยดวงตาทั้ง ๒ ที่นองไปด้วยน้ำตา

ในคราวนั้น อาตมาได้ประคองอัญชลีทั้ง ๑๐ นิ้ว

เดินตามไปข้างหลัง กล่าวเตือนว่า

คจฺเฉว โข ตฺวํ ตรมานรูโป

มา ตํ อมิตฺตา ปุนรคฺคเหสุํ

ทุกฺโข หิ ลุทฺเทหิ ปุนา สมาคโม

อทสฺสนํ โภชปุตฺตาน คจฺฉ.

ท่านจงรีบด่วนไปโดยเร็วเถิด ขอศัตรูอย่าจับท่านได้อีกเลย

เพราะการสมาคมกับพวกพรานอีกเป็นทุกข์

ท่านจงไปยังสถานที่ที่พวกบุตรนายพรานไม่เห็นเถิด

อคมาสิ โส รหทํ วิปฺปสนฺนํ

นีโลภาสํ รมณียํ สุติตฺถํ

สโมนตํ (๑) ชมฺพุหิ เวติสาหิ (๒)

ปาเวกฺขิ นิตฺติณฺณภโย ปตีโต.

นาคราชนั้นได้ไปสู่ห้วงน้ำใส สีเขียวครามโอภาส

มีท่าอันงดงาม น่ารื่นรมย์ใจ

ปกคลุมไปด้วยหมู่ต้นหว้าและต้นอโศก

เป็นผู้ปลอดภัย เบิกบานใจ ได้เข้าไปสู่นาคพิภพ

โส ตํ ปวิสฺส น จิรสฺส นาโค

ทิพฺเพน เม ปาตุรหุํ ชนินฺท

อุปฏฺฐหี มํ ปิตรํว ปุตฺโต

หทยงฺคมํ กณฺณสุขํ ภณนฺโต.

มหาบพิตรผู้จอมชน นาคราชนั้น

ครั้นเข้าไปยังนาคพิภพนั้นได้ไม่นาน

ได้มาปรากฏแก่อาตมาพร้อมด้วยบริวารเป็นทิพย์

บำรุงอาตมาเหมือนบุตรบำรุงบิดา

กล่าวถ้อยคำอันจับใจสบายหูว่า

(พญานาคสังขปาละกล่าวว่า)

ตฺวํ เมสิ มาตา จ ปิตา อฬาร

อพฺภนฺตโร ปาณทโท สหาโย

สกญฺจ อิทฺธึ ปฏิลาภโกสฺมิ

อฬาร ปสฺส เม นิเวสนานิ

ปหูตภกฺขํ พหุอนฺนปานํ

มสกฺกสารํ วิย วาสวสฺส.

ท่านอาฬาระ ท่านเป็นมารดาบิดาของข้าพเจ้า

เป็นดังดวงใจ เป็นผู้ให้ชีวิต เป็นสหาย

ข้าพเจ้าจึงได้อิทธิฤทธิ์ของตนคืนมา

ขอเชิญท่านไปเยี่ยมที่อยู่ของข้าพเจ้า

ซึ่งมีอาหารเพียงพอ มีข้าวและน้ำมากมาย

ดุจขุนเขาสิเนรุพิภพของท้าววาสวะ

(พญานาคสังขปาละกล่าวว่า)

ตํ ภูมิภาเคหิ อุเปตรูปํ

อสกฺขรา เจว มุทู สุภา จ

นีจตฺติณา อปฺปรชา จ ภูมิ

ปาสาทิกา ยตฺถ ชหนฺติ โสกํ.

นาคพิภพนั้นประกอบไปด้วยภูมิภาค

ภาคพื้นที่ไม่มีก้อนกรวด อ่อนนุ่มและงดงาม

มีหญ้าเตี้ย ๆ ปราศจากฝุ่นละออง น่าเลื่อมใส

เป็นสถานที่ระงับความเศร้าโศกของผู้ที่เข้าไป

อนาวกุลา เวฬุริยูปนีลา

จตุทฺทิสํ อมฺพวนํ สุรมฺมํ

ปกฺกา จ เปสี จ ผลา สุผุลฺลา

นิจฺโจตุกา ธารยนฺตี ผลานิ.

มีสระโบกขรณีที่ไม่อากูล สีเขียวครามเพราะแก้วไพฑูรย์

มีสวนมะม่วงที่น่ารื่นรมย์ยิ่งนักทั้ง ๔ ทิศ

ติดผลอยู่เป็นนิตย์ตลอดฤดูกาล มีทั้งผลสุก ผลห่าม และผลอ่อน

(อาฬารดาบสกราบทูลว่า)

เตสํ วนานํ นรเทว มชฺเฌ

นิเวสนํ ภสฺสรสนฺนิกาสํ

รชตคฺคฬํ โสวณฺณมยํ อุฬารํ

โอภาสตี วิชฺชุริวนฺตลิกฺเข.

ขอถวายพระพร นรเทพมหาบพิตร ณ ท่ามกลาง

สวนมะม่วงทั้ง ๔ ทิศ มีนิเวศน์เลื่อมปภัสสรสร้างด้วยทองคำ

บานประตูสำเร็จด้วยเงิน รุ่งเรืองโอฬารปานสายฟ้าในอากาศ

มณีมยา โสวณฺณมยา อุฬารา

อเนกจิตฺตา สตตํ สุนิมฺมิตา

ปริปูรา กญฺญาหิ อลงฺกตาหิ

สุวณฺณกายูรธราหิ ราช.

ณ นิเวศน์นั้น มีเรือนยอดและห้องโอฬาร

สร้างด้วยแก้วมณีและทองคำ วิจิตรด้วยศิลปะอเนกประการ

ซึ่งเนรมิตไว้ดีแล้วติดต่อกัน เต็มไปด้วยนางนาคกัญญาทั้งหลาย

ผู้ประดับตบแต่งร่างกายล้วนสวมใส่สายสร้อยทองคำ มหาบพิตร

โส สงฺขปาโล ตรมานรูโป

ปาสาทมารุยฺห อโนมวณฺโณ

สหสฺสถมฺภํ อตุลานุภาวํ

ยตฺถสฺส ภริยา มเหสี อโหสิ.

สังขปาลนาคราชผู้มีผิวพรรณไม่ทรามนั้น รีบขึ้นสู่ปราสาท

ซึ่งมีอานุภาพนับไม่ได้ มีเสา ๑,๐๐๐ ต้น

อันเป็นสถานที่อยู่ของภรรยาผู้เป็นมเหสีของเขา

เอกา จ นารี ตรมานรูปา

อาทาย เวฬุริยมยํ มหคฺฆํ

สุภํ มณึ ชาติมนฺตูปปนฺนํ

อโจทิตา อาสนมพฺภิหาสิ.

และนารีนางหนึ่งไม่ต้องเตือน

รีบนำอาสนะอันสำเร็จด้วยแก้วไพฑูรย์ มีค่ามากงดงาม

ประกอบด้วยแก้วมณีชั้นดีมีราคามาปูลาด

ตโต มํ หตฺเถ อุรโค คเหตฺวา

นิสีทยี ปามุขอาสนสฺมึ

อิทมาสนํ อตฺร ภวํ นิสีทตุ

ภวญฺหิ เม อญฺญตโร ครูนํ.

ลำดับนั้น นาคราชจูงมืออาตมาให้นั่ง

ณ อาสนะอันเป็นประธานโดยกล่าวว่า

นี้อาสนะ ท่านผู้เจริญโปรดนั่ง ณ อาสนะนี้เถิด

เพราะบรรดาท่านผู้เป็นที่เคารพทั้งหลายของข้าพเจ้า

ท่านผู้เจริญก็เป็นคนหนึ่ง

อญฺญา จ นารี ตรมานรูปา

อาทาย วารึ อุปสงฺกมิตฺวา

ปาทานิ ปกฺขาลยิ เม ชนินฺท

ภริยาว ภตฺตู ปติโน ปิยสฺส.

ขอถวายพระพร พระองค์ผู้จอมชน

และนารีอีกนางหนึ่งรีบนำน้ำเข้ามาล้างเท้าอาตมา

เหมือนภรรยาล้างเท้าภัสดาสามีสุดที่รัก

อปรา จ นารี ตรมานรูปา

ปคฺคยฺห โสวณฺณมยาย ปาติยา

อเนกสูปํ วิวิธํ วิยญฺชนํ

อุปนามยี ภตฺต มนุญฺญรูปํ.

และนารีอื่นอีกนางหนึ่งรีบประคองถาดทองคำ

น้อมนำภัตตาหารที่น่าพอใจ มีแกงหลายชนิด

มีกับหลายอย่างเข้ามา

ตุริเยหิ มํ ภารต ภุตฺตวนฺตํ

อุปฏฺฐหุํ ภตฺตุ มโน วิทิตฺวา

ตตุตฺตรึ มํ นิปตี มหนฺตํ

ทิพฺเพหิ กาเมหิ อนปฺปเกหิ.

ภารตะมหาบพิตรพระองค์ นารีเหล่านั้นรู้ใจภัสดา

บำเรออาตมาผู้บริโภคเสร็จแล้วด้วยดนตรีทั้งหลาย

ยิ่งไปกว่านั้น นาคราชเข้าไปหาอาตมา

พร้อมด้วยกามคุณอันเป็นทิพย์

อันโอฬารมิใช่น้อย กล่าวว่า

ภริยา มเมตา ติสตา อฬาร

สพฺพตฺตมชฺฌา ปทุมุตฺตราภา

อฬาร เอตาสฺสุ เต กามการา

ททามิ เต ตา ปริจารยสฺสุ.

ท่านอาฬาระ ภรรยาของข้าพเจ้าทั้ง ๓๐๐ นางเหล่านี้

ล้วนเอวบางร่างน้อย มีผิวพรรณดังกลีบปทุม

ท่านอาฬาระ นางเหล่านี้พึงบำเรอกามแก่ท่าน

ขอท่านโปรดให้นางเหล่านั้นบำเรอท่านเถิด

(อาฬารดาบสกราบทูลต่อไปว่า)

สํวจฺฉรํ ทิพฺพรสานุภุตฺวา

ตทาสฺสุหํ (๑) อุตฺตริมชฺฌภาสึ ๑

นาคสฺสิทํ กินฺติ กถญฺจ ลทฺธํ

กถชฺฌคมาสิ วิมานเสฏฺฐํ.

อาตมาได้เสวยกามรสอันเป็นทิพย์อยู่ ๑ ปี

คราวนั้น จึงได้ถามยิ่งขึ้นไปว่า นาคสมบัตินี้

ท่านได้เพราะทำกรรมอะไร ได้อย่างไร

ไฉนท่านจึงได้ครอบครองวิมานอันประเสริฐ

อธิจฺจ ลทฺธํ ปริณามชนฺเต

สยํกตํ อุทาหุ เทเวหิ ทินฺนํ

ปุจฺฉามิ ตํ นาคราเชตมตฺถํ

กถชฺฌคมาสิ วิมานเสฏฺฐํ.

ท่านได้โดยไม่มีเหตุ หรือเกิดเพราะใครน้อมมาเพื่อท่าน

ท่านทำเอง หรือเทวดาทั้งหลายให้

ข้าพเจ้าถามเนื้อความนั้นกับท่านนาคราช

ไฉนท่านจึงได้ครอบครองวิมานอันประเสริฐ

(พญานาคสังขปาละตอบว่า)

นาธิจฺจ ลทฺธํ น ปริณามชํ เม

น สยํกตํ นาปิ เทเวหิ ทินฺนํ

สเกหิ กมฺเมหิ อปาปเกหิ

ปุญฺเญหิ เม ลทฺธมิทํ วิมานํ.

วิมานนี้ข้าพเจ้าได้มาโดยไม่มีเหตุหามิได้

เกิดเพราะใครน้อมมาเพื่อข้าพเจ้าก็หาไม่

ข้าพเจ้าทำเองก็หาไม่

แม้เทวดาทั้งหลายก็มิได้มอบให้

แต่ข้าพเจ้าได้เพราะบุญกรรมซึ่งมิใช่บาปของตน

(อาฬารดาบสถามว่า)

กินฺเต วตํ กึ ปน พฺรหฺมจริยํ

กิสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก

อกฺขาหิ เม นาคราเชตมตฺถํ

กถํ นุ เต ลทฺธมิทํ วิมานํ.

วัตรของท่านเป็นอย่างไร

อนึ่ง พรหมจรรย์ของท่านเป็นอย่างไร

นี้เป็นผลแห่งวัตรและพรหมจรรย์ที่ท่านประพฤติดีแล้วอย่างไร

นาคราช ขอท่านโปรดบอกเนื้อความนั้นแก่ข้าพเจ้าเถิดว่า

ท่านได้วิมานนี้อย่างไรหนอ

(พญานาคสังขปาละตอบว่า)

ราชา อโหสึ มคธานมิสฺสโร

ทุโยธโน นาม มหานุภาโว

โส อิตฺตรํ ชีวิตํ สํวิทิตฺวา

อสสฺสตํ วิปริณามธมฺมํ.

ข้าพเจ้านั้นได้เป็นพระราชา ผู้เป็นใหญ่กว่าชนชาวมคธ

มีนามว่า ทุโยธนะ มีอานุภาพมาก

ได้เห็นชัดว่า ชีวิตมีเพียงนิดหน่อย ไม่เที่ยง

มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต

สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ

โอปานภูตํ เม ฆรํ ตทาสิ

สนฺตปฺปิตา สมณพฺราหฺมณา จ.

ข้าพเจ้ามีจิตเลื่อมใส ได้ให้ข้าวและน้ำ

เป็นทานอย่างไพบูลย์โดยเคารพ

พระราชวังของข้าพเจ้าในคราวนั้น เป็นดุจบ่อน้ำ

ทั้งสมณะและพราหมณ์จึงอิ่มหนำสำราญ

(๑) มาลญฺจ คนฺธญฺจ วิเลปนญฺจ

ปทีปยํ (๒) ยานมุปสฺสยญฺจ

อจฺฉาทนํ เสยฺยมถนฺนปานํ

สกฺกจฺจ ทานานิ อทมฺห ตตฺถ.๑

ณ ที่พระราชวังนั้น ข้าพเจ้าได้ให้พวงดอกไม้

ของหอม เครื่องลูบไล้ ประทีป ยานพาหนะ

ที่พักอาศัย ผ้านุ่ง ผ้าห่ม ที่นอน

ข้าวและน้ำเป็นทานโดยเคารพ

ตํ เม วตํ ตํ ปน พฺรหฺมจริยํ

ตสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก

เตเนว เม ลทฺธมิทํ วิมานํ

ปหูตภกฺขํ พหุอนฺนปานํ

นจฺเจหิ คีเตหิ จุเปตรูปํ

จิรฏฺฐิติกํ น จ สสฺสตายํ.

นั่นเป็นพรตและนั่นเป็นพรหมจรรย์ของข้าพเจ้า

นี้เป็นวิบากแห่งกรรมนั้นที่ข้าพเจ้าประพฤติดีแล้ว

เพราะวิบากแห่งกรรมนั้นนั่นแล ข้าพเจ้าจึงได้วิมานนี้

ซึ่งมีอาหารเพียงพอ มีข้าวและน้ำมากมาย

และสมบูรณ์ด้วยการฟ้อนรำขับร้อง

แต่วิมานนี้ไม่จีรังยั่งยืนและไม่เที่ยง

(อาฬารดาบสถามว่า)

อปฺปานุภาวา ตํ มหานุภาวํ

เตชสฺสินํ หนฺติ อเตชวนฺโต

กิเมว ทาฐาวุธ กึ ปฏิจฺจ

หตฺถตฺถมาคจฺฉิ (๑) วนิพฺพกานํ. (๒)

บุตรนายพรานทั้งหลาย ผู้มีอานุภาพน้อย ไม่มีเดช

ย่อมเบียดเบียนท่านผู้มีอานุภาพมาก มีเดชได้

เพราะเหตุไร ท่านผู้มีเขี้ยวเป็นอาวุธ เพราะอาศัยเหตุอะไร

ท่านจึงได้ตกอยู่ในเงื้อมมือของบุตรนายพรานได้

ภยํ นุ เต อนฺวคตํ มหนฺตํ

เตโช นุ เต นานฺวคตํ ทนฺตมูลํ

กิเมว ทาฐาวุธ กึ ปฏิจฺจ

กิเลสมาปชฺชิ วนิพฺพกานํ.

มหันตภัยตามมาถึงท่านหรือหนอ

หรือว่าพิษแล่นไปไม่ถึงรากเขี้ยวของท่าน

ท่านผู้มีเขี้ยวเป็นอาวุธ เพราะอาศัยเหตุอะไรแลหรือ

ท่านจึงถึงความทุกข์ในสำนักของพวกบุตรนายพราน

(พญานาคสังขปาละตอบว่า)

น เม ภยํ อนฺวคตํ มหนฺตํ

เตโช น สกฺกา มม เตภิหนฺตุํ (๑)

สตญฺจ ธมฺมานิ สุกิตฺติตานิ

สมุทฺทเวลาว ทุรจฺจยานิ.

มหันตภัยตามมาถึงข้าพเจ้าก็หาไม่

พิษของข้าพเจ้าพวกบุตรนายพรานเหล่านั้นก็ไม่อาจจะทำลายได้

แต่ธรรมของสัตบุรุษทั้งหลายที่ท่านประกาศไว้ดีแล้ว

ยากที่จะล่วงได้ดุจเขตแดนแห่งสมุทร

จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ อฬาร

อุโปสถํ นิจฺจมุปาวสามิ

อถาคมุํ โสฬส โภชปุตฺตา

รชฺชุํ คเหตฺวาน ทฬฺหญฺจ ปาสํ.

ท่านอาฬาระ วัน ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ

ข้าพเจ้าเข้าจำอุโบสถอยู่เป็นนิตย์ คราวนั้น

พวกบุตรนายพราน ๑๖ คนถือเชือกและบ่วงอันมั่นคงมา

เภตฺวาน นาสํ อติกสฺส รชฺชุํ

นยึสุ มํ สมฺปริคยฺห ลุทฺทา

เอตาทิสํ ทุกฺขมหํ ติติกฺขํ (๑)

อุโปสถํ อปฺปฏิโกปยนฺโต.

พวกพรานช่วยกันเจาะจมูกแล้วร้อยเชือก

แล้วช่วยกันหามนำข้าพเจ้าไป

ข้าพเจ้าอดกลั้นความทุกข์เช่นนั้น มิได้ทำให้อุโบสถกำเริบ

(อาฬารดาบสถามว่า)

เอกายเน ตํ ปเถ อทฺทสํสุ

พเลน วณฺเณน จุเปตรูปํ

สิริยา ปญฺญาย จ ภาวิโตสิ

กิมตฺถิยํ (๑) นาค ตโป กโรสิ.

พวกบุตรนายพรานได้เห็นท่าน

ผู้สมบูรณ์ด้วยพลังและผิวพรรณที่หนทางที่เดินได้คนเดียว

นาคราช ก็ท่านเป็นผู้เจริญแล้วด้วยสิริและปัญญา

ยังบำเพ็ญตบะอยู่เพื่อประโยชน์อะไร

(พญานาคสังขปาละตอบว่า)

น ปุตฺตเหตู น ธนสฺส เหตุ

น อายุโน จาปิ อฬาร เหตุ

มนุสฺสโยนึ อภิปตฺถยาโน

ตสฺมา ปรกฺกมฺม ตโป กโรมิ.

ท่านอาฬาระ ข้าพเจ้าบำเพ็ญตบะ

เพราะเหตุแห่งบุตร เพราะเหตุแห่งทรัพย์สมบัติ

หรือแม้เพราะเหตุแห่งอายุก็หาไม่

แต่เพราะข้าพเจ้าปรารถนากำเนิดแห่งมนุษย์

เพราะเหตุนั้น จึงบากบั่นบำเพ็ญตบะ

(อาฬารดาบสถามว่า)

ตฺวํ โลหิตกฺโข วิหตนฺตรํโส

อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสุ

สุโรสิโต โลหิตจนฺทเนน

คนฺธพฺพราชาว ทิสา ปภาสสิ. (๑)

ท่านมีนัยน์ตาแดง มีรัศมีรุ่งเรือง ประดับตบแต่งร่างกาย

ตัดผมและโกนหนวดเรียบร้อย

ลูบไล้ผิวพรรณด้วยดีด้วยจันทน์แดง

ส่องสว่างไปทั่วทิศ ดุจราชาแห่งคนธรรพ์

เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว

สพฺเพหิ กาเมหิ สมงฺคิภูโต

ปุจฺฉามิ ตํ นาคราเชตมตฺถํ

เสยฺโย อิโต เกน มนุสฺสโลกา.

ท่านเป็นผู้บรรลุเทวฤทธิ์แล้ว มีอานุภาพมาก

พรั่งพร้อมด้วยกามคุณทุกอย่าง

นาคราช ข้าพเจ้าขอถามเนื้อความนี้กับท่านว่า

มนุษยโลกประเสริฐกว่านาคพิภพนี้ เพราะเหตุไร

(พญานาคสังขปาละตอบว่า)

อฬาร นาญฺญตฺร มนุสฺสโลกา

สุทฺธี ว สํวิชฺชติ สํยโม วา

อหญฺจ ลทฺธาน มนุสฺสโยนึ

กาหามิ ชาติมรณสฺส อนฺตํ.

ท่านอาฬาระ นอกจากมนุษยโลกแล้ว

ความบริสุทธิ์หรือความสำรวมไม่มี

ก็ข้าพเจ้าได้กำเนิดมนุษย์แล้ว

จักกระทำที่สุดแห่งชาติและมรณะ

(อาฬารดาบสกล่าวว่า)

สํวจฺฉโร เม วสโต (๑) ตวนฺติเก

อนฺเนน ปาเนน อุปฏฺฐิโตสฺมิ

อามนฺตยิตฺวาน ปเลมิ นาค

จิรปฺปวุฏฺโฐสฺมิ อหํ ชนินฺท.

เป็นเวลาหนึ่งปี เมื่อข้าพเจ้าอยู่ในสำนักของท่าน

ได้รับการบำรุงด้วยข้าวและน้ำ ท่านนาคินทร์ผู้ประเสริฐ

ข้าพเจ้าจากมนุษยโลกมานาน จะขอลาท่านไป

(พญานาคสังขปาละถามว่า)

ปุตฺตา จ ทารา อนุชีวิโน จ

นิจฺจานุสิฏฺฐา อุปติฏฺฐเต ตํ

กจฺจินฺนุ ตํ นาภิสํสิตฺถ๑ (๑) โกจิ

ปิยญฺหิ เม ทสฺสนํ ตุยฺห (๒) อฬาร.

บุตร ภรรยา และชนที่ข้าพเจ้าชุบเลี้ยง

ซึ่งข้าพเจ้าพร่ำสอนเป็นนิตย์ว่า พึงบำรุงท่าน

ไม่มีใครสักคนสาปแช่งท่านแลหรือ ท่านอาฬาระ

ก็การได้พบเห็นท่านนับว่าเป็นที่พอใจของข้าพเจ้า

(อาฬารดาบสตอบว่า)

ยถาปิ มาตุ จ ปิตุ อคาเร

ปุตฺโต ปิโย ปฏิวิหิโต วเสยฺย

ตโตปิ มยฺหํ อิธเมว เสยฺโย

จิตฺตญฺหิ เต นาค มยี ปสนฺนํ.

บุตรสุดที่รักพึงได้รับการปฏิบัติ

อยู่ในเรือนมารดาบิดาแม้โดยประการใด

ท่านก็ปฏิบัติข้าพเจ้าในที่นี้แล ประเสริฐกว่าแม้โดยประการนั้น

เพราะจิตของท่านเลื่อมใสในข้าพเจ้า นาคราช

(พญานาคสังขปาละกล่าวว่า)

มณี มมํ วิชฺชติ โลหิตงฺโค (๑)

ธนาหโร มณิรตนํ อุฬารํ

อาทาย ตฺวํ คจฺฉ สกํ นิเกตํ

ลทฺธา ธนนฺตํ มณิโมสฺสชสฺสุ.

แก้วมณีสีแดง ซึ่งนำทรัพย์มาให้ได้ของข้าพเจ้ามีอยู่

ท่านจงถือเอาแก้วมณีอันโอฬารไปยังที่อยู่ของตน

ครั้นได้ทรัพย์แล้ว จงเก็บแก้วมณีไว้

(อาฬารดาบสกล่าว ๒ คาถาว่า)

ทิฏฺฐา มยา มานุสกาปิ กามา

อสสฺสตา วิปริณามธมฺมา

อาทีนวํ กามคุเณสุ ทิสฺวา

สทฺธายหํ ปพฺพชิโตมฺหิ ราช.

ขอถวายพระพรมหาบพิตร กามทั้งหลายแม้เป็นของมนุษย์

อาตมาก็ได้เห็นแล้ว เป็นของไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา

เพราะเห็นโทษในกามคุณทั้งหลาย อาตมาจึงบวชด้วยศรัทธา

ทุมปฺผลาเนว ปตนฺติ มาณวา

ทหรา จ วุฑฺฒา จ สรีรเภทา

เอตํปิ ทิสฺวา ปพฺพชิโตมฺหิ ราช

อปณฺณกํ สามญฺญเมว เสยฺโย.

ทั้งคนหนุ่มทั้งคนแก่

ย่อมมีกายแตกทำลายไป เหมือนผลไม้หล่นจากต้น

มหาบพิตร อาตมาเห็นข้อปฏิบัติอันไม่ผิดแม้นี้ว่า

ความเป็นสมณะนั่นแลประเสริฐ จึงได้บวช

(พระราชาตรัสว่า)

อทฺธา หเว เสวิตพฺพา สปญฺญา

พหุสฺสุตา เย พหุฐานจินฺติโน

นาคญฺจ สุตฺวาน ตวญฺจฬาร

กาหามิ ปุญฺญานิ อนปฺปกานิ.

ชนเหล่าใดมีปัญญา เป็นพหูสูต

คิดเหตุการณ์ได้เป็นอันมาก ชนเหล่านั้นควรคบโดยแท้

พระคุณเจ้าอาฬาระ โยมได้ฟังเรื่องของนาคราช

และของพระคุณเจ้าแล้ว จักทำบุญให้มาก

(อาฬารดาบสกล่าวว่า)

อทฺธา หเว เสวิตพฺพา สปญฺญา

พหุสฺสุตา เย พหุฐานจินฺติโน

นาคญฺจ สุตฺวาน มมญฺจ ราช

กโรหิ ปุญฺญานิ อนปฺปกานีติ.

สงฺขปาลชาตกํ จตุตฺถํ.

ชนเหล่าใดมีปัญญา เป็นพหูสูต

คิดเหตุการณ์ได้เป็นอันมาก ชนเหล่านั้นควรคบโดยแท้

ขอเดชะพระราชา พระองค์ทรงสดับเรื่องนาคราชและของอาตมาแล้วขอจงทรงบำเพ็ญบุญให้มากเถิด

สังขปาลชาดกที่ ๔ จบ