พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย เถรคาถา เอกกนิบาต · วรรคที่ ๒
๔. วนวัจฉสามเณรคาถา เล่ม ๒๖
Text layerBuddha’s wordsItems ๑๕๑ (Royal Thai)4/10 in วรรคที่ ๒4 editionsThis collection answers by quoting only — the text as each edition has it, never summarised, interpreted, or scored for reliability
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย เถรคาถา เอกกนิบาต วรรคที่ ๒ วนวัจฉสามเณรคาถา (Royal Thai Volume 26 · Mahachula Volume 26 · Mahamakut Volume 50 · Chaloem Phrakiat Volume 26)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙), vol. 26, pp. 324–325
๓. วนวัจฉเถรคาถา
สุภาษิตเกี่ยวกับรมณียสถาน
นัยว่า ท่านพระวนวัจฉเถระได้ภาษิตคาถานี้ไว้อย่างนี้ว่า
{๑๕๐}[๑๓] ภูเขาทั้งหลายมีสีเขียวดังเมฆ ดูรุจิเรขงามดี มีธารวารี เย็นใสสะอาด ดาดาษไปด้วยแมลงค่อมทอง ภูเขา เหล่านั้นย่อมทำให้เรารื่นรมย์ใจ
๔. วนวัจฉเถรสามเณรคาถา
สุภาษิตเกี่ยวกับการอยู่ป่า
นัยว่า สีวกสามเณรผู้เป็นศิษย์ของท่านพระวนวัจฉเถระได้ภาษิต คาถานี้ไว้อย่างนี้ว่า
{๑๕๑}[๑๔] พระอุปัชฌาย์ของเราได้กล่าวกะเราว่า‘ดูก่อนสีวกะ เราจะไปจากที่นี้ กายของเราอยู่ในบ้าน แต่ใจของเราไป อยู่ในป่า แม้นอนอยู่ เราก็จักไป ความขัดข้องในอะไร ๆ ย่อมไม่มีแก่ผู้รู้แจ้งชัด
- ๑แมลงค่อมทอง (อินทโคปกะ) ชื่อด้วงปีกแข็งชนิดหนึ่ง ลำตัวยาวประมาณ ๑ เซ็นติเมตร หัวยื่นออกไปเป็นงวงสั้น ๆ ตัวและปีกสืเขียวเหลือบทอง ทับเล็ก ก็เรียก (พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๒๕ หน้า ๑๗๘)
๕. กุณฑธานเถรคาถา
สุภาษิตเกี่ยวกับการข้ามโอฆะ
นัยว่า ท่านพระกุณฑธานเถระได้ภาษิตคาถานี้ไว้อย่างนี้ว่า
{๑๕๒}[๑๕] ภิกษุพึงตัดสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ พึงละสังโยชน์เบื้องสูง ๕ พึงเจริญอินทรีย์ ๕ ให้ยิ่งขึ้นไป ภิกษุผู้ก้าวล่วงกิเลสอันเป็นเครื่องข้อง ๕ ประการได้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสว่าข้ามโอฆะได้แล้ว
- ๑สังโยชน์ หมายถึงกิเลสที่ผูกมัดสัตว์ไว้ในภพ มี ๑๐ อย่าง โดยจำแนกเป็น โอรัมภาคิยสังโยชน์ สังโยชน์เบื้องตํ่า ๕ คือ (๑) สักกายทิฏฐิ ความเห็นเป็นเหตุถือตัวถือตน (๒) วิจิกิจฉา ความสงสัย (๓) สีลัพพตปรามาส ความเชื่อถือสิ่งศักดิ์สิทธิ์ด้วยอำนาจศีลพรต (๔) กามฉันทะ ความพอใจในกาม (๕) พยาบาท ความคิดแก้แค้นผู้อื่น อุทธัมภาคิยสังโยชน์ สังโยชน์เบื้องสูง ๕ คือ (๑) รูปราคะ ความติดอยู่ในรูปภพ (๒) อรูปราคะ ความติดอยู่ในอรูปภพ (๓) มานะ ความถือตัวว่าเป็นนั่นเป็นนี่ (๔) อุทธัจจะ ความฟุ้งซ่าน (๕) อวิชชา ความหลงอันเป็นเหตุไม่รู้จริง {ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๑๕/๓๑๒, ขุ.ธ.อ. ๒/๑๐๖}
- ๒อินทรีย์ ๕ หมายถึงคุณธรรมที่เป็นใหญ่ในหน้าที่ของตน เช่น ศรัทธาเป็นใหญในการครอบงำ เสียซึ่งความไร้ศรัทธา เป็นต้น (นัย องฺ.จตุกุก.อ. ๓๘๔) มี ๕ ประการ คือ (๑) สัทธา ความเชื่อ (๒) วิริยะ ความเพียร (๓) สติ ความระลึกได้ (๔) สมาธิ ความตั้งจิตมั่น (๕) ปัญญา ความรู้ทั่ว {พึงดูความพิสดารในอินทรียสังยุต สํ.มหา. (แปล) ๑๙/๔๗๑-๖๕๐/๒๙-๓๗๖}
- ๓กิเลสอันเป็นเครื่องข้อง ๕ ประการ หมายถึงกิเลสเหล่านี้ คือ (๑) ราคะ ความกำหนัดยินดี (๒) โทสะ ความประทุษร้าย (๓) โมหะ ความหลง (๔) มานะ ความถือตัวว่าเป็นนั่นเป็นนี่ (๕) ทิฏฐิ ความเห็นผิด (สํ.ส.อ. ๒๔, ขุ.ธ.อ. ๘/๖๘, ขุ.อุ.อ. ๓๗๕, ขุ.เถร.อ. ๑/๑๐๐)
- ๔โอฆะ หมายถึงห้วงวังวนแห่งกิเลส มี ๔ อย่าง คือ (๑) กามโอฆะ คือความพอใจยินดีในกามคุณ ๕ (๒) ภวโอฆะ คือ ความพอใจยินดีในรูปภพหรืออรูปภพ และความติดใจในฌาน (๓) ทิฏฐิโอฆะ คือทิฏฐิ ๖๒ ประการ (๔) อวิชชาโอฆะ คือความไม่รู้ในอริยสัจ ๔ (สํ.ส.อ. ๑๖, ขุ.เถร.อ. ๑/๑๐๐)
End of ๔. วนวัจฉสามเณรคาถา