ทสกนิบาต

๑ องฺคาริโนทานิ ทุมา ภทนฺเต

ผเลสิโน ฉทนํ วิปฺปหาย

เต อจฺจิมนฺโตว ปภาสยนฺติ

สมโย มหาวีร ภคี ๒ รสานํ ฯ

ทุมานิ ผุลฺลานิ มโนรมานิ

สมนฺตโต สพฺพทิสา ปวนฺติ

ปตฺตํ ปหาย ผลมาสสานา

กาโล อิโต ปกฺกมนาย วีร ฯ

เนวาติสีตํ น ปนาติอุณฺหํ

สุขา อุตุ อทฺธนิยา ภทนฺเต8

ปสฺสนฺตุ ตํ สากิยา โกฬิยา จ

ปจฺฉามุขํ โรหิณิยํ ตรนฺตํ ฯ

อาสาย กสเต เขตฺตํ พีชํ อาสาย วปฺปติ

อาสาย วาณิชา ยนฺติ สมุทฺทํ ธนหารกา ฯ

ยาย อาสาย ติฏฺฐามิ สา เม อาสา วิปจฺจตุ ๑ ฯ

ปุนปฺปุนญฺเจว วปนฺติ พีชํ

ปุนปฺปุนํ วสฺสติ เทวราชา

ปุนปฺปุนํ เขตฺตํ กสนฺติ กสฺสกา

ปุนปฺปุนํ ธญฺญมุเปติ รฏฺฐํ ฯ

ปุนปฺปุนํ ยาจนกา จรนฺติ

ปุนปฺปุนํ ทานปตี ททนฺติ

ปุนปฺปุนํ ทานปตี ททิตฺวา

ปุนปฺปุนํ สคฺคมุเปนฺติ ฐานํ ฯ

ธีโร ๑ หเว สตฺตยุคํ ปุเนติ

ยสฺมึ กุเล ชายติ ภูริปญฺโญ

มญฺญามหํ สกฺกติ เทวเทโว

ตยา หิ ชาโต มุนิ สจฺจนาโม ฯ

สุทฺโธทโน นาม ปิตา มเหสิโน

พุทฺธสฺส มาตา ปน มายา ๒ มเหสี

ยา โพธิสตฺตํ ปริหริย กุจฺฉินา

กายสฺส เภทา ติทิวสฺมิ โมทติ ฯ

สา โคตมี กาลกตา อิโต จุตา

ทิพฺเพหิ กาเมหิ สมงฺคิภูตา

สา โมทติ กามคุเณหิ ปญฺจหิ

ปริวาริตา เทวคเณหิ เตหิ ฯ

พุทฺธสฺส ปุตฺโตมฺหิ อสยฺหสาหิโน

องฺคีรสสฺสปฺปฏิมสฺส ตาทิโน

ปิตุ ปิตา มยฺหํ ตุวํสิ สกฺก

ธมฺเมน เม โคตม อยฺยโกสีติ ฯ

กาฬุทายี เถโร ฯ

๑ ม. วีตขิโลว ฯ ๒ ม. ภาคี ฯ

๑ ม. ยุ. สมิชฺฌตุ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ หมู่ไม้ทั้งหลาย มีดอกและใบมีสีแดงดังถ่านเพลิง ผลิผลถอดใบเก่าล่วงหล่นไป หมู่ไม้เหล่านั้นงามรุ่งเรืองดังเปลวเพลิง ข้าแต่พระองค์ผู้มีความเพียรใหญ่ เวลานี้เป็นเวลาสมควรอนุเคราะห์หมู่พระญาติ ข้าแต่พระองค์ผู้แกล้วกล้า หมู่ไม้ทั้งหลายมีดอกบานงามดี น่ารื่นรมย์ใจส่งกลิ่นหอมฟุ้งตระหลบไปทั่วทิศโดยรอบผลัดใบเก่า ผลิดอกออกผล เวลานี้เป็นเวลาสมควรจะหลีกออกไปจากที่นี้ ขอเชิญพระพิชิตมารเสด็จไปสู่กรุงกบิลพัสดุ์เถิด

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ฤดูนี้ก็เป็นฤดูที่ไม่หนาวนัก ไม่ร้อนนัก เป็นฤดูพอสบายทั้งมรรคาก็สะดวก ขอพวกศากยะและโกลิยะทั้งหลาย จงได้เข้าเฝ้าพระองค์ที่แม่น้ำโรหิณีอันมีหน้าในภายหลังเถิด ชาวนาไถนาด้วยความหวังผล หว่านพืชด้วยความหวังผล พ่อค้าผู้เที่ยวหาทรัพย์ย่อมไปสู่สมุทรด้วยความหวังทรัพย์ ข้าพระองค์อยู่ในที่นี้ ด้วยความหวังผลอันใด ขอความหวังผลอันนั้นจงสำเร็จแก่ข้าพระองค์เถิด ชาวนาหว่านพืชบ่อยๆ ฝนตกบ่อยๆ ชาวนาไถนาบ่อยๆ แว่นแคว้นสมบูรณ์ด้วยธัญญาหารบ่อยๆ พวกยาจกเที่ยวขอบ่อยๆ ผู้เป็นทานาธิบดีให้บ่อยๆครั้นให้บ่อยๆ แล้วย่อมเข้าถึงสวรรค์บ่อยๆ บุรุษผู้มีความเพียร มีปัญญากว้างขวาง เกิดในสกุลใด ย่อมยังสกุลนั้นให้บริสุทธิ์สะอาดตลอด ๗ ชั่วคน ข้าพระองค์ย่อมเข้าใจว่า

พระองค์เป็นเทพเจ้าประเสริฐกว่าเทพเจ้าทั้งหลาย ย่อมทรงสามารถทำให้สกุลบริสุทธิ์ เพราะพระองค์เกิดแล้วโดยอริยชาติ ได้สัจนามว่าเป็นนักปราชญ์ สมเด็จพระบิดาของพระองค์ทรงแสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ทรงพระนามว่าสุทโธทนะ สมเด็จพระนางเจ้ามายาพระมเหสีของพระเจ้าสุทโธทนะ เป็นพระพุทธมารดาทรงบริหารพระองค์ผู้เป็นพระโพธิสัตว์มา ด้วยพระครรภ์เสด็จสวรรคตไปบันเทิงอยู่ในไตรทิพย์ สมเด็จพระนางเจ้ามายาเทวีนั้น ครั้นสวรรคตจุติจากโลกนี้แล้ว ทรงพรั่งพร้อมด้วยกามคุณอันเป็นทิพย์ มีหมู่นางฟ้าห้อมล้อม บันเทิงด้วยเบญจกามคุณ อาตมภาพเป็นบุตรของพระพุทธเจ้าผู้ไม่มีสิ่งใดจะย่ำยีได้ มีพระรัศมีแผ่ซ่านจากพระกาย ไม่มีผู้จะเปรียบปานผู้คงที่ ดูกรมหาบพิตร พระองค์เป็นโยมของพระบิดา ของโยมบิดาแห่งอาตมภาพ ดูกรมหาบพิตร พระองค์เป็นพระไอยกาของอาตมภาพ

โดยธรรม.

๒ ปุรโต ปจฺฉโต วาปิ อปโร เจ น วิชฺชติ

อตีว ผาสุ ภวติ เอกสฺส วสโต วเน ฯ

หนฺท เอโก คมิสฺสามิ อรญฺญํ พุทฺธวณฺณิตํ

ผาสุํ เอกวิหาริสฺส ปหิตตฺตสฺส ภิกฺขุโน ฯ

โยคิปีติกรํ รมฺมํ มตฺตกุญฺชรเสวิตํ

เอโก อตฺถวสี ขิปฺปํ ปวิสิสฺสามิ กานนํ ฯ

สุปุปฺผิเต สีตวเน สีตเล คิริกนฺทเร

คตฺตานิ ปริสิญฺจิตฺวา จงฺกมิสฺสามิ เอกโก ฯ

เอกากิโย อทุติโย รมณีเย มหาวเน

กทาหํ วิหริสฺสามิ กตกิจฺโจ อนาสโว ฯ

เอวํ เม กตฺตุกามสฺส อธิปฺปาโย สมิชฺฌตุ

สาธยิสฺสามหํ เยว นาญฺโญ อญฺญสฺส การโก ฯ

เอส พนฺธามิ สนฺนาหํ ปวิสิสฺสามิ กานนํ

น ๑ ตโต นิกฺขมิสฺสามิ อปฺปตฺโต อาสวกฺขยํ ฯ

มาลุเต อุปวายนฺเต สีเต สุรภิคนฺธเก ๒

อวิชฺชํ ทาลยิสฺสามิ นิสินฺโน นคมุทฺธนิ ฯ

วเน กุสุมสญฺฉนฺเน ปพฺภาเร นูน สีตเล

วิมุตฺติสุเขน สุขิโต รมิสฺสามิ คิริพฺพเช ฯ

โสหํ ปริปุณฺณสงฺกปฺโป จนฺโท ปณฺณรโส ยถา

สพฺพาสวปริกฺขีโณ นตฺถิทานิ ปุนพฺภโวติ ฯ

เอกวิหาริโย เถโร ฯ

๑ ม. ยุ. วีโร ฯ ๒ ม. มายนามสฺส ฯ ยุ. มายนามา ฯ

๑ ยุ. เน ฯ ๒ ม. สุรภิคนฺธิเก ฯ

ถ้าไม่มีผู้อื่นอยู่ข้างหน้าหรือข้างหลังเรา ความสบายใจอย่างยิ่งคงจะมีแก่เราผู้อยู่ในป่าผู้เดียว ผิฉะนั้น เราผู้เดียวจักไปสู่ป่าอันพระพุทธเจ้าทรงสรรเสริญว่า ความผาสุกย่อมมีแก่ภิกษุอยู่แต่ผู้เดียว มีใจเด็ดเดี่ยวเราผู้เดียวเป็นผู้ชำนาญในสิ่งที่เป็นประโยชน์ จักเข้าไปสู่ป่าใหญ่ อันทำให้เกิดปีติแก่พระโยคาวจร น่ารื่นรมย์ เป็นที่อยู่ของหมู่ช้างตกมันโดยเร็วพลัน เราผู้เดียว จักอาบน้ำในซอกเขาอันเยือกเย็นในป่าอันเย็นมีดอกไม้บานสะพรั่ง จักจงกรมให้เป็นที่สำราญใจ เมื่อไรเราจึงจักได้อยู่ในป่าใหญ่อันน่ารื่นรมย์แต่ผู้เดียว ไม่มีเพื่อนสอง จักเป็นผู้ทำกิจสำเร็จหาอาสวะมิได้ ขอความประสงค์ของเราผู้ปรารถนาจะทำอย่างนี้จงสำเร็จเถิด เราจักยังความประสงค์ของเราให้สำเร็จจงได้ ผู้อื่นไม่อาจทำผู้อื่นให้สำเร็จได้ เราจักผูกเกราะ คือ ความเพียร จักเข้าไปสู่ป่าใหญ่ เรายังไม่บรรลุถึงความสิ้นอาสวะแล้ว จักไม่ออกไปจากป่านั้นเมื่อลมพัดเย็นมา กลิ่นดอกไม้ก็หอมฟุ้งมา เราจักนั่งอยู่บนยอดเขาทำลายอวิชชา เราจักได้รับความสุขรื่นรมย์อยู่ด้วยวิมุตติสุขในถ้ำที่เงื้อมเขา ซึ่งดารดาษไปด้วยดอกโกสุม มีภาคพื้นเยือกเย็น อันมีอยู่ในป่าใหญ่เป็นแน่ เรามีความดำริอันเต็มเปี่ยม เหมือนพระจันทร์ใน

วันเพ็ญ เป็นผู้สิ้นอาสวะทั้งปวงแล้ว บัดนี้ ภพใหม่มิได้มี.

๓ อนาคตํ โย ปฏิกจฺจ ปสฺสติ

หิตญฺจ อตฺถํ อหิตญฺจ ตํ ทฺวยํ

วิทฺเทสิโน ตสฺส หิเตสิโน วา

รนฺธํ น ปสฺสนฺติ สเมกฺขมานา ฯ

อานาปานสตี ยสฺส ปริปุณฺณา สุภาวิตา

อนุปุพฺพํ ปริจิตา ยถา พุทฺเธน เทสิตา

โสมํ โลกํ ปภาเสติ อพฺภา มุตฺโตว จนฺทิมา ฯ

โอทาตํ วต เม จิตฺตํ อปฺปมาณํ สุภาวิตํ

นิพทฺธํ ปคฺคหีตญฺจ สพฺพา โอภาสเต ทิสา ฯ

ชีวเตวาปิ สปฺปญฺโญ อปิ วิตฺตปริกฺขยา

ปญฺญาย จ อลาเภน วิตฺตวาปิ น ชีวติ ฯ

ปญฺญา สุตวินิจฺฉินี ปญฺญา กิตฺติสิโลกวฑฺฒนี

ปญฺญาสหิโต นโร อิธ อปิ ทุกฺเขสุ สุขานิ วินฺทติ ฯ

นายํ อชฺชตโน ธมฺโม นจฺเฉโร นปิ อพฺภุโต

ยตฺถ ชาเยถ มีเยถ ตตฺถ กึ วิย อพฺภุตํ ฯ

อนนฺตรํ หิ ชาตสฺส ชีวิตา มรณํ ธุวํ

ชาตา ชาตา มรนฺตีธ เอวํธมฺมา หิ ปาณิโน ฯ

น เหตทตฺถาย มตสฺส โหติ

ยํ ชีวิตตฺถํ ปรโปริสานํ

มตมฺหิ รุณฺณํ น ยโส น โสกฺยํ ๑

น วณฺณิตํ สมณพฺราหฺมเณหิ ฯ

จกฺขุํ สรีรํ อุปหนฺติ โรณฺณํ ๑

นิหิยฺยติ วณฺณพลํ มตี จ

อานนฺทิโน ตสฺส ทิสา ภวนฺติ

หิเตสิโน จสฺส ๒ สุขี ภวนฺติ ฯ

ตสฺมา หิ อิจฺเฉยฺย กุเล วสนฺเต

เมธาวิโน เจว พหุสฺสุเต จ

เยสํ หิ ปญฺญาวิภเวน กิจฺจํ

ตรนฺติ นาวาย นทึว ปุณฺณนฺติ ฯ

มหากปฺปิโน เถโร ฯ

๑ ม. ยุ. โลกยํ ฯ

ผู้ใดพิจารณาเห็นแจ้งหรือแสวงหาประโยชน์ ย่อมพิจารณาเห็นกิจทั้งสอง คือ ที่เป็นประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์ อันยังไม่มาถึงได้ก่อนอมิตรหรือศัตรูของผู้นั้น ซึ่งคอยแสวงหาช่องอยู่ไม่ทันเห็น ผู้นั้นเรียกว่า ผู้มีปัญญา ผู้ใดเจริญอานาปาณสติให้บริบูรณ์ด้วยดีแล้วอบรมแล้วโดยลำดับ ตามที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงไว้ ผู้นั้นย่อมยังโลกนี้ให้สว่างไสว เหมือนพระจันทร์เพ็ญออกจากกลีบเมฆฉะนั้นจิตของเราผ่องใสแล้วหนอ อบรมดีแล้ว หาประมาณมิได้ เป็นจิตประคองไว้แล้วเป็นนิตย์ ย่อมยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสว บุคคลผู้มีปัญญาถึงจะสิ้นทรัพย์ ก็ยังมีชีวิตอยู่เป็นได้แน่แท้ ส่วนบุคคลผู้ไม่มีปัญญาถึงจะมีทรัพย์ก็เป็นอยู่ไม่ได้ ปัญญาเป็นเครื่องตัดสินสิ่งที่ตนฟังมาแล้ว เป็นเครื่องเจริญชื่อเสียงและความสรรเสริญ นรชน

ในโลกนี้ ผู้ประกอบด้วยปัญญา แม้ในเวลาที่ตนตกทุกข์ ก็ย่อมได้รับความสุข ธรรมนี้มิใช่มีในวันนี้ ไม่ใช่น่าอัศจรรย์และไม่ใช่เคยมีมาแล้ว แต่ดูเหมือนเป็นของที่ไม่เคยมีในโลก ซึ่งเป็นที่เกิดที่ตาย เมื่อสัตว์เกิดมาแล้ว ก็มีความเป็นอยู่กับความตายแน่แท้ สัตว์ที่เกิดมาแล้วๆ ในโลกนี้ ย่อมตายไปทั้งนั้นเพราะสัตว์ทั้งหลายมีอย่างนี้เป็นธรรมดา ชีวิตอันใดเป็นประโยชน์แก่บุรุษเหล่าอื่น ชีวิตอันนั้นย่อมไม่เป็นประโยชน์แก่ผู้ที่ตายไปแล้วอันการร้องไห้ถึงผู้ที่ตายไปแล้ว ย่อมไม่ทำให้เกิดผล ไม่ทำให้เกิดความสรรเสริญ สมณะและพรหมณ์ไม่สรรเสริญเลย การร้องไห้ย่อมเบียดเบียนจักษุและร่างกาย ทำให้เสื่อมวรรณะ กำลังและความคิด ชนทั้งหลายผู้เป็นข้าศึกย่อมมีจิตยินดี ส่วนชนผู้เป็นมิตรก็พลอยเป็นทุกข์ไปด้วย เพราะฉะนั้น บุคคลพึงปรารถนาท่านผู้เป็นนักปราชญ์ เป็นพหูสูต ให้อยู่ในสกุลของตน เพราะกิจทุกอย่างจะสำเร็จได้ ด้วยกำลังปัญญาของท่านที่เป็นนักปราชญ์และเป็นพหูสูตเท่านั้น เหมือนบุคคลข้ามแม่น้ำอันเต็มฝั่ง ด้วยเรือ

ฉะนั้น.

๔ ทนฺธา มยฺหํ คตี อาสิ ปริภูโต ปุเร อหํ

ภาตา จ มํ ปณาเมสิ คจฺฉทานิ ตุวํ ฆรํ ฯ

โสหํ ปณามิโต สนฺโต สงฺฆารามสฺส โกฏฺฐเก

ทุมฺมโน ตตฺถ อฏฺฐาสึ สาสนสฺมึ อเปกฺขวา ฯ

ภควา ตตฺถ อาคจฺฉิ สีสํ มยฺหํ ปรามสิ

พาหายํ มํ คเหตฺวาน สงฺฆารามํ ปเวสยิ ฯ

อนุกมฺปาย เม สตฺถา ปาทาสิ ปาทปุญฺฉนึ

เอตํ สุทฺธํ อธิฏฺเฐหิ เอกมนฺตํ สฺวธิฏฺฐิตํ ฯ

ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา วิหาสึ สาสเน รโต

สมาธึ ปฏิปาเทสึ อุตฺตมตฺถสฺส ปตฺติยา ฯ

ปุพฺเพนิวาสํ ชานามิ ทิพฺพจกฺขุํ วิโสธิตํ

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

สหสฺสกฺขตฺตุํ อตฺตานํ นิมฺมินิตฺวาน ปนฺถโก

นิสีทิ อมฺพวเน ๑ รมฺเม ยาว กาลปฺปเวทนํ ฯ

ตโต เม สตฺถา ปาเหสิ ทูตํ กาลปฺปเวทกํ

ปเวทิตมฺหิ กาลมฺหิ เวหาสานุปสงฺกมึ ฯ

วนฺทิตฺวา สตฺถุโน ปาเท เอกมนฺตํ นิสีทหํ

นิสินฺนํ มํ วิทิตฺวาน อถ สตฺถา ปฏิคฺคหิ ฯ

อายาโค สพฺพโลกสฺส อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห

ปุญฺญกฺเขตฺตํ มนุสฺสานํ ปฏิคฺคณฺหิตฺถ ทกฺขิณนฺติ ฯ

จูฬปนฺถโก เถโร ฯ

๑ ม. เตน ฯ ๒ ม. ยุ. นาสฺส ฯ

เมื่อก่อน ญาณคติเกิดแก่เราช้า เราจึงถูกดูหมิ่น และพี่ชายจึงขับไล่เราว่า จงกลับไปเรือนเดี๋ยวนี้เถิด เราถูกพี่ชายขับไล่แล้วไปยืนร้องไห้อยู่ที่ใกล้ซุ้มประตูสังฆาราม เพราะยังมีความอาลัยในศาสนาพระผู้มีพระภาคได้เสด็จมา ณ ที่นั้น ทรงลูบศีรษะเรา ทรงจับแขนเราพาเข้าไปสู่สังฆาราม พระศาสดาทรงอนุเคราะห์ ประทานผ้าเช็ดพระบาทให้แก่เรา ตรัสว่า จงอธิษฐานผ้าสะอาดผืนนี้ให้ตั้งมั่นดีโดยมนสิการว่ารโชหรณํๆ ผ้าสำหรับเช็ดธุลีๆ จงตั้งจิตให้มั่น นั่ง ณ ที่ควรข้างหนึ่งเราฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว เกิดความยินดีในศาสนา ได้บำเพ็ญสมาธิให้เกิดขึ้นเพื่อบรรลุประโยชน์อันสูงสุด เราระลึกถึงชาติ

ก่อนๆ ได้ ชำระทิพยจักษุให้หมดจดแล้ว ได้บรรลุวิชชา ๓คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า เราได้ทำสำเร็จแล้ว พระจูฬปันถกเถระได้เนรมิตตนขึ้นพันหนึ่ง นั่งอยู่ที่ชีวกัมพวันอันรื่นรมย์ จนถึงเวลาเขามาบอกนิมนต์ ครั้งนั้น พระศาสดาทรงส่งทูตไปบอกเวลาภัตตาหารแก่เรา เมื่อทูตบอกเวลาภัตตาหารแล้ว เราได้เข้าไปเฝ้าโดยอากาศ ถวายบังคมพระยุคลบาทของพระศาสดาแล้ว นั่งณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ลำดับนั้น พระศาสดาทรงรับรองเราผู้ถวายบังคมแล้วนั่งอยู่ เราเป็นผู้ควรบูชาของโลกทั้งปวง เป็นผู้ควรรับของอันเขานำมาบูชา เป็นนาบุญแห่งหมู่มนุษย์ ได้รับ

ทักษิณาทานแล้ว.

๕ นานากุลมลสมฺปุณฺโณ มหาอุกฺการสมฺภโว

จนฺทนิกํว ปริปกฺกํ มหาคณฺโฑ มหาวโณ

ปุพฺพรุหิรสมฺปุณฺโณ คูถกูเป นิคาฬฺหิโก ๒

อาโปปคฺฆรณี ๓ กาโย สทา สนฺทติ ปูติกํ ฯ

สฏฺฐิกณฺฑรสมฺพนฺโธ มํสเลปนเลปิโต

จมฺมกญฺจุกสนฺนทฺโธ ปูติกาโย นิรตฺถโก

อฏฺฐิสงฺฆาฏฆฏิโต นฺหารุสุตฺตนิพนฺธโน

เนเกสํ สงฺคติภาวา กปฺเปติ อิริยาปถํ ฯ

ธุวปฺปยาโต มรณสฺส ๑ มจฺจุราชสฺส สนฺติเก

อิเธว ฉฑฺฑยิตฺวาน เยนกามงฺคโม นโร ฯ

อวิชฺชาย นิวุโต กาโย จตุคนฺเถน คนฺถิโต

โอฆสํสีทโน กาโย อนุสยชาลโมตฺถโต

ปญฺจนีวรเณ ยุตฺโต วิตกฺเกน สมปฺปิโต

ตณฺหามูเลนานุคโต โมหจฺฉทนฉาทิโต

เอวายํ วตฺตตี ๒ กาโย กมฺมยนฺเตน ยนฺติโต ฯ

สมฺปตฺติ จ วิปตฺยนฺตา นานาภโว วิปชฺชติ ฯ

เยมํ กายํ มมายนฺติ อนฺธพาลา ปุถุชฺชนา

วฑฺเฒนฺติ กฏสึ โฆรํ อาทิยนฺติ ปุนพฺภวํ ฯ

เยมํ กายํ วิวชฺเชนฺติ คูถลิตฺตํว ปนฺนคํ

ภวมูลํ วมิตฺวาน ปรินิพฺพิสฺสนฺตฺยนาสวาติ ฯ

กปฺโป เถโร ฯ

๑ ม. นิสีทมฺพวเน ฯ ๒ ม. คูถกูเป นคาฬฺหิโก ฯ ๓ ม. อาโปปคฺฆรโณ กาโย ฯ

ร่างกายนี้ เต็มไปด้วยของอากูลและของอันเป็นมลทินต่างๆ มี

หลุมคูถใหญ่เป็นที่เกิด เป็นดุจบ่อน้ำครำอันมีมานมนาน เป็นดุจฝีใหญ่ เป็นดุจแผลใหญ่ เต็มไปด้วยหนองและเลือด เต็มไปด้วยหลุมคูถ มีน้ำไหลออกเป็นนิตย์ มีของเน่าไหลออกทุกเมื่อ กายอันเปื่อยเน่านี้รัดรึงด้วยเอ็นใหญ่ ๖๐ เส้น ฉาบทาด้วยเครื่องฉาบทา คือ

เนื้อ หุ้มห่อด้วยเสื้อ คือ หนัง เป็นของหาประโยชน์มิได้เป็นของสืบต่อเนื่องกันด้วยร่างกระดูก เกี่ยวร้อยด้วยด้าย คือเส้นเอ็น เปลี่ยนอิริยาบถได้ เพราะยังมีเครื่องประกอบพร้อม นรชนผู้ยังคลุกคลีอยู่ในกามคุณ เป็นผู้ตระเตรียมไปสู่ความตายเป็นนิตย์ เป็นผู้ตั้งอยู่ในที่ใกล้มัจจุราช จักต้องทิ้งร่างกายไว้ในโลกนี้เอง กายนี้เองอวิชชาหุ้มห่อแล้ว ผูกรัดด้วยเครื่องผูก ๔ ประการ จมอยู่ในห้วงน้ำ คือ กิเลส ปกคลุมไว้ด้วยข่าย คือ กิเลสอันนอน

เนื่องอยู่ในสันดาน ประกอบแล้วในนีวรณ์ ๕ เพียบพร้อม

ด้วยวิตก ประกอบด้วยรากเหง้าแห่งภพ คือ ตัณหา ปกปิดด้วยเครื่องปกปิด คือ โมหะ หมุนไปอยู่ด้วยเครื่องหมุน คือกรรม ร่างกายนี้ย่อมมีสมบัติกับวิบัติเป็นคู่กัน มีความเป็นต่างๆ กันเป็นธรรมดา ปุถุชนคนอันธพาลเหล่าใด มายึดถือร่างกายนี้ว่าเป็นของเรา ย่อมยังสงสารอันน่ากลัวให้เจริญ ปุถุชนเหล่านั้นย่อมถือเอาภพใหม่อีก กุลบุตรผู้เป็นบัณฑิตเหล่าใด ละเว้นร่างกายอันฉาบทาแล้วด้วยคูถ ดังบุรุษผู้ประสงค์ความสุขอยากมีชีวิตอยู่ เห็นอสรพิษแล้วหลีกหนีไปฉะนั้น กุลบุตรเหล่านั้นละอวิชชาอันเป็นรากเหง้าแห่งภพแล้ว

เป็นผู้ไม่มีอาสวะจักปรินิพพาน.

๖ วิวิตฺตํ อปฺปนิคฺโฆสํ วาฬมิคนิเสวิตํ

เสเว เสนาสนํ ภิกฺขุ ปฏิสลฺลานการณา ฯ

สงฺการปุญฺชา อาหตฺวา สุสานา รถิยาหิ จ

ตโต สงฺฆาฏิกํ กตฺวา ลูขํ ธาเรยฺย จีวรํ ฯ

นีจํ มนํ กริตฺวาน สปทานํ กุลา กุลํ

ปิณฺฑิกาย จเร ภิกฺขุ คุตฺตทฺวาโร สุสํวุโต ฯ

ลูเขนปิ จ ๓ สนฺตุสฺเส นาญฺญํ ปตฺเถ รสํ พหุํ

รเสสุ อนุคิทฺธสฺส ฌาเน น รมตี มโน ฯ

อปฺปิจฺโฉ เจว สนฺตุฏฺโฐ ปวิวิตฺโต วเส มุนิ

อสํสฏฺโฐ คหฏฺเฐหิ อนาคาเรหิ จูภยํ ฯ

ยถา ชโฬ จ มูโค จ อตฺตานํ ทสฺสเย ตถา

นาติเวลํ ปภาเสยฺย ๑ สงฺฆมชฺฌมฺหิ ปณฺฑิโต ฯ

น โส อุปวเท กญฺจิ อุปฆาตํ วิวชฺชเย

สํวุโต ปาติโมกฺขสฺมึ มตฺตญฺญู จสฺส โภชเน ฯ

สุคฺคหีตนิมิตฺตสฺส จิตฺตสฺสุปฺปาทโกวิโท

สมถํ อนุยุญฺเชยฺย กาเลน จ วิปสฺสนํ ฯ

วิริยสาตจฺจสมฺปนฺโน ยุตฺตโยโค สทา สิยา

น จ อปฺปตฺวา ทุกฺขนฺตํ ๒ วิสฺสาสํ เอยฺย ปณฺฑิโต ฯ

เอวํ วิหรมานสฺส สุทฺธิกามสฺส ภิกฺขุโน

ขิยฺยนฺติ อาสวา สพฺเพ นิพฺพุติญฺจาธิคจฺฉตีติ ฯ

อุปเสโน วงฺคนฺตปุตฺโต เถโร ฯ

๑ ม. มรณาย ฯ ๒ ม. วตฺตเต ฯ ๓ ม. ลูเขนปิ วา ฯ

ภิกษุส้องเสพเสนาสนะอันสงัด ปราศจากเสียงอื้ออึง เป็นที่อยู่อาศัยแห่งสัตว์ร้ายเพราะการหลีกออกเร้นเป็นเหตุ ภิกษุพึงเก็บผ้ามาจากกองหยากเยื่อ จากป่าช้า จากตรอกน้อยตรอกใหญ่ แล้วทำเป็นผ้านุ่งห่มพึงทรงจีวรอันเศร้าหมอง ภิกษุควรทำใจให้ต่ำ คุ้มครองทวาร สำรวมดีแล้ว เที่ยวไปบิณฑบาต ตามลำดับตรอก คือ ตามลำดับสกุล ภิกษุพึงยินดีด้วยของๆ ตน แม้จะเป็นของเศร้าหมอง ไม่พึงปรารถนารสอาหารอย่างอื่นมาก เพราะใจของบุคคลผู้ติดในรสอาหาร ย่อมไม่ยินดีในฌาน ภิกษุควรเป็นผู้มีความปรารถนาน้อย สันโดษ ชอบสงัด เป็นมุนี ไม่คลุกคลีด้วยพวกคฤหัสถ์ และพวกบรรพชิตทั้งสอง ภิกษุผู้เป็นบัณฑิต ควรแสดงตนให้เป็นคนบ้าและคนใบ้

ไม่ควรพูดมากในท่ามกลางสงฆ์ ไม่ควรเข้าไปกล่าวว่าใครๆ ควรละเว้นการเข้ากระทบกระทั่ง เป็นผู้สำรวมในพระปาติโมกข์ และพึงเป็นผู้รู้จักประมาณในโภชนะ เป็นผู้ฉลาดในการเกิดขึ้นแห่งจิต มีนิมิตอันถือเอาแล้วพึงประกอบสมถะและวิปัสสนาตามเวลาอันสมควรอยู่เนืองๆ พึงเป็นบัณฑิตผู้ถึงพร้อมด้วยความเพียรเป็นนิตย์ เป็นผู้ประกอบภาวนาทุกเมื่อ ด้วยความตั้งใจว่า ถ้ายังไม่ถึงที่สุดทุกข์ ไม่พึงถึงความวางใจ อาสวะทั้งปวงของภิกษุ ผู้ปรารถนาความบริสุทธิ์

เป็นอยู่อย่างนี้ ย่อมสิ้นไป และภิกษุนั้นย่อมบรรลุนิพพาน.

๗ วิชาเนยฺย สกํ อตฺถํ อวโลเกยฺยาถ ปาวจนํ

ยญฺเจตฺถ อสฺส ปฏิรูปํ สามญฺญํ อชฺฌุปคตสฺส ฯ

มิตฺตํ อิเธว ๓ กลฺยาณํ สิกฺขา วิปุลํ สมาทานํ

สุสฺสูสา จ ครูนํ เอตํ สมณสฺส ปฏิรูปํ ฯ

พุทฺเธสุ สคารวตา ธมฺเม อปจิติ ยถาภูตํ

สงฺเฆ จ จิตฺติกาโร เอตํ สมณสฺส ปฏิรูปํ ฯ

อาจารโคจเร ยุตฺโต อาชีโว โสธิโต อคารโยฺห

จิตฺตสฺส จ สณฺฐปนํ ๑ เอตํ สมณสฺส ปฏิรูปํ ฯ

จาริตฺตํ อถ วาริตฺตํ อิริยาปถิยํ ปสาทนิยํ

อธิจิตฺเต จ อาโยโค เอตํ สมณสฺส ปฏิรูปํ ฯ

อารญฺญกานิ เสนาสนานิ ปนฺตานิ อปฺปสทฺทานิ

ภชิตพฺพานิ มุนินา เอตํ สมณสฺส ปฏิรูปํ ฯ

สีลญฺจ พาหุสจฺจญฺจ ธมฺมานํ ปวิจโย ยถาภูตํ

สจฺจานํ อภิสมโย เอตํ สมณสฺส ปฏิรูปํ ฯ

ภาเวยฺย จ อนิจฺจนฺติ อนตฺตสญฺญํ อสุภสญฺญญฺจ

โลกมฺหิ จ อนภิรตึ เอตํ สมณสฺส ปฏิรูปํ ฯ

ภาเวยฺย จ โพชฺฌงฺเค อิทฺธิปาทานิ อินฺทฺริยพลานิ

อฏฺฐงฺคมคฺคมริยํ เอตํ สมณสฺส ปฏิรูปํ ฯ

ตณฺหํ ปชเหยฺย มุนี สมูลเก อาสเว ปทาเลยฺย

วิหเรยฺย วิปฺปมุตฺโต เอตํ สมณสฺส ปฏิรูปนฺติ ฯ

โคตโม เถโร ฯ

อุทฺทานํ

กาฬุทายี จ โส เถโร เอกวิหารี จ กปฺปิโน

จูฬปนฺถโก กปฺโป จ อุปเสโน จ โคตโม

สตฺติเม ทสเก เถรา คาถาโย เจตฺถ สตฺตตีติ ฯ

ทสกนิปาโต นิฏฺฐิโต ฯ

________________

๑ ม. สมฺภาเสยฺย ฯ ๒ ยุ. ทุกฺขสฺสนฺตํ ฯ ๓ ม. อิธ เจ ฯ ยุ. อิธ ฯ

๑ โป. สณฺฑาปนํ ฯ

บุคคลพึงรู้จักประโยชน์ของตน พึงตรวจตราดูคำสั่งสอนของพระศาสดา และพึงตรวจตราสิ่งที่สมควรแก่กุลบุตร ผู้เข้าถึงซึ่งความเป็นสมณะในศาสนานี้ การมีมิตรดี การสมาทานสิกขาให้บริบูรณ์ การเชื่อฟังต่อครูทั้งหลาย ข้อนี้ล้วนแต่สมควรแก่

สมณะ ในศาสนานี้ ความเคารพในพระพุทธเจ้า ความยำเกรงในพระธรรมและพระสงฆ์ตามความเป็นจริงข้อนี้ ล้วนสมควรแก่สมณะ การประกอบในอาจาระและโคจร อาชีพที่หมดจด อันบัณฑิตไม่ติเตียน การตั้งจิตไว้ชอบนี้ ล้วนแต่สมควรแก่สมณะจาริตศีลและวาริตศีล การเปลี่ยนอิริยาบถอันน่าเลื่อมใส และการประกอบในอธิจิต ก็ล้วนแต่สมควรแก่สมณะ เสนาสนะป่าอันสงบ ปราศจากเสียงอึกทึก มุนีพึงคบหา นี้เป็นของสม

ควรแก่สมณะ จตุปาริสุทธศีล พาหุสัจจะ การเลือกเฟ้นธรรมตามความเป็นจริง การตรัสรู้อริยสัจ นี้ก็ล้วนแต่สมควรแก่สมณะ ข้อที่บุคคลมาเจริญอนิจจสัญญาในสังขารทั้งปวงว่า สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง เจริญอนัตตสัญญาว่า ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตาและเจริญอสุภสัญญาว่า กรัชกายนี้ไม่น่ายินดีในโลก นี้ก็ล้วนแต่สมควรแก่สมณะ การที่บุคคลมาเจริญโพชฌงค์ ๗ อิทธิบาท ๔อินทรีย์ ๕ พละ ๕ และอริยมรรคมีองค์ ๘ ก็ล้วนสมควรแก่สมณะการที่บุคคลผู้เป็นมุนีมาละตัณหาทำลายอาสวะ พร้อมทั้งรากเหง้า เป็น

ผู้หลุดพ้นจากอาสวะกิเลสอยู่ ก็ล้วนแต่สมควรแก่สมณะ.

____________________

ในทสกนิบาตนี้ พระเถระ ๗ องค์ คือ พระกาฬุทายีเถระ ๑พระเอกวิหาริยเถระ ๑ พระมหากัปปินเถระ ๑ พระจูฬปันถกเถระ ๑พระกัปปเถระ ๑ พระอุปเสนวังคันตปุตตเถระ ๑ พระโคตมเถระ ๑ได้เปล่งอุทานคาถาองค์ละ ๑๐ คาถา รวมเป็น ๗๐ คาถา ฉะนี้แล.

จบ ทสกนิบาต.