๒. เอกวิหาริยเถรคาถา เล่ม ๒๖

[๕๓๖] ขอถวายพร อาตมภาพเป็นบุตรของพระพุทธเจ้าผู้ไม่มี ใครจะยํ่ายีได้ มีพระรัศมีแผ่ซ่านจากพระวรกาย ไม่มีผู้จะเปรียบปราน ผู้คงที่ พระองค์ทรงเป็นโยมบิดาของพระบิดาแห่งอาตมภาพ ขอถวายพระพร พระองค์จึง ทรงเป็นพระเจ้าปู่ของอาตมภาพโดยธรรม

๒. เอกวิหาริยเถรคาถา

คาถาสุภาษิตของพระเอกวิหาริยเถระ

นัยว่า ท่านพระเอกวหาริยเถระ (ขณะเป็นอุบาสก เมื่อจะปรารถนา ความสุขจากการบวช) ได้ภาษิตคาถาไว้ ๖ คาถาอย่างนี้ว่า

{๓๗๑}[๕๓๗] ถ้าไม่มีผู้อื่นอยู่ข้างหน้าหรือข้างหลังเรา ความผาสุก อย่างยิ่งคงจะมีแก่เราผู้อยู่ในป่าตามลำพัง

[๕๓๘] เอาละ เราผู้เดียวจักไปสู่ป่าที่พระพุทธเจ้าทรงสรรเสริญ ว่าเป็นที่นำความผาสุกมาให้แก่ภิกษุผู้อยู่แต่ผู้เดียว มีจิตมุ่งพระนิพพาน

[๕๓๙] เราผู้ชำนาญในสิ่งที่เป็นประโยชน์ จักรีบเข้าไปสู่ป่าใหญ่ ซึ่งเป็นที่ทำให้เกิดปิติแก่พระโยคาวจร น่ารื่นรมย์ เป็นที่อยู่ของหมู่ช้างตกมันตามลำพัง[๕๔๐] เราจักอาบนํ้าในซอกเขาอันเยือกเย็น ในป่าที่เย็นเยือก มีดอกไม้บานสะพรั่ง จักจงกรมให้เป็นที่สำราญใจตามลำพัง

...

[๕๔๑] เมื่อไร เราจักได้อยูในป่าใหญ่อันน่ารื่นรมย์แต่ผู้เดียว ไม่มีเพื่อน จักเป็นผู้ทำกิจสำเร็จ หาอาสวะมิได้

[๕๔๒] ขอความประสงค์ของเราผู้ปรารถนาจะทำอย่างนี้จงสำเร็จเถิด เราจักยังความประสงค์ของเราให้สำเร็จให้จงได้ ผู้อื่นไม่อาจทำผู้อื่นให้สำเร็จได้

(หลังจากบวชแล้ว ท่านพระเอกวิหาริยเถระมีจิตร่าเริง เมื่อจะประกาศที่ตนต้องทำ ได้ภาษิตเป็นคาถาอีก ๓ คาถาว่า)

[๕๔๓] เราจักผูกเกราะคือความเพียรเข้าไปสู่ป่าใหญ่ เรายังไม่บรรลุถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะแล้วจักไม่ออกไปจากป่านั้น

[๕๔๔] เมื่อลมเย็นพัดมา กลิ่นดอกไม้ก็หอมฟุ้งมา เราจักนั่งอยู่บนยอดเขาทำลายอวิชชา

[๕๔๕] เราจักได้รับความสุขรื่นรมย์อยู่ด้วยวิมุตติสุขในถํ้าที่เงื้อมเขา อันเยือกเย็น ในป่าซื่งดาดาษไปด้วยดอกไม้แน่นอน

(หลังจากบรรลุอรหัตตผลแล้ว ท่านพระเอกวิหาริยเถระเมื่ออยู่ ณ วิหารชื่อว่าโภชกคีรีที่พระราชารับสั่งให้สร้างถวาย ได้ภาษิตอีก ๑ คาถา เป็นการพยากรณ์อรหัตตผลก่อนปรินิพพานว่า)[๕๔๖] เรามีความดำริอันเต็มเปี่ยมเหมือนดวงจันทร์ในวันเพ็ญ เป็นผู้สิ้นอาสวะทั้งปวงแล้ว บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีกต่อไป

๓. มหากัปปินเถรคาถา

สุภาษิตของพระมหากัปปินเถระ

นัยว่า ท่านพระมหากัปปินเถระ (เมื่อจะโอวาทภิกษุณีทั้งหลาย) ได้ภาษิตคาถาไว้ ๑๐ คาถาอย่างนี้ว่า

{๓๗๒}[๕๔๗] ผู้ใดมองเห็นกิจที่ยังไม่มาถึง ๒ อย่าง คือ ที่เป็นประโยชน์ และไม่เป็นประโยชน์ได้ก่อน ศัตรูหรือมิตรของเขา ซึ่ง คอยแสวงหาช่องทางอยู่ย่อมมองไม่เห็น (ผู้นั้นเป็นคนมีปัญญา)[๕๔๘] ผู้ใดเจริญอานาปานสติให้บริบูรณ์ด้วยดีแล้ว อบรมแล้ว โดยลำดับตามที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงไว้ ผู้นั้นย่อมยังโลกนี้ให้สว่างไสว เหมือนจันทร์เพ็ญที่พ้นจากเมฆหมอก ฉะนั้น[๕๔๙] จิตของเราผ่องใสแล้วหนอ ถูกอบรมดีแล้ว หาประมาณมิได้ และถูกประคองไว้แล้วเป็นนิจ ย่อมยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสว

[๕๕๐] บุคคลผู้มีปัญญาถึงจะสิ้นทรัพย์ ก็ยังเป็นอยู่ได้ ส่วนบุคคลผู้ไม่มีป้ญญาถึงจะมีทรัพย์ ก็เป็นอยู่อย่างนั้นไม่ได้ เพราะไม่มีปัญญา

[๕๕๑] ปัญญาเป็นเครื่องวินิจฉัยข้อความที่ได้สดับตรับฟังมา ปัญญาเป็นเครื่องเพิ่มพูนเกียรติคุณและชื่อเสียง นรชน ผู้ประกอบด้วยปัญญาย่อมพบความสุขได้แม้ในสังขารที่ เป็นทุกข์