๑๑. นหาตกมุนีเถรคาถา เล่ม ๒๖

[๔๓๐] ได้ตักนํ้าจากสระใหญ่ชื่อว่าอโนดาดมาถวายพระอุปัชฌาย์ ลำดับนั้น พระศาสดาทอดพระเนตรเห็นเราแล้วตรัสว่า

[๔๓๑] ดูก่อนสารีบุตร เธอจงดูเด็กน้อยผู้ถือหม้อน้ำมานี้ มีจิตตั้งมั่นดีแล้วในภายใน

[๔๓๒] สามเณรนี้เป็นผู้มีอิริยาบถงดงาม มีวัตรอันน่าเลื่อมใส เป็นศิษย์ของพระอนุรุทธะ แกล้วกล้าด้วยฤทธิ์

[๔๓๓] เป็นผู้อันพระอนุรุทธะผู้เป็นบุรุษอาชาไนยฝึกให้รู้ได้รวดเร็ว ผู้อันพระอนุรุทธะผู้เป็นคนดีฝึกให้ดีแล้ว ผู้อันพระอนุรุทธะผู้ทำกิจเสร็จแล้วแนะนำ แล้ว ให้ศึกษาแล้ว[๔๓๔] สุมนสามเณรนั้นได้บรรลุสันติธรรมอันยอดเยี่ยม ทำให้แจ้งซื่งธรรมอันไม่กำเริบ ไม่ปรารถนาจะอวดคุณวิเศษของตนแก่ใคร ๆ

๑๑. นหาตกมุนีเถรคาถา

สุภาษิตแสดงความพอใจในการอยู่ป่า

(พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามท่านพระนหาตกมุนีเถระว่า)

{๓๕๗}[๔๓๕] ดูก่อนภิกษุ เมื่อเธออยู่ในป่าใหญ่ซื่งเป็นที่ปราศจากหมู่บ้านสำหรับบิณฑบาต เป็นป่าที่เศร้าหมอง ถูกโรค ลมครอบงำ จักทำอย่างไร

(ท่านพระนหาตกมุนีเถระกราบทูลว่า)

[๔๓๖] ข้าพระองค์จะแผ่ปีติและความสุขอันไพบูลย์ไปสู่ร่างกาย ครอบงำปัจจัยอันเศร้าหมองเสีย อยู่ในป่าใหญ่

[๔๓๗] จักเจริญโพชฌงค์ ๗ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ ถึงพร้อมด้วย ฌานอันละเอียดอ่อน เป็นผู้หมดอาสวะอยู่

[๔๓๘] ข้าพระองค์จักพิจารณาเนือง ๆ ซึ่งจิตอันบริสุทธิ์ ที่หลุดพ้นแล้วจากกิเลส ไม่ขุ่นมัว เป็นผู้หมดอาสวะอยู่

[๔๓๙] อาสวะซึ่งมีอยู่แก่ข้าพระองค์ทั้งภายในและภายนอก ข้าพระองค์ก็ถอนขึ้นได้หมดสื้นไม่เหลือแล้ว และจะไม่เกิดขึ้นอีกต่อไป[๔๔๐] เบญจขันธ์ข้าพระองค์กำหนดรู้แล้ว มีรากอันขาดแล้วตั้งอยู่ ธรรมอันเป็นที่สิ้นทุกข์ข้าพระองค์ก็ได้บรรลุแล้ว บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีกต่อไป

๑๒. พรหมทัตตเถรคาถา

สุภาษิตสรรเสริญการชนะความโกรธ

นัยว่า ท่านพระพรหมทัคตเถระได้ภาษิตคาถาไว้ ๖ คาถาอย่างนี้ว่า

{๓๕๘}[๔๔๑] ความโกรธจะพึงเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ไม่โกรธ ผู้ฝึกตนแล้ว เลี้ยงชีพโดยชอบ ผู้หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ ผู้สงบ ผู้คงที่ได้แต่ที่ไหนเล่า...

[๔๔๒] บุคคลผู้โกรธตอบคนที่โกรธจัดว่าเป็นคนเลวกว่าคนที่โกรธนั้นเสียอีกเพราะเหตุที่โกรธตอบนั้น บุคคลผู้ไม่โกรธตอบคนที่โกรธ ชื่อว่าชนะสงครามที่ชนะได้ยาก[๔๔๓] บุคคลใดรู้ว่าคนอื่นเขาโกรธ มีสฅิระงับใจได้ บุคคลนั้นชื่อว่าประพฤติประโยชน์แก่ทั้งสองฝ่าย คือ ทั้งแก่ตน และผู้อื่น[๔๔๔] เมื่อคนทั้งสองฝ่ายคือตนและผู้อื่นต่างกำลังเยียวยากันอยู่ เหล่าผู้ไม่ฉลาดในธรรมย่อมสำคัญพวกเขาว่าเป็นคนโง่เขลา[๔๔๕] ถ้าความโกรธเกิดขึ้นแก่ท่าน ท่านจงระลึกถึงพระโอวาท ที่อุปมาด้วยเลื่อย ถ้าตัณหาในรสเกิดขึ้น จงระลึกถึงพระโอวาทที่อุปมาด้วยเนื้อบุตร[๔๔๖] ถ้าจิตของท่านแล่นไปในกามและภพทั้งหลาย จงรีบข่มเสียด้วยสติ เหมือนข่มปศุสัตว์ดื้อด้านที่ชอบกินข้าวกล้า ฉะนั้น

๑๓. สิริมัณฑเถรคาถา

สุภาษิตสอนให้ใช้เวลาให้เป็นประโยชน์

นัยว่า ท่านพระสิริมัณฑเถระได้ภาษิตคาถาไว้ ๖ คาถาอย่างนี้ว่า

{๓๕๙}[๔๔๗] ที่มุงบังไว้ ฝนยิ่งรั่วรด ที่เปิดไว้ ฝนกลับไม่รั่วรด เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงเปิดที่มุงบังเสียเถิด ฝน จักไม่รั่วรดท่านด้วยอาการอย่างนี้