พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย เถรคาถา ทุกนิบาต · วรรคที่ ๑
๓. วัลลิยเถรคาถา เล่ม ๒๖
Text layerBuddha’s wordsItems ๒๖๐ (Royal Thai)3/10 in วรรคที่ ๑4 editionsThis collection answers by quoting only — the text as each edition has it, never summarised, interpreted, or scored for reliability
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย เถรคาถา ทุกนิบาต วรรคที่ ๑ วัลลิยเถรคาถา (Royal Thai Volume 26 · Mahachula Volume 26 · Mahamakut Volume 51 · Chaloem Phrakiat Volume 26)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙), vol. 26, pp. 379–380
[๑๒๔] การกราบไหว้และการบูชาในตระกูลทั้งหลายนั้นพระอริยเจ้าทั้งหลายกล่าวว่าเป็นเปือกตม เป็นลูกศรอันละเอียดที่ถอนได้ยาก เพราะสักการะเป็นสิ่งที่คนชั่วละได้ยาก
๓. วัลลิยเถรคาถา
สุภาษิตเกี่ยวกับการฝึกจิต
นัยว่า ท่านพระวัลลิยเถระได้ภาษิตคาถาไว้ ๒ คาถาอย่างนี้ว่า
{๒๖๐}[๑๒๕] วานรเข้าไปอยูในกระท่อมมีประตู ๕ ประตู พยายามเวียนเข้าเวียนออกทางประตูนั้นเนือง ๆ
[๑๒๖] จงหยุดนะ เจ้าลิง อย่าพล่านไป เจ้าจะอาศัยกระท่อม เหมือนก่อนไม่ได้แล้ว เราจับเจ้าไว้ได้ด้วยปัญญาแล้ว เจ้าจักไปไกลไม่ได้ต่อไปละ
- ๑วานร หรือ ลิง ในเถรคาถานี้เป็นคำอุปมาที่ยกมาเปรียบกับสภาพจิตซึ่งรับรู้อารมณ์ทั้ง ๕ คือ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ทางทวารทั้ง ๕ คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ลิงที่หาผลไม้กินเป็นอาหารปล่อยกิ่งของต้นไม้กิ่งหนึ่งแล้วกระโดดจับอีกกิ่งหนึ่งทำต้นไม้นั้นให้สั่นครั้งแล้วครั้งเล่าเพราะ เป็นสัตว์ที่มีธรรมชาติไม่หยุดนิ่ง ฉันใด สภาพจิตก็ฉันนั้น ปล่อยอารมณ์หนึ่งในบรรดาอารมณ์ ๕ มีรูปเป็นต้นทางทวาร ๕ มีจักขุทวารเป็นต้นแล้วก็ยึดจับอีกอารมณ์หนึ่ง สืบต่อเวียนปล่อยเวียนยึด จับอารมณ์อย่างนี้เรื่อยไปไม่ขาดสายตราบเท่าที่ยังไม่ได้รับการข่มคือฝึกขั้นสูงสุดด้วยอริยมรรคปัญญา (ขุ.เถร.อ. ๑/๓๘๓)
- ๒กระท่อม ในที่นี้หมายถึงอัตภาพ (ขุ.เถร.อ. ๑/๓๘๓)
- ๓ปัญญา ในที่นี้หมายถึงอริยมรรคปัญญา (ขุ.เถร.อ. ๑/๓๘๓)
- ๔จักไปไกลไม่ได้ต่อไป ในที่นี้หมายถึงจักไม่ไปเกิดในอัตภาพชาติที่ ๒ หรือชาติหน้าเป็นต้นได้อีกต่อไป ไปได้ก็เพียงจริมกจิต คือจิตสุดท้ายของพระอรหันต์ก่อนปรินิพพาน (ขุ.เถร.อ. ๑/๓๘๓)
๔.คังคาตีริยเถรคาถา
สุภาษิตสรรเสริญความสันโดษ
นัยว่า ท่านพระคังคาตีริยเถระได้ภาษิตคาถาไว้ ๒ คาถาอย่างนี้ว่า
{๒๖๑}[๑๒๗] เราทำกระท่อมด้วยใบตาล ๓ใบไว้ที่ริมฝั่งแม่นํ้าคงคา บาตรของเราเหมือนดังหม้อสำหรับตักนํ้านมรดศพ และ จีวรของเราก็เป็นผ้าเปื้อนฝุ่น (ผ้าบังสุกุล)[๑๒๘] ในระหว่าง ๒ พรรษา เราพูดเพียงคำเดียวเท่านั้น ในภายในพรรษาที่ ๓ เราทำลายกองความมืดคืออวิชชาได้แล้ว
๕. อชินเถรคาถา
สุภาษิตชี้ลักษณะคนพาล
นัยว่า ท่านพระอชินเถระได้ภาษิตคาถาไว้ ๒ คาถาอย่างนี้ว่า
{๒๖๒}[๑๒๙] ถึงแม้บุคคลจะมีวิชชา ๓ ละมัจจุราชได้ เป็นผู้หาอาสวะมิได้ คนพาลทั้งหลายผู้ไม่มีความรู้ก็มักดูหมิ่นบุคคลนั้น ว่าเป็นผู้ไม่มีชื่อเสียง[๑๓๐] ส่วนบุคคลใดในโลกนี้เป็นผู้ได้ข้าวและน้ำ ถึงแม้ว่าจะเป็นคนชั่วช้าเลวทราม บุคคลนั้นก็เป็นที่สักการะนับถือ ของคนพาลทั้งหลาย
End of ๓. วัลลิยเถรคาถา