รัตนะจงกรมกัณฑ์ เล่ม ๓๓

พระบาลีสุตตันตปิฎก

ขุททกนิกาย พุทธวงศ์

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

๑. รัตนจงกรมกัณฑ์

ว่าด้วยพระพุทธองค์ทรงเนรมิตที่จงกรมแก้ว

{๑} [๑] ก็ท้าวสหัมบดีพรหมผู้เป็นใหญ่ในโลกได้ประคองอัญชลีทูลอาราธนาพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “สัตว์ทั้งหลายผู้มีธุลีกิเลสในจักษุน้อยก็มีอยู่ในโลกนี้ ขอพระองค์ได้ทรงโปรดอนุเคราะห์ แสดงธรรมแก่หมู่สัตว์นี้เถิด,

(พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นใหญ่ในโลก ผู้สูงสุดกว่านรชนอันหมู่พรหมผู้ประคองอัญชลีทูลอาราธนาว่า“สัตว์ทั้งหลายผู้มีธุลีกิเลสในจักษุน้อยก็มีอยู่ในโลกนี้ ขอพระองค์ได้ทรงโปรดอนุเคราะห์แสดงธรรมแก่หมู่สัตว์นี้เถิด

ขอพระสุคตเจ้าทรงโปรดแสดงธรรม ขอทรงแสดงอมตบท ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงเป็นพระนายก ขอจงทรงโปรดอนุเคราะห์แสดงธรรมแก่สัตว์โลก)

[๒] พระตถาคตผู้ไม่มีบุคคลเปรียบเสมอ ทรงถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ ผู้คงที่ ผู้ทรงความรุ่งเรือง ทรงไว้ซึ่งพระกายครั้งสุดท้าย ทรงเกิดความกรุณาในสัตว์ทั้งปวง

(พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ศาสดาได้ทรงสดับดังนั้นแล้วได้ตรัสว่า

ดูก่อนพรหม เราเปิดประตูอมตธรรมแก่ท่านแล้ว สัตว์เหล่าใดจะฟัง จงปล่อยศรัทธามาเถิด เพราะเรามีความสำคัญว่าเป็นความลำบาก จึงไม่แสดงธรรมที่เราคล่องแคล่ว ที่ประณีตในหมู่มนุษย์)

(สมัยนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ประเสริฐกว่ามุนีเมื่อจะทรงอนุเคราะห์เวไนยสัตว์ จึงเสด็จจากไม้อชปาลนิโครธไปเสด็จถึงพระนครพาราณสีโดยเสด็จดำเนินไปตามลำดับ ก็ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับบนบัลลังก์อันประเสริฐนั้น และทรงประกาศธรรมจักร คือ ทุกข์ เหตุให้เกิดทุกข์ ความดับทุกข์ มรรคอันสูงสุดแก่ปัญจวัคคีย์พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกาศธรรมจักรนั้นแล้ว ฤๅษีปัญจวัคคีย์เหล่านั้น คือ โกณฑัญญะ วัปปะ ภัททิยะ

มหานามะ และอัสสชิ พร้อมด้วยหมู่เทวดาและพรหม ๑๘ โกฏิ ได้ธรรมาภิสมัย (การบรรลุธรรม) ในการประชุมครั้งแรก

ในกาลนั้น พระองค์ทรงแนะนำปัญจวัคคีย์แม้ทั้งหมด พร้อมด้วยหมู่พรหมและเทวดา ๑๘ โกฏิให้วิเศษตามลำดับด้วย พระธรรมเทศนาอย่างอื่น ทรงยังหมู่พรหมและเทวดาให้ได้โสดาปัตติผลในสันนิบาตนั้นแล้ว เสด็จไปยังพระนครราชคฤห์ โดยเสด็จดำเนินไปตามลำดับ พระมุนีผู้ประเสริฐประทับอยู่ ณ พระเวฬุวันมหาวิหารก็พระเจ้าพิมพิสารได้ทรงสดับดังนั้น จึงได้เสด็จไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า มีบริวารเป็นอันมากประมาณ ๑๑ นหุตพระเจ้าพิมพิสารทรงบูชา พระผู้มีพระภาคเจ้า ด้วยประทีปของหอม ธูป และดอกไม้เป็นต้น

ในสมาคมนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงกามาทีนวกถา (ว่าด้วยเรื่องโทษของกาม) ในเวลาจบเทศนาในกาลนั้นธรรมาภิสมัยได้มีแก่สัตว์ ๘๔,๐๐๐ มีพระราชาเป็นประมุข

พระพุทธบิดาได้ทรงสดับข่าวนั้นจึงทรงส่งทูตไป ๙ นาย ทูตเหล่านั้นพร้อมด้วยบริวาร ๙,๐๐๐ ทูลขอบรรพชากะพระมุนีทูตเหล่านั้นและบริวาร ๙,๐๐๐ ได้บรรลุอรหัต ครั้งสุดท้ายกาฬุทายีอำมาตย์กับบริวาร ๑,๐๐๐ ถือเพศภิกษุแล้วกราบทูล เชิญพระผู้มีพระภาคเจ้าพระศากยมุนีผู้ประเสริฐทรงรับนิมนต์แล้ว เสด็จดำเนินไปตามทางใหญ่ เสด็จไปพร้อมด้วยภิกษุ ๒๐,๐๐๐ พระองค์เสด็จถึงพระนครกบิลพัสดุ์โดยเสด็จดำเนินไปตามลำดับได้ทรงทำปาฏิหาริย์ที่ใกล้ฝั่งแม่นํ้าโรหิณี ประทับนั่ง ณท่ามกลางบัลลังก์นั้น

ทรงแสดงมหาเวสสันดรชาดกเทศนา แก่พระพุทธบิดาธรรมาภิสมัยได้มีแก่สัตว์ ๘๔,๐๐๐)

[๓] พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงดำริว่า “พระญาติทั้งหลายของเรา พร้อมด้วยเทวดาและมนุษย์ไม่รู้ว่า พระพุทธเจ้าผู้สูงสุดกว่า นรชนนี้เป็นเช่นไร ทรงมีพลังฤทธิ์และพลังปัญญาเช่นไร ทรงมีพุทธพลังอันเป็นประโยชน์แก่โลกเช่นไร[๔] พระญาติเหล่านี้พร้อมด้วยเทวดาและมนุษย์ไม่รู้ว่า พระพุทธเจ้าผู้สูงสุดกว่านรชนนี้เป็นเช่นนี้ ทรงมีพลังฤทธิ์และพลังปัญญา เช่นนี้ ทรงมีพุทธพลังอันเป็นประโยชน์แก่โลกเช่นนี้,[๕] เอาเถิด เราจักแสดงพุทธพลังอันยอดเยี่ยม เราจักเนรมิตที่จงกรมอันประดับด้วยรัตนะในนภากาศ”

[๖] ภุมมเทวดา เทวดาชั้นมหาราชิกา ชั้นดาวดึงส์ ชั้นยามา ชั้นดุสิต ชั้นนิมมานรดี ชั้นปรนิมมิตวสวัตดีและเทวดาที่นับเนื่องในหมู่พรหมต่างก็ยินดี ได้พากันส่งเสียงอื้ออึง

[๗] พื้นแผ่นดินพร้อมทั้งเทวโลกสว่างไสว เหล่าสัตว์โลกันตนรก มากมาย ไม่มีอะไรปิดกั้น และความมืดทึบได้หายไป ในกาลนั้น เทวดามนุษย์และสัตว์โลกันตนรกเห็นปาฏิหาริย์อันน่าอัศจรรย์แล้วได้ความปีติโสมนัส[๘] แสงสว่างเจิดจ้าโอฬารได้เกิดขึ้นในโลกทั้ง ๒ คือ ในโลกนี้และโลกอื่น พร้อมทั้งเทวดา คนธรรพ์ มนุษย์ และรากษส แผ่ไปทั้งเบื้องล่าง เบื้องบน และเบื้องขวาง

[๙] พระศาสดาผู้สูงสุดกว่าสัตว์โลก ไม่มีใครประเสริฐยิ่งไปกว่า ทรงเป็นผู้นำอย่างพิเศษ อันเทวดาและมนุษย์บูชา ทรงมีอานุภาพมาก มีลักษณะบุญนับด้วยร้อย ทรงแสดงปาฏิหาริย์ อันน่าอัศจรรย์

(ในสมาคมนั้น พระชินสีห์ศาสดาเสด็จเหาะขึ้นไปในนภาดลแล้ว ทรงเนรมิตขุนเขาสิเนรุให้เป็นที่จงกรมอันน่ารื่นรมย์ ทวยเทพในหมื่นโลกธาตุมาชุมนุมพร้อมกันในสำนักพระชินเจ้า ถวายนมัสการพระตถาคตแล้วทำพุทธบูชา)

[๑๐] ในกาลนั้น พระศาสดาผู้มีพระจักษุ ผู้สูงสุดกว่านรชน ผู้ทรงเป็นพระนายกของโลก อันท้าวสหัมบดีพรหมผู้ประเสริฐกว่าเทวดาทูลอาราธนาแล้ว ทรงพิจารณาเห็นประโยชน์แล้ว จึงทรงเนรมิตที่จงกรมเรียบร้อย สวยงาม ประดับด้วยรัตนะทั่วไป

[๑๑] พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงเป็นพระนายกของโลก ทรงมีความชำนาญในปาฏิหาริย์ ๓ อย่าง คือ อิทธิปาฏิหาริย์ อาเทสนาปาฏิหาริย์ และอนุสาสนีปาฏิหาริย์ ทรงเนรมิตที่จงกรมเรียบร้อยสวยงาม ประดับด้วยรัตนะทั่วไป[๑๒] ทรงแสดงขุนเขาสิเนรุอันสูงสุดในหมื่นโลกธาตุ เป็นเหมือนเสาเรียงไปตามลำดับ ในที่จงกรมอันสำเร็จด้วยรัตนะ

[๑๓] พระชินเจ้าทรงเนรมิตที่จงกรมเกินกว่า ๑,๐๐๐ ที่ซึ่งล้วน แต่สำเร็จด้วยทองไว้รอบข้างรัตนจงกรม

[๑๔] ทรงเนรมิตแผ่นกระดานทองติดอยู่ตามขื่อและเต้า ทรงเนรมิตไพทีล้วนแต่สำเร็จด้วยทองไว้ที่ข้างทั้งสอง

[๑๕] รัตนจงกรมที่ทรงเนรมิตเกลื่อนไปด้วยแก้วมณี แก้วมุกดา และทราย สว่างไสวไปทั่วทิศเหมือนดวงอาทิตย์อุทัยฉะนั้น

[๑๖] พระชินสีห์สัมพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นนักปราชญ์มีลักษณะอันประเสริฐ ๓๒ ประการ ทรงเปล่งพระรัศมีรุ่งเรือง เสด็จจงกรมอยู่บนรัตนจงกรมนั้น

[๑๗] ทวยเทพทั้งปวงที่มาชุมนุมกันต่างก็โปรยปรายดอกมณฑารพ ดอกปทุม ดอกปาริชาติทิพย์ลงในที่จงกรม

[๑๘] หมู่เทพในหมื่นจักรวาลได้เห็นเช่นนั้นจึงมาชุมนุมกัน ต่างก็ยินดีร่าเริงเบิกบานใจ หมอบลงกราบนมัสการ

[๑๙] ทวยเทพชั้นดาวดึงส์ ชั้นยามา ชั้นดุสิต ชั้นนิมมานรดี และชั้นปรนิมมิตวสวัตดี ได้เห็นพระศาสดาผู้ทรงเป็นพระนายกของโลก ต่างก็มีจิตเบิกบานโสมนัส[๒๐] พวกนาค ครุฑ หรือแม้กินนร พร้อมด้วยเทวดา คนธรรพ์ มนุษย์ และรากษส ต่างก็ได้เห็นพระศาสดาผู้ทรงเกื้อกูลอนุเคราะห์โลก เหมือนดวงจันทร์ที่ขึ้นไปในนภากาศฉะนั้น[๒๑] เหล่าอาภัสสรพรหม สุภกิณหพรหม เวหัปผลพรหม และ อกนิฎฐกพรหม ต่างก็นุ่งผ้าขาวล้วนยืนประคองอัญชลี

[๒๒] ต่างก็โปรยปรายดอกมณฑารพ ๕ สีอันเจือด้วยกระแจะจันทน์ และพากันโบกผ้าอยู่ในท้องฟ้าในกาลนั้น ต่างก็เปล่งเสียงว่า “โอ ! พระชินเจ้าทรงเกื้อกูลอนุเคราะห์โลก[๒๓] พระองค์ผู้สูงสุดกว่าสัตว์ เป็นศาสดา เป็นยอด เป็นธง เป็นหลักชัย เป็นที่พึ่งอาศัย และเป็นดวงประทีปของมนุษย์ทั้งหลาย”

[๒๔] ทวยเทพผู้มีฤทธิ์มากในหมื่นโลกธาตุ ต่างก็ยินดีร่าเริงเบิกบานใจ พากันแวดล้อมถวายนมัสการ

[๒๕] เทพบุตรและเทพกัญญาต่างก็เลื่อมใส มีใจยินดีพากันบูชาพระนราสภเจ้าด้วยดอกไม้ ๕ สี

[๒๖] หมู่เทพได้เห็นพระศาสดาต่างก็เลื่อมใสมีใจยินดี พากันบูชาพระนราสภเจ้าด้วยดอกไม้ ๕ สี เปล่งเสียงว่า

[๒๗] “โอ ! ความอัศจรรย์ ความขนพองสยองเกล้า ไม่เคยมีในโลก ความอัศจรรย์ ความขนพองสยองเกล้าเช่นนี้ไม่เคยเป็น”

[๒๘] เทพเจ้าเหล่านี้อยู่ในภพของตน ๆ ได้เห็นความอัศจรรย์ ในนภากาศแล้วต่างพากันร่าเริงเป็นอันมาก

[๒๙] เทพเจ้าที่อยู่ในนภากาศ พื้นดิน ป่าหญ้า และที่ประจำดวงดาวต่างก็ยินดีร่าเริงเบิกบานใจ พากันประคองอัญชลีนมัสการ

[๓๐] แม้พวกนาคที่มีอายุยืน มีบุญ มีฤทธิ์มาก ได้เห็นอัศจรรย์ ในนภากาศแล้วต่างก็ยินดีร่าเริงเบิกบานถวายนมัสการ บูชาพระศาสดาผู้สูงสุดกว่านรชน[๓๑] บรรเลงสังคีต ตีกลองกันอยู่ในอากาศกลางหาว ได้เห็นอัศจรรย์ในนภากาศแล้ว

[๓๒] ต่างก็ประโคมสังข์ บัณเฑาะว์ และมโหระทึกอยู่ในอากาศเปล่งเสียงว่า

[๓๓] “วันนี้ พระศาสดาผู้น่าอัศจรรย์ ผู้ทรงทำความขนพองสยองเกล้า ทรงอุบัติขึ้นแล้วหนอ พวกเราจึงได้ความสำเร็จประโยชน์ที่ยั่งยืน ขณะพวกเราก็ให้สำเร็จได้แล้ว”[๓๔] เพราะได้ฟังว่า 'พุทโธ' นาคเหล่านั้นก็เกิดปีติขึ้นในขณะนั้น ต่างก็ยืนประคองอัญชลีเปล่งเสียงว่า 'พุทโธ พุทโธ,

[๓๕] เทพประชาต่าง ๆ ในท้องฟ้าต่างก็ประคองอัญชลีเปล่งเสียงสาธุการและเสียงโห่ร้องกัมปนาทดังกระหึ่ม

[๓๖] พวกนาคก็เปล่งเสียงประสาน ขับร้อง ประโคม ปรบขนด ฟ้อนรำ และต่างก็โปรยปรายดอกมณฑารพ ๕ สีอันเจือด้วยกระแจะจันทน์ลงมา[๓๗] เปล่งเสียงประกาศว่า “ข้าแต่พระมหาวีรเจ้า ที่พระยุคลบาทของพระองค์มีลายจักรประดับเป็นรูปธงชัย รูปแก้ววิเชียร รูปธงแผ่นผ้า รูปผอบใส่ของ และรูปขอช้างเป็นต้น

[๓๘] ไม่มีใครเสมอเหมือนพระองค์ในเรื่องพระรูป ศีล สมาธิ ปัญญา และวิมุตติ ไม่มีใครเสมอในการประกาศธรรมจักร[๓๙] กำลังกายของพญาช้าง ๑๐ เชือกเท่ากับพระกำลังกายตามปกติของพระองค์ ในการประกาศธรรมจักรไม่มีใครเสมอด้วยกำลังฤทธิ์ของพระองค์[๔๐] ท่านทั้งหลายจงนมัสการพระมหามุนีผู้ประกอบด้วยพระคุณสมบัติทุกอย่าง ทรงประกอบด้วยองค์คุณทั้งปวง ทรงมีพระกรุณาเป็นที่พึ่งพาของชาวโลก[๔๑] พระองค์ย่อมควรแก่การอภิวาท การชมเชย การไหว้ การสรรเสริญ การนมัสการ และการบูชาทุกอย่าง

[๔๒] ข้าแต่พระมหาวีรเจ้า พระองค์เป็นผู้ประเสริฐที่สุดกว่าบุคคลผู้ไหว้และผู้ควรไหว้ในโลก ไม่มีใครเสมอกับพระองค์”[๔๓] พระสารีบุตรผู้มีปัญญามาก ผู้ฉลาดในสมาธิและฌาน ยืนอยู่ที่ภูเขาคิชฌกูฏเห็นพระองค์ผู้ทรงเป็นนายกของโลก[๔๔] ก็มองดูพระนราสภเจ้างดงามเหมือนต้นพญาสาละที่มีดอกบานสะพรั่ง เหมือนดวงจันทร์ในท้องฟ้า และเหมือนดวงอาทิตย์ในเวลาเที่ยง[๔๕] เห็นพระองค์ผู้ทรงเป็นนายกของโลก มีพระรัศมีห้อมล้อมด้านละวา รุ่งเรืองดังต้นไม้ประจำทวีป เหมือนดวงอาทิตย์ทอแสงอ่อน ๆ ขึ้นมา[๔๖] พระสารีบุตรได้นิมนต์ภิกษุขีณาสพ ๕๐๐ องค์ผู้ทำกิจเสร็จแล้วผู้คงที่ ผู้ปราศจากมลทิน ให้มาประชุมกันในขณะนั้น

[๔๗] แล้วกล่าวว่า “พระชินเจ้าทรงแสดงปาฏิหาริย์อันจะยังโลกให้เลื่อมใส แม้เราทั้งหลายก็จักไปถวายบังคมพระองค์ในที่นั้น[๔๘] มาเถิด เราทั้งปวงจักไปทูลถามพระองค์ เราจักไปเฝ้าพระองค์ ผู้ทรงเป็นพระนายกของโลก ทูลให้พระองค์บรรเทาความสงสัยให้”[๔๙] ภิกษุผู้มีปัญญาสำรวมอินทรีย์เหล่านั้นรับว่าสาธุแล้ว ต่างก็ถือบาตรและจีวรพากันเร่งรีบเข้าไปเฝ้า

[๕๐] พระสารีบุตรผู้มีปัญญามากพร้อมด้วยพระขีณาสพผู้ปราศจากมลทิน ผู้ฝึกตนด้วยการฝึกอันอุดม พากันเข้าไปเฝ้าด้วยฤทธิ์[๕๑] พระสารีบุตรผู้เป็นหัวหน้าคณะใหญ่แวดล้อมด้วยภิกษุเหล่านั้นเข้าไปเฝ้าด้วยฤทธิ์ เหมือนเทวดาลอยมาในอากาศฉะนั้น[๕๒] ภิกษุเหล่านั้นผู้มีวัตรอันงาม มีความเคารพยำเกรง ไม่ไอไม่จาม พากันเข้าไปเฝ้าพระสัมพุทธเจ้า

[๕๓] ครั้นเข้าเฝ้าแล้วได้เห็นพระสยัมภูวีรเจ้าผู้ทรงเป็นพระนายกของโลกลอยเด่นอยู่ในนภากาศเหมือนดวงจันทร์ในท้องฟ้า[๕๔] ได้เห็นพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นพระนายกของโลกรุ่งเรืองอยู่เหมือนต้นไม้ประจำทวีป เหมือนสายฟ้าในอากาศ เหมือนดวงอาทิตย์ในเวลาเที่ยงวัน[๕๕] ภิกษุทั้ง ๕๐๐ องค์ได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นพระนายกของโลก ผู้เป็นดังห้วงนํ้าที่ใสแจ๋ว เป็นดังดอกบัวบาน[๕๖] จึงต่างก็ยินดีร่าเริงบันเทิงใจ ประคองอัญชลีหมอบลงถวายนมัสการแทบพระบาทพระศาสดา

[๕๗] พระสารีบุตรผู้มีปัญญามาก ผู้มีผิวพรรณเสมอด้วยดอกหงอนไก่ ฉลาดในสมาธิและฌาน ถวายบังคมพระศาสดาผู้ทรงเป็นพระนายกของโลก[๕๘] พระโมคคัลลานะผู้มีผิวพรรณเสมอเหมือนดอกอุบลเขียว มีฤทธิ์มาก ไม่มีใครเสมอด้วยกำลังฤทธิ์ ก็บันลือเหมือนเมฆฝนทะมึนคำรามฉะนั้น[๕๙] แม้พระมหากัปสสปเถระผู้มีผิวพรรณเปล่งปลั่งดังทองที่หลอมละลาย ผู้ที่พระศาสดาทรงชมเชยสรรเสริญตั้งไว้ว่าเป็นผู้เลิศในฝ่ายธุดงค์คุณ[๖๐] พระอนุรุทธเถระผู้เป็นเจ้าคณะใหญ่ เลิศกว่าเหล่าภิกษุผู้มีจักษุทิพย์ เป็นพระญาติผู้ประเสริฐของพระผู้มีพระภาคเจ้า ยืนอยู่ไม่ไกล[๖๑] พระอุบาลีเถระผู้ฉลาดในอาบัติ อนาบัติ สเตกิจฉา ผู้ที่พระศาสดาทรงสรรเสริญตั้งไว้ว่าเป็นผู้เลิศในฝ่ายวินัย[๖๒] พระเถระผู้เป็นบุตรของนางมันตานี ปรากฏชื่อว่าปุณณะ ผู้แทงตลอดอรรถธรรมอันสุขุมละเอียด ประเสริฐกว่าภิกษุผู้เป็นธรรมกถึก[๖๓] พระมุนีมหาวีรเจ้าผู้ทรงฉลาดในอุปมา ผู้ตัดความสงสัย ทรงทราบวาระจิตของท่านเหล่านั้นแล้ว จึงตรัสพระคุณของพระองค์ว่า

[๖๔] “สิ่งที่ไม่ปรากฏเบื้องต้นเบื้องปลาย ที่บุคคลนับไม่ได้มี ๔ อย่าง คือ หมู่สัตว์ ๑ อากาศ ๑ อนันตจักรวาล ๑ พระพุทธญาณอันหาประมาณมิได้ ๑ เพราะสิ่งเหล่านี้อันใคร ๆ ไม่อาจรู้แจ้งได้[๖๕] การที่เราจะแผลงฤทธิ์นี้จะน่าอัศจรรย์อะไรในโลกเล่า เพราะความอัศจรรย์ซึ่งไม่เคยมีที่ทำให้เกิดขนพองสยองเกล้าอย่างอื่นยังมีมาก

[๖๖] เมื่อครั้งเราอยู่ในชั้นดุสิต เราชื่อว่าสันดุสิต เทวดาในหมื่นจักรวาลมาชุมนุมกันแล้วประคองอัญชลีเชิญเราว่า

[๖๗] ข้าแต่ท่านผู้มีความเพียรใหญ่ เวลานี้เป็นกาลสมควรที่ท่านจะเกิดในครรภ์พระมารดา ขอเชิญตรัสรู้อมตบทช่วยรื้อขนสัตว์ พร้อมด้วยเทวดาให้ข้ามด้วยเกิด[๖๘] ขณะเมื่อเราจุติจากสวรรค์ขั้นดุสิตลงสู่ครรภ์นั้น แผ่นดินในหมื่นโลกธาตุก็ไหว

[๖๙] ในเมื่อเรามีความรู้สึกตัวประสูติจากครรภ์พระมารดานั้น ทวยเทพพากันเปล่งเสียงสาธุการ หมื่นโลกธาตุก็ไหว

[๗๐] ในการลงสู่ครรภ์ ประสูติ และออกบวช ก็ไม่มีใครเสมอด้วยเรา เราเป็นผู้ประเสริฐสุดในการตรัสรู้และในการประกาศธรรมจักร”

[๗๑] โอ ! น่าอัศจรรย์ในโลก ที่พระพุทธเจ้าทรงมีพระคุณมากหมื่น โลกธาตุไหว ๖ อาการ มีรัศมีสว่างเจิดจ้า น่าอัศจรรย์ น่าขนพองสยองเกล้า

[๗๒] ก็สมัยนั้น พระผู้มีพระภาคผู้ชินเจ้าผู้องอาจในหมู่นรชนประเสริฐกว่านรชน เสด็จจงกรมด้วยฤทธิ์แสดงให้โลกพร้อมทั้งเทวโลกเห็น

[๗๓] พระศาสดาผู้ทรงเป็นนายกของโลกเสด็จจงกรมอยู่ ณ ที่จงกรมนั่นเอง ได้ตรัสธรรมกถา ไม่เสด็จกลับในระหว่างเหมือนดังเสด็จจงกรมอยู่ในที่จงกรม ๔ ศอก

[๗๔] พระสารีบุตรผู้มีปัญญามาก ฉลาดในสมาธิและฌาน ถึงความบริบูรณ์ด้วยปัญญา ได้ทูลถามพระศาสดาผู้ทรงเป็นนายกของโลกว่า

[๗๕] “ข้าแต่พระมหาวีรเจ้าผู้สูงสุดกว่านรชน อภินิหารของพระองค์เป็นเช่นไร พระองค์ทรงปรารถนาพระโพธิญาณอันอุดมในกาลไร

[๗๖] ทาน ศีล เนกขัมมะ ปัญญา วิริยะ ขันติ สัจจะ อธิษฐาน เมตตา และอุเบกขาเป็นเช่นไร

[๗๗] ข้าแต่พระมหาวีรเจ้าผู้นายกของโลก บารมี ๑๐ เป็นอย่างไร อุปบารมี ๑๐ และปรมัตถบารมี ๑๐ บริบูรณ์ได้อย่างไร

(เพราะทรงอธิษฐานกรรมอะไร เป็นอธิบดีได้เช่นไร เป็นบารมีได้เช่นไร นักปราชญ์ในโลกเป็นเช่นไร เมตตา กรุณา มุทิตา และอุเบกขาเป็นเช่นไร พระองค์ทรงบำเพ็ญพุทธการกธรรม (ธรรมที่กระทำความเป็นพระพุทธเจ้าให้บริบูรณ์เช่นไร)”[๗๘] พระศาสดาผู้ทรงมีพระสุรเสียงไพเราะดังนกการะเวก อันพระสารีบุตรทูลถามแล้ว เมื่อจะทรงทำให้เย็นใจและทรงยังโลกพร้อมทั้งเทวโลกให้ยินดี

[๗๙] พระศาสดาจึงทรงประกาศประโยชน์แก่โลกที่พระพุทธเจ้า ในอดีตทรงแสดงไว้แล้ว ทรงประพฤติมาแล้ว อันพระพุทธเจ้าทรงนำสืบ ๆ กันมาด้วยพระพุทธญาณที่ไปตามปุพเพนิวาสญาณ ในโลกพร้อมทั้งเทวโลกว่า[๘๐] “ท่านทั้งหลายจงทำจิตให้เกิดปีติและปราโมทย์ ให้บรรเทาลูกศรคือความโศก ให้ได้สมบัติทั้งปวงแล้วจงฟังเรา

[๘๑] ท่านทั้งหลายจงดำเนินไปตามมรรคาอันเป็นเครื่องย่ำยีความมัวเมา บรรเทาความโศก เป็นที่เปลื้องตนจากสังสารวัฏ เป็นที่สิ้นทุกข์ทั้งปวงโดยความเคารพเถิด

จบ รัตนจงกรมกัณฑ์

๒. สุเมธปัตถนากถา

ว่าด้วยความปรารถนาของพระสุเมธดาบส

{๒} [๑] ใน ๔ อสงไขยแสนกัป มีพระนครหนึ่งชื่อว่าอมรนคร เป็นนครที่น่าชม น่ารื่นรมย์ใจ

[๒] สมบูรณ์ด้วยข้าวและนํ้า ไม่ว่างจากเสียง ๑๐ ประการ คือ เสียงช้าง เสียงม้า เสียงกลอง เสียงสังข์ เสียงรถ เสียงเชิญให้มาเคี้ยว มาดื่ม มาบริโภคข้าวและนํ้า[๓] เป็นนครสมบูรณ์ด้วยองค์คุณทั้งปวง ประกอบด้วยการงานทุกอย่าง สมบูรณ์ด้วยรัตนะ ๗ ประการ คับคั่งไปด้วยหมู่ชนต่าง ๆ เป็นนครสมบูรณ์เหมือนเทพนคร เป็นที่อยู่ของผู้มีบุญ