๙. อนุรุทธเถรคาถา เล่ม ๒๖

ปหาย มาตาปิตโร ภคินีญาติภาตโร

ปญฺจ กามคุเณ หิตฺวา อนุรุทฺโธว ฌายติ.

อนุรุทธะนี้แหละ ละพระชนกชนนี

พระประยูรญาติและกามคุณ ๕ ได้แล้ว เข้าฌานอยู่

สเมโต นจฺจคีเตหิ สมฺมตาฬปฺปโพธโน

น เตน สุทฺธิมชฺฌคมา (๑) มารสฺส วิสเย รโต.

บุคคลผู้เพียบพร้อมด้วยการฟ้อนรำขับร้อง

มีเสียงดนตรีที่บรรเลงปลุกให้รื่นเริงใจอยู่ทุกค่ำเช้า

ย่อมไม่บรรลุถึงความบริสุทธิ์ด้วยการบริโภคกามนั้น

ยังยินดีในกามคุณซึ่งเป็นวิสัยของมาร

เอตญฺจ สมติกฺกมฺม รโต พุทฺธสฺส สาสเน

สพฺโพฆํ สมติกฺกมฺม อนุรุทฺโธว ฌายติ.

ส่วนอนุรุทธะนี่แหละ ล่วงกามคุณ ๕ นี้ได้แล้ว

ยินดีในคำสอนของพระพุทธเจ้า

ล่วงโอฆะทั้งปวงได้แล้ว เข้าฌานอยู่

รูปา สทฺทา รสา คนฺธา โผฏฺฐพฺพา จ มโนรมา

เอเต จ สมติกฺกมฺม อนุรุทฺโธว ฌายติ.

และล่วงกามคุณ ๕ เหล่านี้ คือ

รูป เสียง กลิ่น รส และโผฏฐัพพะ

ที่น่ารื่นรมย์ใจ เข้าฌานอยู่

ปิณฺฑปาตมติกฺกนฺโต เอโก อทุติโย มุนิ

เอสติ ปํสุกูลานิ อนุรุทฺโธ อนาสโว.

อนุรุทธะ เป็นปราชญ์ ไม่มีอาสวะ

กลับจากบิณฑบาตแล้ว

เที่ยวแสวงหาผ้าบังสุกุลแต่ผู้เดียวไม่มีเพื่อน

วิจินิ อคฺคหี โธวิ รชยี ธารยี มุนิ

ปํสุกูลานิ มติมา อนุรุทฺโธ อนาสโว.

อนุรุทธะ ผู้เป็นปราชญ์ มีปัญญา ไม่มีอาสวะ

เที่ยวเลือกหาแต่ผ้าบังสุกุล

ครั้นได้แล้ว ซัก ย้อมเอง แล้วนุ่งห่ม

มหิจฺโฉ จ อสนฺตุฏฺโฐ สํสฏฺโฐ โย จ อุทฺธโต

ตสฺส ธมฺมา อิเม โหนฺติ ปาปกา สงฺกิเลสิกา.

บาปธรรมที่เศร้าหมองเหล่านี้ ย่อมมีแก่ภิกษุผู้มักมาก

ไม่สันโดษ ชอบคลุกคลีด้วยหมู่คณะ และมีจิตฟุ้งซ่าน

สโต จ โหติ อปฺปิจฺโฉ สนฺตุฏฺโฐ อวิฆาตวา

ปวิเวกรโต วิตฺโต นิจฺจมารทฺธวีริโย.

ส่วนภิกษุผู้มีสติ มักน้อย สันโดษ

ไม่มีความขัดเคือง ยินดีในวิเวก

ชอบสงัด ปรารภความเพียรเป็นประจำ

ตสฺส ธมฺมา อิเม โหนฺติ กุสลา โพธิปกฺขิกา

อนาสโว จ โส โหติ อิติ วุตฺตํ มเหสินา.

ย่อมมีแต่กุศลธรรม ซึ่งเป็นฝ่ายให้ตรัสรู้เหล่านี้

ทั้งพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ก็ตรัสว่า

ภิกษุนั้นเป็นผู้ไม่มีอาสวะ

มม สงฺกปฺปมญฺญาย สตฺถา โลเก อนุตฺตโร

มโนมเยน กาเยน อิทฺธิยา อุปสงฺกมิ.

พระศาสดาผู้ยอดเยี่ยมในโลก

ทรงทราบความดำริของเราแล้ว

เสด็จมาหาเราด้วยพระวรกายที่สำเร็จโดยมโนมยิทธิ

ยทา เม อหุ สงฺกปฺโป ตโต อุตฺตรึ (๑) เทสยิ

นิปฺปปญฺจรโต พุทฺโธ นิปฺปปญฺจมเทสยิ.

เมื่อใด เรามีความดำริ

เมื่อนั้น พระพุทธเจ้าทรงทราบแล้วก็เสด็จมาหาเราด้วยฤทธิ์

ได้ทรงแสดงธรรมอันยิ่งแก่เรา

พระพุทธเจ้าผู้ทรงยินดีในธรรมที่ไม่เนิ่นช้า

ได้ทรงแสดงธรรมที่ไม่เนิ่นช้าแก่เราไว้แล้ว

ตสฺสาหํ ธมฺมมญฺญาย วิหาสึ สาสเน รโต

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

เราได้รู้ทั่วถึงธรรมของพระองค์

ยินดีอยู่ในคำสอนของพระองค์

บรรลุวิชชา ๓ ได้ทำตามคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าแล้ว

ปญฺจปญฺญาส วสฺสานิ ยโต เนสชฺชิโก อหํ

ปญฺจวีสติ วสฺสานิ ยโต มิทฺธํ สมูหตํ.

ตั้งแต่เวลาที่เราถือการไม่นอนเป็นวัตรตลอด ๕๕ ปี

กำจัดความง่วงเหงาหาวนอนได้ มาเป็นเวลา ๒๕ ปี

พระอนุรุทธเถระ(เมื่อภิกษุทั้งหลายถามในเวลาที่พระศาสดาเสด็จดับขันธปรินิพพานว่า พระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้วหรือยัง ได้ประกาศว่า พระผู้มีพระภาค ปรินิพพานแล้ว ด้วยภาษิตเหล่านี้ว่า)

นาหุ อสฺสาสปสฺสาโส ฐิตจิตฺตสฺส ตาทิโน

อเนโช สนฺติมารพฺภ จกฺขุมา ปรินิพฺพุโต.

พระผู้มีพระภาคผู้มีพระหฤทัยตั้งมั่น คงที่

ไม่ได้มีลมหายใจเข้าหายใจออก

พระองค์ไม่ทรงหวั่นไหว ปรารภความสงบ

มีพระจักษุ เสด็จปรินิพพานแล้ว

อสลฺลีเนน จิตฺเตน เวทนํ อชฺฌวาสยิ

ปชฺโชตสฺเสว นิพฺพานํ วิโมกฺโข เจตโส อหุ.

ทรงมีพระหฤทัยไม่หดหู่ อดกลั้นเวทนาได้

มีพระหฤทัยหลุดพ้นไป

เหมือนดวงประทีปที่ลุกโชนแล้วก็ดับไป

เอเต ปจฺฉิมกา ทานิ มุนิโน ผสฺสปญฺจมา

นาญฺเญ ธมฺมา ภวิสฺสนฺติ สมฺพุทฺเธ ปรินิพฺพุเต.

บัดนี้ ธรรมเหล่านี้ซึ่งมีสัมผัสเป็นที่ ๕

ของพระมหามุนีได้สิ้นสุดลง

เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จปรินิพพานแล้ว

จิตและเจตสิกธรรมเหล่าอื่นจักไม่มีอีกต่อไป

นตฺถิทานิ ปุนาวาโส เทวกายสฺมึ ชาลินิ

วิกฺขีโณ ชาติสํสาโร นตฺถิทานิ ปุนพฺภโว.

เทวดา บัดนี้ เราไม่มีการอยู่คือการอุบัติในหมู่เทพอีกต่อไป

การเวียนว่ายตายเกิดสิ้นไปแล้ว บัดนี้ไม่มีการเกิดอีก

ยสฺส มุหุตฺเต สหสฺสทา โลโก

สํวิทิโต สพฺรหฺมกปฺโป

วสี อิทฺธิคุเณ จุตูปปาเต

กาเล ปสฺสติ เทวตา ส ภิกฺขุ. (๑)

ภิกษุใดรู้แจ้งมนุษยโลกเทวโลก พร้อมทั้งพรหมโลก

ซึ่งมีประเภทตั้งพันได้ในกาลครู่เดียว

ทั้งเป็นผู้เชี่ยวชาญในคุณคือฤทธิ์

ในจุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย

ภิกษุนั้น ย่อมเห็นเทพเจ้าทั้งหลายได้ในขณะที่เกิด

อนฺนภาโร (๑) ปุเร อาสึ ทลิทฺโท ฆาสหารโก

สมณํ ปฏิปาเทสึ อุปริฏฺฐํ ยสสฺสินํ.

ชาติก่อน เรามีชื่ออันนภาระ

เป็นคนยากจน เที่ยวรับจ้างเลี้ยงชีพ

ได้ถวายอาหารบิณฑบาตแด่พระอุปริฏฐปัจเจกพุทธเจ้า

ผู้สงบ ผู้มียศ

โสมฺหิ สกฺยกุเล ชาโต อนุรุทฺโธติ มํ วิทู

อุเปโต นจฺจคีเตหิ สมฺมตาฬปฺปโพธโน.

เรานั้นเกิดในศากยสกุล

พระประยูรญาติทรงขนานนามให้เราว่า อนุรุทธะ

เป็นผู้เพียบพร้อมด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง

มีเสียงดนตรีที่บรรเลงปลุกให้รื่นเริงใจอยู่ทุกค่ำเช้า

อถทฺทสาสึ สมฺพุทฺธํ สตฺถารํ อกุโตภยํ

ตสฺมึ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา ปพฺพชึ อนคาริยํ.

ครั้นต่อมา เราได้พบพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

ผู้หาภัยแต่ที่ไหนมิได้

ทำจิตให้เลื่อมใสในพระองค์แล้วบวชเป็นบรรพชิต

ปุพฺเพนิวาสํ ชานามิ ยตฺถ เม วุสิตํ ปุเร

ตาวตึเสสุ เทเวสุ อฏฺฐาสึ สกฺกชาติยา.

เรารู้จักขันธ์ที่เคยอยู่อาศัยมาก่อน

เกิดเป็นท้าวสักกะในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์

สตฺตกฺขตฺตุํ มนุสฺสินฺโท อหํ รชฺชมการยึ

จาตุรนฺโต วิชิตาวี ชมฺพุสณฺฑสฺส อิสฺสโร

อทณฺเฑน อสตฺเถน ธมฺเมน อนุสาสยึ.

ปราบไพรีให้พ่ายแพ้

ได้ครองราชเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ

จอมมนุษย์ในชมพูทวีป ซึ่งมีสมุทรสาครทั้ง ๔

เป็นขอบเขต ๗ ครั้ง

ได้ปกครองปวงประชากรโดยธรรม

ไม่ต้องใช้อาชญา

ไม่ต้องใช้ศัสตรา

อิโต สตฺต ตโต สตฺต สํสารานิ จตุทฺทส

นิวาสมภิชานิสฺสํ เทวโลเก ฐิตา ตทา.

ได้ระลึกชาติก่อนในคราวที่อยู่ในเทวโลกได้ ๑๔ ชาติ

คือ ครั้งที่เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ๗ ชาติ

ครั้งที่เป็นท้าวสักกะ ๗ ชาติ

ปญฺจงฺคิเก สมาธิมฺหิ สนฺเต เอโกทิภาวิเต

ปฏิปฺปสฺสทฺธิลทฺธมฺหิ ทิพฺพจกฺขุํ วิสุชฺฌิ เม.

เมื่อสมาธิประกอบด้วยองค์ ๕ มีอารมณ์เป็นหนึ่ง

ได้ความสงบระงับแล้ว

ทิพยจักษุของเราจึงหมดจด

จุตูปปาตํ ชานามิ สตฺตานํ อาคตึ คตึ

อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ ฌาเน ปญฺจงฺคิเก ฐิโต.

เราดำรงมั่นอยู่ในฌานที่ประกอบด้วยองค์ ๕

จึงรู้จุติและอุบัติ

การมา การไปของสัตว์ทั้งหลายว่า

เป็นอย่างนี้ ไม่เป็นอย่างอื่น

ปริจิณฺโณ มยา สตฺถา ฯเปฯ ภวเนตฺติ สมูหตา

เราปรนนิบัติพระศาสดา ฯลฯ

ถอนตัณหาที่นำไปสู่ภพได้ขาดแล้ว

วชฺชีนํ เวฬุวคาเม อหํ ชีวิตสงฺขยา

เหฏฺฐโต เวฬุคุมฺพสฺมึ นิพฺพายิสฺสํ อนาสโวติ.

อนุรุทฺโธ เถโร.

จะปรินิพพานอย่างไม่มีอาสวะ เพราะสิ้นชีวิต

ภายใต้พุ่มไม้ไผ่ใกล้เวฬุวคาม แคว้นวัชชี