๔. นันทกเถรคาถา เล่ม ๒๖

๒. ภคุเถรคาถา

สุภาษิตสอนให้มีโยนิโสมนสิการ

นัยว่า ท่านพระภคุเถระ (เมื่อจะกราบทูลให้พระศาสดาทรงทราบถึงการอยู่อย่างไม่ประมาท) ได้ภาษิตคาถาไว้ ๔ คาถาอย่างนี้ว่า

{๓๒๔}[๒๗๑] ข้าพระองค์ถูกความง่วงครอบงำ จึงได้ออกไปจากวิหารขึ้นสู่ที่จงกรม ล้มลงที่แผ่นดิน ณ ที่ใกล้บันไดจงกรม นั้นนั่นเอง

[๒๗๒] ข้าพระองค์ลูบเนื้อลูบตัวแล้วขึ้นสู่ที่จงกรมอีก มีจิตตั้งมั่น ในภายในเดินจงกรมอยู่

[๒๗๓] แต่นั้น โยนิโสมนสิการจึงเกิดขึ้นแก่ข้าพระองค์ โทษก็ปรากฏแก่ข้าพระองค์ ความเบื่อหน่ายก็ตั้งลงมั่น

[๒๗๔] ลำดับนั้น จิตของข้าพระองค์ก็หลุดพ้นจากสรรพกิเลส ขอพระองค์ทรงทอดพระเนตรดูความที่ธรรมเป็นธรรมอันดี ข้าพระองค์ได้บรรลุวิชชา ๓ แล้ว ได้ทำตามคำสั่งสอน ของพระพุทธเจ้าเสร็จแล้ว

๓. สภิยเถรคาถา

สุภาษิตชี้โทษการทะเลาะวิวาท

นัยว่า ท่านพระสภิยเถระ (เมื่อจะกล่าวสอนพวกภิกษุที่เป็นฝักฝ่ายของพระเทวทัต) ได้ภาษิตคาถาไว้ ๔ คาถาอย่างนี้ว่า

{๓๒๕}[๒๗๕] ก็คนอื่น ๆ ย่อมไม่รู้สึกหรอกว่า ‘ตัวพวกเรากำลังยับเยินอยู่ ณ ท่ามกลางสงฆ์นี้’ ส่วนคนเหล่าใดในท่ามกลางสงฆ์ นั้นรู้สึก เพราะความรู้สึกของคนเหล่านั้น การถกเถียงกันย่อมระงับไป

[๒๗๖] เมื่อใด พวกเขาไม่รู้อุบายระงับการวิวาทตามความเป็นจริง เที่ยวไปเหมือนจะไม่แก่ไม่ตาย เมื่อนั้น การวิวาท ก็ไม่สงบลงได้ ก็ชนเหล่าใดมารู้แจ้งธรรมคำสอนตามความเป็นจริง ชนเหล่านั้น เมื่อคนอื่น ๆ เขาเร่าร้อนกัน ตัวเองย่อมไม่เร่าร้อนอยู่ (ความทะเลาะวิวาทของพวกเขา ย่อมระงับไปโดยส่วนเดียว)[๒๗๗] การงานอย่างใดอย่างหนึ่งที่ย่อหย่อน ๑ วัตรปฏิบัติที่มัวหมอง ๑ พรหมจรรย์ที่ระลึกด้วยความสงสัย ๑ ทั้ง ๓ อย่างนั้นหามีผลมากไม่

[๒๗๘] ผู้ใดไม่มีความเคารพในเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลาย ผู้นั้นย่อมเป็นผู้ห่างไกลจากพระสัทธรรม เหมือนฟ้ากับดิน ห่างไกลกันฉะนั้น

๔. นันทกเถรคาถา

สุภาษิตชี้โทษแห่งบ่วงมาร

นัยว่า ท่านพระนันทกเถระ (เห็นกิริยาของหญิงอดีตภรรยาที่แลดูท่าน แล้วหัวเราะยั่วเพราะอำนาจกิเลส เมื่อจะแสดงธรรมโดยมุ่งเปิดเผยความ ที่ร่างกายเป็นของปฏิกูล) ได้ภาษิตคาถาไว้ ๔ คาถาอย่างนี้ว่า

{๓๒๖}[๒๗๙] น่าตำหนิแท้ ร่างกายของเธอซึ่งเต็มไปด้วยของน่ารังเกียจ มีกลิ่นเหม็น เป็นพวกของมาร ชุ่มไปด้วยกิเลส มีช่อง ๙ ช่อง เป็นที่ไหลออกแห่งของไม่สะอาดเป็นนิจ[๒๘๐] เธออย่าคิดถึงเรื่องเก่า อย่ามาเล้าโลมอริยสาวกผู้บรรลุอริยสัจจธรรมแล้วให้ยินดีด้วยอำนาจกิเลสเลย เพราะ อริยสาวกเหล่านั้นย่อมไม่ยินดีในกามคุณแม้ในสวรรค์ จะป่วยกล่าวไปไยถึงกามคุณอันเป็นของมนุษย์เล่า[๒๘๑] ก็คนเหล่าใดแลเป็นคนพาล มีปัญญาทราม มีความคิดชั่ว ถูกโมหะหุ้มห่อไว้แล้ว พวกคนเช่นนั้นย่อมกำหนัด ยินดีในเครื่องผูกที่มารดักไว้

[๒๘๒] คนเหล่าใดคลายราคะ โทสะ และอวิชชาได้แล้ว พวกคนเช่นนั้นเป็นผู้คงที่ ตัดเส้นด้ายคือตัณหาเครื่องนำไปสู่ภพขาดแล้ว ไม่มีเครื่องผูกพัน ย่อมไม่กำหนัดยินดีในบ่วงมารนั้น

๕. ชัมพุกเถรคาถา

สุภาษิตชี้โทษการประพฤติทรมานตน

นัยว่า ท่านพระชัมพุกเถระได้ภาษิตคาถาไว้ ๔ คาถาอย่างนี้ว่า

{๓๒๗}[๒๘๓] เป็นเวลาถึง ๕๕ ปี ที่เราเอาธุลีและฝุ่นทาตัว บริโภคอาหารเดือนละครั้ง ถอนผมและหนวด